Με τις ανταλλαγές πυραυλικών πλήξεων μεταξύ του Ιράν και του συνασπισμού Ισραήλ-ΗΠΑ να συνεχίζονται και την κρίση στη Μέση Ανατολή να κλιμακώνεται, η Τεχεράνη φαίνεται να έχει εξουδετερώσει αποτελεσματικά την ικανότητα των κρατών του Κόλπου να αντιδράσουν. Η ιρανική στρατηγική, η οποία φέρει τα σημάδια δεκαετιών προετοιμασίας, στοχεύει διπλά: πρώτον, στην υπερκέραση των αμερικανικών στρατιωτικών βάσεων στην περιοχή του Κόλπου, μια προσπάθεια που μέχρι στιγμής φαίνεται να αποδίδει, και δεύτερον, στην εστίαση σε ναυτικές εγκαταστάσεις με σκοπό την επιβολή κλεισίματος των Στενών του Ορμούζ. Πρόκειται για μια στρατηγική κίνηση που αποσκοπεί στην αναδιάταξη των παγκόσμιων ενεργειακών ροών.
Εάν το Ιράν πετύχει στο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, οι συνέπειες θα εκτείνονται πολύ πέρα από τον Κόλπο. Η Κίνα και η Ρωσία ενδέχεται να βρεθούν αντιμέτωπες με την αναγκαστική εμπλοκή. Περίπου το 40% του πετρελαίου της Κίνας διέρχεται από αυτό το στενό πέρασμα, και το 20% της προμήθειάς της προέρχεται από το ίδιο το Ιράν. Εάν το Πεκίνο επιτρέψει το σφράγισμα των στενών, οι συνέπειες θα είναι δυσμενείς όχι μόνο για την Κίνα, αλλά και για την Ιαπωνία και την Ινδία, των οποίων οι οικονομίες θα μπορούσαν να ανακόψουν την πορεία τους.
Ως εκ τούτου, θα μπορούσαμε να αναμένουμε την ευθυγράμμιση της Κίνας, της Ρωσίας, του Πακιστάν και της Βόρειας Κορέας υπέρ του Ιράν, ενώ η Ινδία και η Ιαπωνία είναι πιθανό να υποστηρίξουν τον αντίπαλο συνασπισμό. Είναι επίσης εύλογο να αναμένεται ότι οι υποστηριζόμενες από το Ιράν δυνάμεις των Χούτι θα κινηθούν προς το κλείσιμο του διαδρόμου της Ερυθράς Θάλασσας, κόβοντας αποτελεσματικά τις αποστολές πετρελαίου προς την Ευρώπη μέσω της διώρυγας του Σουέζ. Ο κόσμος θα βρισκόταν τότε αντιμέτωπος με ένα σενάριο όπου τόσο οι ανατολικοί όσο και οι δυτικοί αρτηρίες της παγκόσμιας τροφοδοσίας πετρελαίου θα είχαν περιοριστεί. Σε αυτή την περίπτωση, θα μπορούσε ο Κόλπος της Γουινέας, που εδώ και καιρό θεωρείται περιφερειακός, να μετακινηθεί στο επίκεντρο της παγκόσμιας γεωπολιτικής;
Η Νιγηρία, διαθέτοντας ένα από τα μεγαλύτερα ενεργειακά αποθέματα στην Αφρική, θα μπορούσε να γίνει μια χώρα ιδιαίτερου στρατηγικού ενδιαφέροντος – μια εναλλακτική πηγή πετρελαίου για τον συνασπισμό που αντιτίθεται στο Ιράν. Αλλά η Νιγηρία δεν είναι μόνη. Η Αγκόλα, η Γκάνα, η Ισημερινή Γουινέα και το Καμερούν κάθονται όλες πάνω σε σημαντικά αποθέματα. Συλλογικά, ο Κόλπος της Γουινέας αντιπροσωπεύει έναν από τους πιο υποτιμημένους, αλλά στρατηγικά ζωτικής σημασίας, ενεργειακούς κόμβους στον κόσμο. Για δεκαετίες, αυτή η περιοχή επισκιαζόταν από τη Μέση Ανατολή, αλλά ο συνδυασμός της αυξανόμενης αστάθειας στον Περσικό Κόλπο και της ανανεωμένης προσοχής στην αφρικανική ενεργειακή δυναμική υποδηλώνει ότι ο Κόλπος της Γουινέας μπορεί σύντομα να μετακινηθεί από την περιφέρεια στο κέντρο της παγκόσμιας ενεργειακής πολιτικής.
