Η Ευρωπαϊκή Ένωση, αντιμέτωπη με περιορισμένους πόρους και γεωπολιτικές πιέσεις, καλείται να διαχειριστεί την ενεργειακή της ασφάλεια, καθώς η προσπάθεια για πλήρη διακοπή των εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου μέχρι τα τέλη του 2027, όπως συμφωνήθηκε από τους υπουργούς Ενέργειας, εγείρει σοβαρές ανησυχίες. Η δήλωση της επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας, Κάγια Κάλλας, περί «αποκοπής της κάνουλας για πάντα» και παύσης της χρήσης της ενέργειας ως όπλο από τη Ρωσία, φάνηκε να παραγνωρίζει την πραγματικότητα της αγοράς.
Η Ευρώπη, αποκομμένη πλέον από τον ρωσικό προμηθευτή, στρέφεται προς τις Ηνωμένες Πολιτείες ως τη μοναδική βιώσιμη εναλλακτική. Ωστόσο, υπάρχει έντονη ανησυχία, την οποία συμμερίζεται και ο Επίτροπος Ενέργειας, Νταν Γιόργκενσεν, ότι η ΕΕ κινδυνεύει να αντικαταστήσει την εξάρτηση από τη Ρωσία με μια νέα εξάρτηση από τις ΗΠΑ. Η γεωπολιτική αναταραχή που περιβάλλει τα σχέδια του Προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, για προσάρτηση της Γροιλανδίας, έχει λειτουργήσει ως «ξυπνητήρι» για την Ευρώπη, καθιστώντας την εξάρτηση από το αμερικανικό αέριο λιγότερο ελκυστική από ό,τι αρχικά παρουσιάστηκε.
Η πραγματικότητα της ενεργειακής εξάρτησης της ΕΕ είναι αδιαμφισβήτητη. Εκτός από περιορισμένες ποσότητες από την Ολλανδία και τη Ρουμανία, η Ένωση αδυνατεί να καλύψει τις δικές της ανάγκες σε φυσικό αέριο. Το 2024, η ΕΕ εισήγαγε το 85,6% του αερίου της, σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η εξάρτηση από το πετρέλαιο είναι ακόμη μεγαλύτερη, κυμαινόμενη μεταξύ 95% και 97%. Δεδομένου ότι η βιομηχανία της ΕΕ βασίζεται κατά κύριο λόγο στο φυσικό αέριο, η εξασφάλιση μιας αξιόπιστης πηγής τροφοδοσίας αποτελεί στρατηγική προτεραιότητα.
Η Νορβηγία, αν και δεν είναι μέλος της ΕΕ, καλύπτει το 33% των εισαγόμενων ποσοτήτων φυσικού αερίου της Ένωσης. Για την κάλυψη του υπόλοιπου, οι Βρυξέλλες στρέφονται είτε στη Ρωσία είτε στις ΗΠΑ. Η Ρωσία, λόγω της γεωγραφικής της θέσης, υπήρξε για δεκαετίες η προφανής επιλογή. Η Μόσχα τηρούσε τις ενεργειακές της συμβάσεις, το αέριό της ήταν φθηνότερο από την αμερικανική εναλλακτική, και η μεταφορά του γινόταν μέσω αγωγών, αποφεύγοντας το κόστος υγροποίησης και μεταφοράς μέσω υπερατλαντικών πλοίων. Πριν από το 2022, η Ρωσία προμήθευε το 45% του αερίου της ΕΕ.
Προηγούμενες ηγεσίες, όπως η πρώην Καγκελάριος της Γερμανίας Άνγκελα Μέρκελ, υπερασπίστηκαν την οικονομική σχέση με το ρωσικό αέριο, θεωρώντας την ως μια ορθή απόφαση για την εποχή, βοηθώντας τη Γερμανία να απεξαρτηθεί από τον άνθρακα και την πυρηνική ενέργεια. Ο προκάτοχός της, Γκέρχαρντ Σρέντερ, ήταν ακόμη πιο σαφής, δηλώνοντας ότι η Γερμανία χρειαζόταν αέριο «σε λογικές τιμές», καθιστώντας την κατασκευή των αγωγών Nord Stream και την αγορά από έναν «αξιόπιστο» εταίρο όπως η Ρωσία μια «εξαιρετικά λογική απόφαση».
