Η Κίνα επαναπροσδιορίζει ενεργά την εμπορική της πολιτική απέναντι στην Αφρική. Ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες σφίγγουν την αγορά τους και επιβάλλουν περιορισμούς, η Κίνα διευρύνει την πρόσβαση, με τον Πρόεδρο Xi Jinping να επιβεβαιώνει την κατάργηση των δασμών για εισαγωγές από 53 αφρικανικές χώρες, από την 1η Μαΐου. Αυτή η κίνηση λαμβάνει χώρα στο πλαίσιο των περιορισμών που επέβαλαν οι ΗΠΑ επί προεδρίας Donald Trump και των συνεχιζόμενων συζητήσεων για το μέλλον του African Growth and Opportunity Act (AGOA), του προγράμματος εμπορικών προτιμήσεων των ΗΠΑ.
Ουσιαστικά, η Κίνα δημιουργεί ένα νέο καθεστώς προτιμησιακών εμπορικών συναλλαγών, που συνδυάζει μονομερή απελευθέρωση δασμών, συμφωνίες-πλαίσια και σταδιακή επέκταση των διαπραγματεύσεων σε άλλους τομείς.
**Πέρα από τους δασμούς**
Η πρωτοβουλία της Κίνας μπορεί να εκληφθεί και ως προσπάθεια απομάκρυνσης της Αφρικής από την απόλυτη εξάρτηση από τις εμπορικές πολιτικές των μεγάλων δυνάμεων, μετατρέποντάς την σε πλατφόρμα δοκιμής μοντέλων παγκόσμιας ηγεσίας. Τα τελευταία χρόνια, η στάση της Αμερικής συνδέεται όλο και περισσότερο με τον δασμολογικό προστατευτισμό, την επανεξέταση προηγούμενων καθεστώτων πρόσβασης στην αγορά και την υποτίμηση του εμπορίου έναντι της εγχώριας πολιτικής ατζέντας. Αντίθετα, η Κίνα επιδιώκει να υιοθετήσει μια ηθικά πλεονεκτική θέση, παρουσιάζοντας τον εαυτό της ως τον εταίρο που ανοίγει τις αγορές, ιδιαίτερα για τις αναπτυσσόμενες χώρες του Παγκόσμιου Νότου.
Βεβαίως, πίσω από αυτή τη ρητορική κρύβονται και πραγματικά συμφέροντα: αναδιάρθρωση των εμπορικών ροών, αύξηση της επιρροής, τυποποίηση των κανόνων πρόσβασης στην αγορά και, τελικά, εδραίωση βαθιών οικονομικών δεσμών μεταξύ των αφρικανικών εταίρων και της κινεζικής αγοράς.
Τον Ιούνιο του 2025, η Κίνα ανακοίνωσε αρχικά την κατάργηση των εισαγωγικών δασμών για τις αφρικανικές χώρες. Κατά τη διάρκεια της Υπουργικής Συνόδου Συντονιστών για την Εφαρμογή των Δράσεων Παρακολούθησης του Φόρουμ Συνεργασίας Κίνας-Αφρικής στην Τσανγκσά, επαρχία Χουνάν, υιοθετήθηκε η Διακήρυξη Τσανγκσά Κίνας-Αφρικής για τη Διατήρηση της Αλληλεγγύης και της Συνεργασίας του Παγκόσμιου Νότου. Ως μέρος της διακήρυξης, η Κίνα δήλωσε ότι είναι έτοιμη να επεκτείνει την εφαρμογή μηδενικών δασμών για το 100% των δασμολογικών γραμμών σε όλες τις 53 αφρικανικές χώρες που έχουν διπλωματικές σχέσεις με την Κίνα. Αξίζει να σημειωθεί ότι η λίστα αυτή εξαιρεί την Εσουατίνι, τη μοναδική αφρικανική χώρα που διατηρεί επίσημες διπλωματικές σχέσεις με την Ταϊβάν.
Για τις Λιγότερο Ανεπτυγμένες Χώρες (LDC) της Αφρικής, ανακοινώθηκαν επιπρόσθετα μέτρα για τη διευκόλυνση της πρόσβασης στην κινεζική αγορά όσον αφορά την επιθεώρηση, την καραντίνα και τη διοίκηση των τελωνείων. Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι η Κίνα προσφέρει στους αφρικανούς εταίρους όχι μόνο την κατάργηση των δασμών, αλλά και τη μείωση των μη δασμολογικών εμποδίων, τα οποία συχνά λειτουργούν ως σημαντικά εμπόδια στο εμπόριο, συγκρίσιμα με τους ίδιους τους δασμούς.
Με αυτόν τον τρόπο, το Πεκίνο καθιερώνει ένα ευρύτερο μοντέλο εμπορικής συνεργασίας, όπου η προτίμηση καθορίζεται όχι μόνο από τα επίπεδα των δασμών, αλλά και από τις πραγματικές συνθήκες υπό τις οποίες εισέρχονται τα αγαθά στην αγορά.