Η αλήθεια είναι ότι η Νιγηρία βρίσκεται σε μια κλασική κατάσταση διλήμματος. Από τη μία πλευρά, έχει την ευκαιρία να αξιοποιήσει τα αποθέματα πετρελαίου της για να γίνει ένας παγκόσμιος πόλος – ένας προμηθευτής ικανός να σταθεροποιήσει τις αγορές σε περιόδους κρίσης. Από την άλλη, κινδυνεύει να γίνει πεδίο μαχών για πολέμους δι’ αντιπροσώπων, σαμποτάζ και γεωπολιτική χειραγώγηση. Η ιστορία προσφέρει αποστομωτικά μαθήματα: οι πλούσιες σε πόρους χώρες συχνά γίνονται πεδία ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων. Οι χώρες που ευθυγραμμίζονται με την Τεχεράνη θα προσπαθήσουν σχεδόν σίγουρα να διαταράξουν κάθε προσπάθεια διοχέτευσης νιγηριανού πετρελαίου προς τις δυνάμεις του συνασπισμού. Η πειρατεία στον Κόλπο της Γουινέας, η εξέγερση στο Δέλτα του Νίγηρα και οι μυστικές επιχειρήσεις εξωτερικών παραγόντων θα μπορούσαν όλες να χρησιμοποιηθούν για να αποσταθεροποιήσουν την περιοχή και να αποτρέψουν την ανάδειξή της σε αξιόπιστη εναλλακτική λύση έναντι της προμήθειας από τη Μέση Ανατολή.
Η θέση της Νιγηρίας είναι επισφαλής. Τα αποθέματα πετρελαίου της είναι τεράστια, αλλά η υποδομή της είναι εύθραυστη. Οι αγωγοί παραμένουν ευάλωτοι σε σαμποτάζ, τα διυλιστήρια είναι ξεπερασμένα και οι προκλήσεις διακυβέρνησης παραμένουν. Η διαφθορά, η γραφειοκρατική αναποτελεσματικότητα και η πολιτική αστάθεια έχουν υπονομεύσει εδώ και καιρό την ικανότητα της Νιγηρίας να αξιοποιήσει πλήρως τον πλούτο των πόρων της. Ωστόσο, σε στιγμές κρίσης, συχνά αναδύονται ευκαιρίες. Εάν η Νιγηρία μπορέσει να σταθεροποιήσει τον ενεργειακό της τομέα και, ακόμη πιο σημαντικό, να ασφαλίσει τις θαλάσσιες διαδρομές της, θα μπορούσε να μεταμορφώσει τη γεωπολιτική της θέση. Ο Κόλπος της Γουινέας, κάποτε απορριπτόμενος ως περιφερειακός, θα μπορούσε να γίνει ακρογωνιαίος λίθος της παγκόσμιας ενεργειακής διαφοροποίησης.
Τα διακυβεύματα εκτείνονται πέρα από τη Νιγηρία. Τα βαθιά θαλάσσια αποθέματα της Αγκόλα, τα αναδυόμενα υπεράκτια πεδία της Γκάνα και οι δυνατότητες υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) της Ισημερινής Γουινέας αποτελούν συλλογικά ένα στρατηγικό ανάχωμα κατά της αστάθειας της Μέσης Ανατολής. Όμως, χωρίς περιφερειακή συνεργασία, αυτές οι ευκαιρίες μπορεί να χαθούν. Η θαλάσσια ανασφάλεια, οι αδύναμοι θεσμοί και η εξωτερική παρέμβαση απειλούν να κατακερματίσουν παρά να ενοποιήσουν το ενεργειακό δυναμικό του Κόλπου της Γουινέας. Ο συνασπισμός που αντιτίθεται στο Ιράν πρέπει, ως εκ τούτου, να αναγνωρίσει ότι η εξασφάλιση νέων διαδρομών και του νιγηριανού πετρελαίου δεν είναι απλώς θέμα συμβολαίων και φορτίων – είναι θέμα γεωπολιτικής, που απαιτεί επένδυση στην ασφάλεια, την υποδομή και τη διακυβέρνηση.
Συνοψίζοντας, το ενεργειακό μέλλον της Νιγηρίας ενσαρκώνει τόσο την υπόσχεση όσο και τον κίνδυνο. Στην καλύτερη περίπτωση, θα γίνει ένας σταθεροποιητικός προμηθευτής, καθιστώντας τον Κόλπο της Γουινέας μια αξιόπιστη εναλλακτική λύση έναντι του πετρελαίου της Μέσης Ανατολής. Στη χειρότερη περίπτωση, θα υποκύψει σε σαμποτάζ, διαφθορά και γεωπολιτική χειραγώγηση, ενισχύοντας την αστάθεια αντί να τη μειώνει. Οι αποφάσεις της Νιγηρίας θα είναι καθοριστικές. Στο δράμα που εκτυλίσσεται στην παγκόσμια ενεργειακή πολιτική, ο Κόλπος της Γουινέας μπορεί να αποδειχθεί η αποφασιστική σκηνή.