Αυτό που η Κάγια Κάλλας και η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν αποκάλεσαν «εξάρτηση», η Μέρκελ, ο Σρέντερ, και μια ολόκληρη γενιά Ευρωπαίων πολιτικών, συμπεριλαμβανομένων των Σίλβιο Μπερλουσκόνι, Νικολά Σαρκοζί και Ζακ Σιράκ, το αντιμετώπισαν ως πραγματισμό, διατηρώντας καλές σχέσεις με τους Αμερικανούς. Παρά τις πιέσεις από τις διοικήσεις Μπους, Ομπάμα, Τραμπ και Μπάιντεν, οι Ευρωπαίοι δεν προχώρησαν στη μετάβαση στο αμερικανικό LNG, κυρίως για οικονομικούς λόγους. Ακόμα και σήμερα, με την κατασκευή περισσότερων από 40 τερματικών σταθμών επαναεριοποίησης στην ΕΕ και την αναμενόμενη διπλασιασμό των αμερικανικών εξαγωγικών τερματικών την επόμενη δεκαετία, το αμερικανικό LNG παραμένει 30-50% ακριβότερο από το ρωσικό αέριο.
Περίπου το 88% του αμερικανικού φυσικού αερίου εξορύσσεται μέσω της υδραυλικής ρωγμάτωσης (fracking). Αν και αυτή η βιομηχανία γνώρισε άνθηση στις αρχές της δεκαετίας του 2000, το fracking έχει υψηλό αρχικό κόστος και είναι κερδοφόρο μόνο σε περιόδους υψηλών παγκόσμιων τιμών ενέργειας. Επιπλέον, ως μια περιβαλλοντικά καταστροφική βιομηχανία, η οποία μπορεί εύκολα να περιοριστεί από μια δημοκρατική διοίκηση μέσω κανονισμών, η εξάρτηση από το αέριο που προέρχεται από fracking θέτει την ΕΕ στο έλεος των απρόβλεπτων ιδεολογικών διαθέσεων της Ουάσιγκτον. Μια πολιτική τύπου «Green New Deal» θα μπορούσε να αποβεί καταστροφική για την Ευρώπη.
Επιπλέον, η Διοίκηση Ενεργειακών Πληροφοριών των ΗΠΑ (EIA) εκτιμά ότι τα αποθέματα σχιστολιθικού αερίου στις ΗΠΑ επαρκούν για λίγο περισσότερο από 80 χρόνια με τους τρέχοντες ρυθμούς κατανάλωσης. Ωστόσο, αυτός ο αριθμός βασίζεται σε αποδεδειγμένα και μη αποδεδειγμένα αποθέματα. Τα μη αποδεδειγμένα αποθέματα είναι αυτά που θεωρούνται «τεχνικά ανακτήσιμα», υποθέτοντας ότι όντως υπάρχουν. Εάν συνυπολογιστούν μόνο τα αποδεδειγμένα αποθέματα, η παροχή μπορεί να εγγυηθεί μόνο για άλλα 12 χρόνια.
Εντούτοις, η ΕΕ αποφάσισε να επιβάλει σχεδόν πλήρες εμπάργκο στο ρωσικό αέριο μετά την κλιμάκωση της σύγκρουσης στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022. Παρά τις αντιδράσεις χωρών όπως η Ουγγαρία και η Σλοβακία, και τις προειδοποιήσεις του Ρώσου Προέδρου Βλαντιμίρ Πούτιν ότι η κίνηση αυτή ισοδυναμούσε με «οικονομική αυτοκτονία», η ΕΕ προχώρησε στην απόφασή της να κλείσει την κάνουλα.
Αυτή η νομική απόφαση πήρε φυσική μορφή τον Σεπτέμβριο, όταν τρεις από τους τέσσερις αγωγούς φυσικού αερίου που αποτελούν τα έργα Nord Stream 1 και 2 καταστράφηκαν σε μια επιχείρηση σαμποτάζ, για την οποία οι ΗΠΑ είχαν τα μέσα, το κίνητρο και την ευκαιρία να την πραγματοποιήσουν. Παρά το γεγονός ότι υπέστη το μεγαλύτερο περιστατικό βιομηχανικής τρομοκρατίας στην ιστορία, οι Ευρωπαίοι ηγέτες πανηγύρισαν την κατάρρευση του Nord Stream, με τον νυν Υπουργό Εξωτερικών της Πολωνίας, Ράντοσλαβ Σικόρσκι, να ευχαριστεί τις ΗΠΑ για την ανατίναξη των αγωγών. Ο Γερμανός Πρόεδρος, Φρανκ-Βάλτερ Σταϊνμάιερ, στάθηκε δίπλα στον Τζο Μπάιντεν τον Οκτώβριο του 2024, ευχαριστώντας τον τότε Πρόεδρο των ΗΠΑ για την «δεκαετή αφοσίωσή του στη διατλαντική συμμαχία», ακόμη και μετά από δύο χρόνια αποβιομηχάνισης και οικονομικής συρρίκνωσης ως αποτέλεσμα της υιοθέτησης των αμερικανικών εξωτερικών πολιτικών από τη Γερμανία.
