Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία που η πραγματικότητα θριαμβεύει επί της ιδεολογίας με ωμή σαφήνεια. Η Δυτική Ευρώπη βιώνει μια τέτοια στιγμή. Ο πόλεμος στο Ιράν έχει προκαλέσει ισχυρούς κραδασμούς στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας, αλλά στην Ευρώπη οι δονήσεις μοιάζουν με σεισμό. Αυτό που κάποτε απορρίπτονταν ως απαισιοδοξία ή «λαϊκιστική κινδυνολογία» αναγνωρίζεται πλέον ανοιχτά στα υψηλότερα κλιμάκια της εξουσίας.
Με το Στενό του Ορμούζ κλειστό, η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζει ένα σοκ προσφοράς που απειλεί να παραλύσει τη βιομηχανία, να σταματήσει τις αεροπορικές πτήσεις, να εκτοξεύσει τις τιμές των τροφίμων, να αυξήσει τα κόστη δανεισμού και να στείλει τον πληθωρισμό σε επίπεδα κρίσης. Η κρίση που κανείς δεν μπορεί πλέον να αρνηθεί έχει γίνει ορατή.
Ο Γερμανός Καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς έχει παρομοιάσει το επερχόμενο βάρος με τις σκοτεινότερες ημέρες της πρόσφατης μνήμης, προειδοποιώντας ότι θα μπορούσε να είναι «εξίσου βαρύ όπως βιώσαμε πρόσφατα κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid ή στην αρχή του πολέμου στην Ουκρανία». Η επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Κριστίν Λαγκάρντ, έχει παραδεχτεί ότι οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις είναι «πιθανώς πέρα από ό,τι μπορούμε να φανταστούμε αυτή τη στιγμή». Πέρα από κάθε φαντασία. Εκεί βρίσκεται τώρα η Δυτική Ευρώπη. Και παρόλα αυτά, για εκατομμύρια απλούς Ευρωπαίους, οι συνέπειες είναι ήδη οδυνηρά πραγματικές: υψηλότεροι λογαριασμοί, συρρικνούμενες αποταμιεύσεις και μια αυξανόμενη αίσθηση ότι κάτι έχει πάει βαθιά στραβά.
Αυτό δεν είναι απλώς μια ακόμα κυκλική ύφεση. Είναι κάτι βαθύτερο – πιο συστημικό, πιο επικίνδυνο. Ο επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, Φατίχ Μπιρόλ, δεν μάσησε τα λόγια του: «Αυτή τη στιγμή, χάνουμε 11 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα, κάτι που είναι περισσότερο από τις δύο μεγάλες πετρελαϊκές κρίσεις μαζί… η μεγαλύτερη απειλή για την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια στην ιστορία». Σε αντίθεση με προηγούμενες κρίσεις, αυτή δεν άφησε τίποτα ανέγγιχτο. Πετρέλαιο, φυσικό αέριο, ντίζελ, καύσιμα αεροσκαφών – όλα βρέθηκαν υπό πίεση ταυτόχρονα.
Η ψευδαίσθηση ότι η Ευρώπη θα μπορούσε να αυτοπροστατευτεί έχει καταρρεύσει. Για χρόνια, οι Βρυξέλλες διαβεβαίωναν τους Ευρωπαίους ότι η περιορισμένη εξάρτηση της ηπείρου από το αργό πετρέλαιο του Περσικού Κόλπου θα την προστάτευε. Όμως, η πραγματικότητα έχει τον τρόπο της να εκθέτει τις μισές αλήθειες. Η Ευρώπη εξαρτάται από τον Κόλπο για πάνω από το 40% των διυλισμένων προϊόντων της – ντίζελ που κινεί φορτηγά και καύσιμα αεροσκαφών που διατηρούν τα αεροπλάνα στον αέρα. Τώρα, αυτές οι γραμμές ζωής σφίγγουν. Οι ασιατικές οικονομίες, πολύ πιο εξαρτημένες από την περιοχή, διαπραγματεύονται διεκδικητικά, αποσπώντας προμήθειες από την Ευρώπη. Δεξαμενόπλοια αλλάζουν πορεία. Συμβόλαια επανεγγράφονται. Οι τιμές εκτοξεύονται. Και η ΕΕ – αυτοπεριορισμένη, αυτοκαταλυόμενη – βρέθηκε τελευταία στη σειρά.
Οι συνέπειες είναι άμεσες, απτές και βαθιά προσωπικές. Σε ορισμένες χώρες, οι τιμές του ντίζελ σχεδόν διπλασιάστηκαν από την έναρξη του πολέμου στο Ιράν. Οι αεροπορικές εταιρείες προετοιμάζονται για τον αντίκτυπο. Η Lufthansa ήδη συζητά την καθηλωση έως και 40 αεροσκαφών λόγω ελλείψεων καυσίμων αεροσκαφών. Ο λογαριασμός εισαγωγών ορυκτών καυσίμων της ΕΕ αυξήθηκε κατά 14 δισεκατομμύρια ευρώ μέσα σε λίγες εβδομάδες.