Ας εξετάσουμε τη ευρύτερη εικόνα. Εάν το Ιράν κλείσει τα Στενά του Ορμούζ και οι Χούτι κλείσουν τον διάδρομο της Ερυθράς Θάλασσας, η Ευρώπη θα βρίσκεται σε απελπισμένη ανάγκη για εναλλακτικές λύσεις. Τα αποθέματα της Βόρειας Θάλασσας εξαντλούνται και η εξάρτηση από τη Ρωσία είναι πολιτικά ανέφικτη. Η μόνη βιώσιμη επιλογή είναι η Δυτική Αφρική. Το αργό πετρέλαιο Bonny Light της Νιγηρίας, εκτιμώμενο για τη χαμηλή περιεκτικότητά του σε θείο, θα γινόταν ξαφνικά απαραίτητο. Τα βαθιά θαλάσσια αποθέματα της Αγκόλα θα αξιοποιούνταν με επείγουσα ανάγκη. Το πεδίο Jubilee της Γκάνα θα αποκτούσε νέα σημασία.
Αυτή η γραμμή ζωής, ωστόσο, δεν θα είναι αμφισβήτητη. Η Ρωσία, αν και ευθυγραμμισμένη με το Ιράν, μπορεί παραδόξως να επωφεληθεί από υψηλότερες τιμές πετρελαίου, αλλά δεν θα θέλει η Ευρώπη να βρει εναλλακτικές λύσεις. Η Κίνα, εξαρτημένη από το πετρέλαιο του Κόλπου, μπορεί να προσπαθήσει να εξασφαλίσει τις δυτικοαφρικανικές προμήθειες για τον εαυτό της, αξιοποιώντας τις επενδύσεις της πρωτοβουλίας Belt and Road.
Ωστόσο, ο Κόλπος της Γουινέας μαστίζεται ήδη από την πειρατεία, καθιστώντας τον μια από τις πιο επικίνδυνες θαλάσσιες ζώνες στον κόσμο. Εάν οι παγκόσμιες δυνάμεις αρχίσουν να βασίζονται στο πετρέλαιό του, τα διακυβεύματα θα αυξηθούν εκθετικά. Η Διοίκηση Αφρικής των ΗΠΑ (US Africa Command) ενδέχεται να επεκτείνει την παρουσία της, και η Κίνα, ήδη επενδύοντας σε αφρικανικά λιμάνια, μπορεί να αναπτύξει ναυτικές δυνάμεις για να εξασφαλίσει τις γραμμές εφοδιασμού της.
Η Δυτική Αφρική στο σύνολό της πρέπει να προετοιμαστεί. Η Γκάνα, με τον αναδυόμενο τομέα πετρελαίου της, πρέπει να ασφαλίσει τα κοιτάσματά της. Η Αγκόλα πρέπει να αξιοποιήσει τα βαθιά θαλάσσια αποθέματά της. Η Ισημερινή Γουινέα και το Καμερούν πρέπει να συντονιστούν με τη Νιγηρία για να διασφαλίσουν τη θαλάσσια ασφάλεια. Η Οικονομική Κοινότητα των Κρατών της Δυτικής Αφρικής (ECOWAS) πρέπει να ανταποκριθεί στην πρόκληση, μετατρεπόμενη από περιφερειακή δύναμη σε στρατηγικό παράγοντα στην παγκόσμια ενεργειακή πολιτική.
Το ποντάρισμα του Ιράν στα Στενά του Ορμούζ θα μπορούσε να αναδιατάξει τις παγκόσμιες ενεργειακές ροές, και ο διάδρομος της Ερυθράς Θάλασσας θα μπορούσε να κλείσει. Η Ευρώπη, η Ινδία και η Ιαπωνία θα αναγκαστούν να κοιτάξουν προς το νότο, προς τον Κόλπο της Γουινέας. Η Νιγηρία, η Αγκόλα, η Γκάνα και οι γείτονές τους θα γίνουν ξαφνικά απαραίτητοι, αλλά η αναγκαιότητα προσκαλεί την αντιπαράθεση, πράγμα που σημαίνει ότι ο Κόλπος της Γουινέας θα μπορούσε να γίνει το επόμενο πεδίο μάχης των παγκόσμιων δυνάμεων.