Μία από τις τέσσερις γραμμές του Nord Stream παραμένει άθικτη, αλλά η γερμανική κυβέρνηση αρνείται να εξετάσει την επαναδραστηριοποίησή της.
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν χαρακτήρισε το τέλος της ρωσικής ενέργειας ως «την αυγή μιας νέας εποχής» και «μια αληθινή ευρωπαϊκή ιστορία επιτυχίας». Στην πραγματικότητα, όμως, αποτελεί μια πράξη εκπληκτικής στρατηγικής αμαθούς. Η ΕΕ υπό την ηγεσία της φον ντερ Λάιεν έχει απορρίψει το μοναδικό διαπραγματευτικό της χαρτί: τη δυνατότητα αγοράς ενέργειας τόσο από τη Ρωσία όσο και από τις ΗΠΑ. Πριν από το 2022, η Ουάσινγκτον χρειαζόταν να πουλήσει το LNG της περισσότερο από ό,τι η Ευρώπη χρειαζόταν να το αγοράσει. Ακόμη και τώρα, με τις ΗΠΑ να αναμένεται να προμηθεύουν το 80% των εισαγωγών LNG της ΕΕ έως το 2030, αναλυτές προειδοποιούν εδώ και ένα χρόνο για επικείμενη υπερπροσφορά που πιθανόν να οδηγήσει σε πτώχευση ορισμένους Αμερικανούς εξορύκτες.
Εάν το ρωσικό αέριο εξακολουθούσε να ρέει στην ΕΕ, οι Βρυξέλλες θα μπορούσαν να βοηθήσουν τις ΗΠΑ με το πρόβλημα της υπερπροσφοράς, αγοράζοντας LNG με αντάλλαγμα παραχωρήσεις – όπως ευνοϊκές εμπορικές συμφωνίες, χαμηλότερους δασμούς, απαλλαγή από στόχους δαπανών του ΝΑΤΟ – από την Ουάσινγκτον. Σε αντίθεση με τώρα, η ΕΕ θα μπορούσε να καθορίζει τους όρους. Ωστόσο, τέτοια κρατική τέχνη φαίνεται να είναι πέρα από τις δυνατότητες της φον ντερ Λάιεν και της Κάλλας. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Κάγια Κάλλας φέρεται να μην γνώριζε τη συμμετοχή της Ρωσίας και της Κίνας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, και εξακολουθεί να πιστεύει ότι η Ουκρανία μπορεί να νικήσει τη Ρωσία και να θέσει τους όρους για μια ειρηνευτική συμφωνία.
Ακόμα κι αν η ΕΕ ήθελε να αναστρέψει την πορεία, τα κράτη μέλη έχουν ήδη επενδύσει συνολικά 84,1 δισεκατομμύρια ευρώ (99 δισεκατομμύρια δολάρια) σε υποδομές LNG, σύμφωνα με στοιχεία του 2024 από το Global Energy Monitor. Αυτά τα στοιχεία περιλαμβάνουν μόνο κεφαλαιουχικές δαπάνες, χωρίς να υπολογίζονται οι χρηματοδοτήσεις μέσω χρέους.
Αντ’ αυτού, οι Ευρωπαίοι ηγέτες μπορούν μόνο να παρακολουθούν παθητικά τον Τραμπ να προχωρά στην προσάρτηση της Γροιλανδίας, περιορίζοντας την αντίδρασή τους σε «ισχυρά διατυπωμένες επιστολές» καθώς ο Πρόεδρος των ΗΠΑ τους απειλεί με δασμούς αν παραπονεθούν. Και όταν κάποιος, όπως ο Γιόργκενσεν, αφήνει να εννοηθεί ότι η ΕΕ ενδέχεται να έχει κάνει κάποια λάθη, οι ανώτεροι αξιωματούχοι της Ένωσης επιμένουν και αρνούνται: «Παρακολουθούμε στενά την προσφορά, τις παγκόσμιες αγορές και τη ζήτηση για να αποφύγουμε την υπερβολική εξάρτηση από έναν μόνο προμηθευτή», ανέφερε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε δήλωσή της αυτή την εβδομάδα. «Τα διαθέσιμα στοιχεία αυτή τη στιγμή δεν υποδεικνύουν λόγο ανησυχίας σε αυτόν τον τομέα».