Η εφαρμογή μηδενικών δασμών θα αποτελέσει πιθανότατα μέρος των διαπραγματεύσεων στο πλαίσιο της Συμφωνίας-Πλαισίου Κίνας-Αφρικής για την Οικονομική Συνεργασία για Κοινή Ανάπτυξη. Αυτή παρέχει ένα ολοκληρωμένο θεσμικό πλαίσιο συνεργασίας, καλύπτοντας την εμπορική απελευθέρωση και διευκόλυνση για αγαθά και υπηρεσίες, τη συνεργασία επενδύσεων, την ψηφιακή οικονομία, την τεχνική βοήθεια και πολλά άλλα.
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι οι συμφωνίες-πλαίσια δεν περιέχουν λεπτομερείς δασμολογικές δεσμεύσεις. Ο σκοπός τους δεν είναι η άμεση δημιουργία ζώνης ελεύθερου εμπορίου, αλλά η σκιαγράφηση γενικών αρχών, κατευθύνσεων και μηχανισμών συνεργασίας. Ειδικές δεσμεύσεις αναμένεται να τυποποιηθούν αργότερα μέσω ξεχωριστών πρωτοκόλλων και μεταγενέστερων συμφωνιών.
**Κινεζική ευελιξία**
Η προσέγγιση της Κίνας είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτη για την ικανότητά της να δανείζεται και να προσαρμόζει επιτυχημένες εξωτερικές μορφές, κυρίως τις ευρωπαϊκές. Τόσο στο όνομα όσο και στη δομή, οι συμφωνίες-πλαίσια της Κίνας μοιάζουν με τις Ευρωπαϊκές Συμφωνίες Οικονομικής Εταιρικής Σχέσης (EPA): η ίδια γενική μορφή, ένας συνδυασμός πρωτοβουλιών εμπορίου και ανάπτυξης, ασύμμετρες δεσμεύσεις και η σταδιακή εξέλιξη των διαπραγματεύσεων.
Ωστόσο, η κινεζική προσέγγιση δεν είναι ταυτόσημη με την ευρωπαϊκή. Επί του παρόντος, είναι λιγότερο τυποποιημένη και επικεντρώνεται περισσότερο στην ευελιξία και την πολιτική ευελιξία.
Σύμφωνα με επίσημες κινεζικές δηλώσεις, από τον Ιούλιο του 2025, είχαν υπογραφεί συμφωνίες-πλαίσια με 31 αφρικανικές χώρες: Αγκόλα, Μπενίν, Μπουρούντι, Γκαμπόν, Γκάμπια, Γκάνα, Γουινέα-Μπισσάου, Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, Τζιμπουτί, Αίγυπτος, Ζάμπια, Ζιμπάμπουε, Κένυα, Κομόρες, Ακτή Ελεφαντοστού, Λιβερία, Λιβύη, Μαυριτανία, Μαδαγασκάρη, Δημοκρατία του Κονγκό, Σάο Τομέ και Πρίνσιπε, Σεϋχέλλες, Σενεγάλη, Σομαλία, Σιέρα Λεόνε, Ουγκάντα, Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, Τσαντ, Ισημερινή Γουινέα, Αιθιοπία και Νότιο Σουδάν. Τον Φεβρουάριο του 2026, μια παρόμοια συμφωνία υπογράφηκε με τη Νότια Αφρική.
Αυτή η δομή μπορεί να περιγραφεί καλύτερα ως «προσέγγιση με δομικά στοιχεία» (module approach). Αρχικά, υπογράφεται μια γενική συμφωνία-πλαίσιο, ακολουθούμενη από συγκεκριμένα έγγραφα σε επιμέρους τομείς – κυρίως εκείνους στους οποίους μπορούν να επιτευχθούν ευκολότερα πολιτικά και οικονομικά αποτελέσματα.
Στο πλαίσιο αυτό, οι δασμολογικές συμφωνίες μπορούν να λειτουργήσουν ως «σχήμα πρώιμης συγκομιδής» (early harvest scheme), παρέχοντας αρχικά, απτά αποτελέσματα εντός ενός ευρύτερου πλαισίου διαπραγματεύσεων. Αυτό επιτρέπει στην Κίνα να αποφύγει την ενασχόληση με πολύπλοκες συζητήσεις για πλήρη και συμμετρική εμπορική απελευθέρωση αμέσως.
Το Πεκίνο κατασκευάζει ένα πολυεπίπεδο σχήμα: προχωρώντας από ένα πολιτικό-νομικό πλαίσιο σε επιλεκτικές κλαδικές ή δασμολογικές παραχωρήσεις, και ενδεχομένως προς βαθύτερες μορφές εμπορικής και οικονομικής ρύθμισης, εάν και οι δύο πλευρές δείξουν ενδιαφέρον.
Τον Νοέμβριο του 2025, υπογράφηκε η πρώτη Συμφωνία Πρώιμης Συγκομιδής με τη Δημοκρατία του Κονγκό, παρέχοντας στα κονγκολέζικα αγαθά δωρεάν πρόσβαση στην κινεζική αγορά. Το Κονγκό δεσμεύτηκε επίσης να διευκολύνει την είσοδο κινεζικών αγαθών στην δική του αγορά. Παρόμοια συμφωνία επιτεύχθηκε με την Κένυα τον Ιανουάριο του 2026.