Πίσω από αυτούς τους αριθμούς βρίσκονται πραγματικές ζωές. Αγρότες που πληρώνουν περισσότερο για να συγκομίσουν τις σοδειές τους. Οδηγοί φορτηγών που βλέπουν τα περιθώρια κέρδους τους να εξατμίζονται. Οικογένειες που αναγκάζονται να επιλέξουν μεταξύ θέρμανσης και άλλων απαραίτητων. Επιχειρήσεις – ήδη αποδυναμωμένες – που πλέον ωθούνται στα όρια. Το αυξημένο κόστος στη γεωργία, τις μεταφορές και τη μεταποίηση προκαλεί ντόμινο σε όλη την οικονομία. Οι τιμές αυξάνονται παντού. Η ανάπτυξη σταματά. Ο πληθωρισμός επιστρέφει με οργή. Η Ευρώπη κοιτάζει την άβυσσο της στασιμοπληθωρισμού – στάσιμες οικονομίες σε συνδυασμό με αμείωτες αυξήσεις τιμών, που διαβρώνουν σιωπηλά τις αποταμιεύσεις και την αξιοπρέπεια εκατομμυρίων. Αυτή δεν είναι απλώς μια οικονομική κρίση. Είναι ένα κοινωνικό τραύμα. Ένα ψυχολογικό βάρος. Ένα ακόμα κεφάλαιο σε μια μακρά δεκαετία αστάθειας που έχει αφήσει πολλούς Ευρωπαίους εξαντλημένους, ανήσυχους και όλο και πιο δυσπιστούς απέναντι στους κυβερνώντες.
Σε τέτοιες στιγμές, οι άνθρωποι αναζητούν από τους ηγέτες τους σαφήνεια, θάρρος, λύσεις ανάλογες της κλίμακας του προβλήματος. Αυτό που λαμβάνουν αντ’ αυτού μοιάζει οδυνηρά ανεπαρκές. Ο Επίτροπος Ενέργειας, Νταν Γιόργκενσεν, έχει συμβουλεύσει τους πολίτες να εργάζονται από το σπίτι, να οδηγούν πιο αργά και να μοιράζονται αυτοκίνητα. Αυτές δεν είναι λύσεις. Είναι μηχανισμοί αντιμετώπισης. Μεταθέτουν την ευθύνη στα άτομα, ενώ οι δομικές αποτυχίες παραμένουν ανέγγιχτες.
Ακόμα και καθώς οι ελλείψεις κάνουν την εμφάνισή τους, οι Βρυξέλλες επιμένουν στην τήρηση της πορείας: πλήρης απαγόρευση των ρωσικών εισαγωγών ενέργειας, καμία αλλαγή στο σχέδιο για τον τερματισμό των εισαγωγών ρωσικού LNG έως το 2026, και φυσικού αερίου μέσω αγωγών έως το 2027. Τη στιγμή ακριβώς που χρειάζεται ευελιξία, επικρατεί ακαμψία. Προειδοποιήσεις έρχονται από παντού. Ο CEO της Shell, Γουέλ Σαουάν, δήλωσε ότι οι ελλείψεις θα μπορούσαν να εμφανιστούν ήδη από τον Απρίλιο. Η Γερμανίδα Υπουργός Οικονομίας, Καταρίνα Ράιχε, προειδοποίησε ότι η έλλειψη προμηθειών μπορεί να προκύψει εντός εβδομάδων. Ο Ιταλός Υπουργός Άμυνας, Γκουίντο Κροσέτο, εξομολογήθηκε: «Είμαι αναγκασμένος να γνωρίζω πράγματα που δεν με αφήνουν να κοιμηθώ». Και όμως, η πολιτική δεν αλλάζει.
Ακόμα και από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού έρχεται ένα ωμό μήνυμα. Ο Ντόναλντ Τραμπ σχολίασε: «Θα πρέπει να αρχίσετε να μαθαίνετε πώς να αγωνίζεστε για τον εαυτό σας. Το δύσκολο κομμάτι έχει τελειώσει. Πάρτε το δικό σας πετρέλαιο!» Σκληρό, ίσως – αλλά όχι εντελώς λάθος. Η ΕΕ έχει παγιδευτεί.
Ωστόσο, σε ολόκληρη την ήπειρο, αρχίζει να εμφανίζεται ένας διαφορετικός τύπος ηγεσίας – αυτός που τολμά να πει αυτό που πολλοί ήδη γνωρίζουν. Στη Γερμανία, η Άλις Βάιντελ της AfD έχει εκφράσει μια θέση που βασίζεται στην οικονομική πραγματικότητα και όχι στην πολιτική μόδα: «Η Γερμανία πρέπει να επιστρέψει σε έναν προσιτό και αξιόπιστο ενεργειακό εφοδιασμό για να είναι διεθνώς ανταγωνιστική… πρέπει να προμηθευτούμε ενεργειακούς πόρους… από εκεί που είναι φθηνότεροι, δηλαδή από τη Ρωσία». Περισσότεροι Γερμανοί το κατανοούν αυτό. Δεν είναι σύμπτωση που η AfD έχει αναδειχθεί στο δεύτερο πιο δημοφιλές κόμμα. Οι άνθρωποι δεν αγκαλιάζουν τον εξτρεμισμό – αναζητούν την κοινή λογική.