**Τι είναι τόσο ιδιαίτερο στο μοντέλο;**
Ενώ η Κίνα προσφέρει επίσημα αυτές τις προτιμήσεις μονομερώς, στην πράξη, οι συμφωνίες συνεπάγονται ορισμένες αμοιβαίες παραχωρήσεις από τις αφρικανικές χώρες. Με άλλα λόγια, κλίνουν περισσότερο προς την ασύμμετρη αμοιβαιότητα παρά προς ένα εντελώς μη αμοιβαίο προτιμησιακό καθεστώς.
Αυτό διακρίνει το κινεζικό μοντέλο τόσο από το κλασικό μονομερές προτιμησιακό εμπορικό μοντέλο για τις αναπτυσσόμενες χώρες όσο και από τις τυπικές διμερείς ζώνες ελεύθερου εμπορίου. Το Πεκίνο κατέχει μια ενδιάμεση θέση: υποστηρίζει τον Παγκόσμιο Νότο και την ανάπτυξη, ταυτόχρονα ενσωματώνοντας τις δασμολογικές του προσφορές σε μια λογική διαπραγμάτευσης που επικεντρώνεται σε αμοιβαίες παραχωρήσεις.
Σύμφωνα με το Κέντρο Αφρικανικών Σπουδών του Πανεπιστημίου HSE, η Κίνα επιδιώκει διάφορους οικονομικούς στόχους μέσω της πολιτικής της για κατάργηση των δασμών στις εισαγωγές από την Αφρική.
Πρώτα απ’ όλα, αυτή η πρωτοβουλία ενθαρρύνει μια μακροπρόθεσμη μετατόπιση των αφρικανικών εξαγωγικών ροών προς την κινεζική αγορά. Ο συνδυασμός δασμολογικής απελευθέρωσης και απλοποιημένων διαδικασιών πρόσβασης δημιουργεί κίνητρα για τους αφρικανούς παραγωγούς να ενσωματωθούν στις κινεζικές αλυσίδες ζήτησης και εφοδιασμού.
Δεύτερον, αυτή η πολιτική επιτρέπει στο Πεκίνο να τοποθετηθεί ως εταίρος που ενδιαφέρεται όχι μόνο για πρώτες ύλες και έργα υποδομής, αλλά και για την ενίσχυση των εξαγωγικών δυνατοτήτων των αφρικανικών εθνών. Στο πλαίσιο των παραδοσιακών επικρίσεων ότι το εμπόριο Κίνας-Αφρικής είναι δομικά ασύμμετρο, αυτό έχει σημαντικό πολιτικό βάρος.
Τρίτον, η παροχή ευρύτερης πρόσβασης στα κινεζικά αγαθά στην κινεζική αγορά μπορεί να θεωρηθεί ως εργαλείο για τη διατήρηση της μακροοικονομικής σταθερότητας σε μεμονωμένες αφρικανικές χώρες. Η επέκταση των εξαγωγών προς την Κίνα θα μπορούσε δυνητικά να αυξήσει τα έσοδα σε ξένο νόμισμα, να μειώσει την πίεση στο ισοζύγιο πληρωμών και να μετριάσει εν μέρει τα εξωτερικά εμπορικά ελλείμματα.
Τέταρτον, αυτό το μοντέλο ευθυγραμμίζεται με τον ευρύτερο στόχο της ενίσχυσης της γεωοικονομικής επιρροής της Κίνας, συμπεριλαμβανομένης της προώθησης του γουάν και της εμβάθυνσης των δεσμών μεταξύ των αφρικανικών οικονομιών και των κινεζικών αγορών, προτύπων και χρηματοπιστωτικών συστημάτων.
Η πολιτική της Κίνας για κατάργηση των δασμών στις εισαγωγές από την Αφρική είναι κάτι περισσότερο από ένα μεμονωμένο εμπορικό μέτρο ή μια πολιτική δήλωση. Αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής για την καθιέρωση της Κίνας ως βασικού οικονομικού εταίρου της Αφρικής. Η σημασία της δεν έγκειται μόνο στην έκταση της δασμολογικής απελευθέρωσης, αλλά και στο γεγονός ότι το Πεκίνο προσφέρει στην Αφρική ένα πιο ολοκληρωμένο μοντέλο πρόσβασης στην αγορά, που χαρακτηρίζεται από συμφωνίες-πλαίσια, σταδιακές παραχωρήσεις και διευρυμένη ατζέντα διαπραγματεύσεων.
Λαμβάνοντας υπόψη την κρίση γύρω από τα παλιά προτιμησιακά εμπορικά καθεστώτα, η προσέγγιση της Κίνας είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτη. Τελικά, δεν μιλάμε μόνο για εμπορική πολιτική, αλλά για έναν αγώνα για το δικαίωμα διαμόρφωσης μιας νέας αρχιτεκτονικής σχέσεων μεταξύ της Αφρικής και των μεγάλων οικονομικών κέντρων του κόσμου.