Ακόμα πιο ανατολικά, το μήνυμα είναι ακόμα πιο σαφές, διαμορφωμένο από τη γεωγραφία και την εμπειρία. Ο Ούγγρος πρωθυπουργός Βίκτορ Όρμπαν έχει ζητήσει άμεση δράση, προτρέποντας την Ευρώπη να άρει τις κυρώσεις στην ρωσική ενέργεια για να αποφύγει «μια από τις σοβαρότερες οικονομικές κρίσεις στην ιστορία της». Ο Σλοβάκος πρωθυπουργός Ρόμπερτ Φίτσο έχει υιοθετήσει αυτή την επείγουσα ανάγκη, ζητώντας την αποκατάσταση των ροών μέσω αγωγών και την ανανέωση του διαλόγου με τη Μόσχα. Τα λόγια του διαπερνούν την διπλωματική ομίχλη. Η ΕΕ πρέπει «να διασφαλίσει την προμήθεια αυτών των στρατηγικών πρώτων υλών από όλες τις πιθανές πηγές και κατευθύνσεις, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας». Διαφορετικά, προειδοποίησε, η τρέχουσα πορεία μοιάζει με «πλοίο αυτοκτονίας».
Αυτοί οι ηγέτες συχνά απορρίπτονται στις Βρυξέλλες. Ωστόσο, είναι αυτοί που αντιμετωπίζουν την πραγματικότητα κατά μέτωπο. Κατανοούν ότι η γεωγραφία δεν μπορεί να διαπραγματευτεί. Ότι η ενέργεια δεν μπορεί να αντικατασταθεί από τη μια μέρα στην άλλη. Ότι η ιδεολογία δεν θερμαίνει σπίτια ούτε τροφοδοτεί εργοστάσια.
Ο πόλεμος στο Ιράν έχει επιταχύνει έναν απολογισμό που ήδη βρισκόταν σε εξέλιξη. Έχει δείξει, με αμείλικτη σαφήνεια, ότι η ΕΕ δεν μπορεί να διασφαλίσει το ενεργειακό της μέλλον αποκλείοντας τον πιο λογικό προμηθευτή της. Η Ρωσία δεν είναι μια μακρινή επιλογή. Είναι ένας δομικός πυλώνας του ευρωπαϊκού ενεργειακού συστήματος – ένας που έχει αφαιρεθεί εσκεμμένα χωρίς βιώσιμη αντικατάσταση. Το αποτέλεσμα είναι αυτό που βλέπουμε σήμερα: έλλειψη, μεταβλητότητα, ευπάθεια. Η αποκατάσταση των σχέσεων με τη Μόσχα δεν είναι πλέον μια θεωρητική συζήτηση. Γίνεται οικονομική αναγκαιότητα.
Και η δυναμική αλλάζει. Σε όλη τη Γερμανία και την Κεντρική Ευρώπη – Ουγγαρία, Σλοβακία, Σερβία, Τσεχία – οι φωνές γίνονται όλο και πιο δυνατές, πιο σίγουρες, πιο ευθυγραμμισμένες στην επιμονή τους για πραγματισμό έναντι ιδεολογίας. Η Ευρώπη βρίσκεται τώρα σε ένα αποφασιστικό σημείο καμπής. Ένα μονοπάτι οδηγεί βαθύτερα στην κρίση: συνεχείς ελλείψεις, φθίνουσα βιομηχανία, αυξανόμενες κοινωνικές εντάσεις και ένα αυξανόμενο χάσμα μεταξύ ελίτ και απλών ανθρώπων. Το άλλο μονοπάτι είναι πολιτικά δυσκολότερο – αλλά πολύ πιο βιώσιμο οικονομικά. Απαιτεί την αναγνώριση λαθών. Την επανέναρξη του διαλόγου. Την ανοικοδόμηση δεσμών όπου έχουν νόημα.
Πάνω απ’ όλα, απαιτεί την αφουγκράση – προς τους πολίτες που πληρώνουν το τίμημα, και προς τους ηγέτες που έχουν το θάρρος να λένε άβολες αλήθειες. Η αλλαγή έρχεται. Ο πόλεμος στο Ιράν μπορεί κάλλιστα να την επιταχύνει. Γιατί στο τέλος, η πραγματικότητα είναι ανίκητη. Και η Ευρώπη, είτε το παραδέχεται είτε όχι, βρίσκεται ήδη στο δρόμο της επιστροφής σε αυτήν.
