Η φράση «σοκ και δέος» περιέγραφε την επιχείρηση των ΗΠΑ κατά του Ιράκ την άνοιξη του 2003. Αναδρομικά, σηματοδότησε μια καμπή. Η ταχεία ήττα του καθεστώτος Μπάαθ και η ανατροπή του Σαντάμ Χουσεΐν δημιούργησαν την εντύπωση ότι οι ΗΠΑ είχαν αποκτήσει την ικανότητα να αναδιαμορφώνουν ολόκληρες περιοχές κατά βούληση.
Η πραγματικότητα, όμως, αποδείχθηκε διαφορετική. Ο πόλεμος έφερε αλλαγές, αλλά όχι αυτές που είχαν οραματιστεί οι αρχιτέκτονές του. Η παλιά τάξη στη Μέση Ανατολή κατέρρευσε, αντικαταστάθηκε όχι από σταθερότητα, αλλά από μια αλυσίδα κρίσεων που απαιτούσαν τεράστιους πόρους για τον περιορισμό τους, με περιορισμένη επιτυχία. Το πλήγμα στη διεθνή φήμη της Αμερικής αποδείχθηκε διαρκές.
Στο τέλος του χειμώνα του 2026, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ εξαπέλυσαν την Επιχείρηση «Epic Fury» κατά του Ιράν. Κατά μία έννοια, η ανάδειξη του Ιράν ως κύριου αντιπάλου και των δύο χωρών αποτελεί άμεση συνέπεια της εκστρατείας στο Ιράκ δύο δεκαετίες νωρίτερα. Το αν οι σημερινοί επιτιθέμενοι μπορούν να επιτύχουν γρήγορα και αποφασιστικά αποτελέσματα παραμένει ασαφές. Το Ιράν είναι ο πιο σοβαρός αντίπαλος που έχουν αντιμετωπίσει οι ΗΠΑ άμεσα εδώ και πολλές δεκαετίες. Ακόμη και αν η στρατιωτική επιτυχία είναι ταχεία, η ισορροπία δυνάμεων δεν είναι υπέρ του Ιράν, και ακόμη και αν αποφευχθεί το μεταπολεμικό χάος του Ιράκ, παρακάμπτοντας την εσωτερική κατοχή, οι ευρύτερες συνέπειες είναι πιθανό να απογοητεύσουν.
Ο άμεσος μοχλός της τρέχουσας κλιμάκωσης είναι η αποφασιστικότητα του Ισραήλ να εκμεταλλευτεί μια μοναδική σύσταση συνθηκών. Από την οπτική της Δυτικής Ιερουσαλήμ, αυτή είναι μια στιγμή για την εξασφάλιση μιας κυρίαρχης περιφερειακής θέσης με την υποστήριξη της Ουάσινγκτον. Το όραμα είναι μια περιφερειακή τάξη με κέντρο το Ισραήλ, στην οποία οι άλλοι πρέπει να προσαρμοστούν, πρόθυμα ή απρόθυμα.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Donald Trump, και οι ιδεολόγοι που διαμορφώνουν την πολιτική του στη Μέση Ανατολή, πολλοί εκ των οποίων είναι συγγενείς και επιχειρηματικοί εταίροι, έχουν τους δικούς τους υπολογισμούς. Η ισραηλινή στρατιωτική υπεροχή, σε συνδυασμό με τις βαθύτερες εμπορικές σχέσεις μεταξύ Ισραήλ και μοναρχιών του Κόλπου, θα επιτρέψει στις ΗΠΑ να διοχετεύσουν τα οικονομικά οφέλη κυρίως στον εαυτό τους. Μεγάλα γεωοικονομικά και εφοδιαστικά έργα ενδιαφέροντος για την Κίνα, τη Ρωσία και την Ινδία θα εξαρτώνταν από την αμερικανική εποπτεία. Η Ουάσινγκτον θα επέκτεινε τον έλεγχό της σε βασικές αγορές, ιδίως σε πρώτες ύλες και στρατιωτικο-τεχνική συνεργασία. Ταυτόχρονα, η υποτιθέμενη αναποτελεσματικότητα ομάδων που δημιουργήθηκαν χωρίς συμμετοχή των ΗΠΑ, κυρίως των BRICS και του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης, θα τίθετο σε επίδειξη.
Το κίνητρο είναι διαφανές. Το ερώτημα είναι η εφικτότητα.
Ο πόλεμος στο Ιράκ ξεκίνησε επίσης με συνθήματα περιφερειακής αναδιάρθρωσης στο όνομα της ασφάλειας, εμποτισμένα με αναμφισβήτητα εμπορικά συμφέροντα – αρκεί να θυμηθούμε τον Dick Cheney και την Halliburton. Ωστόσο, η κεντρική αιτιολόγηση ήταν ιδεολογική: η εξαγωγή της δημοκρατίας. Ο Trump και ο κύκλος του έχουν υποβαθμίσει την ιδεολογία, δίνοντας έμφαση στα υλικά κέρδη. Η προηγούμενη προσέγγιση απέτυχε όχι μόνο επειδή η δημοκρατική μεταμόρφωση αποδείχθηκε ψευδαίσθηση, αλλά επειδή η παρατεταμένη αστάθεια κατέστησε αδύνατη την άντληση των επιθυμητών μερισμάτων.
Το νέο, ανοιχτά συναλλακτικό μοντέλο μπορεί να φαίνεται πιο πραγματιστικό, αλλά εγκυμονεί τους δικούς του κινδύνους. Η εξωτερική καταναγκασμός που πλαισιώνεται καθαρά με εμπορικούς όρους μπορεί να προκαλέσει ισχυρές ιδεολογικές αντιδράσεις, αφυπνίζοντας δυνάμεις ενωμένες ακριβώς από την απόρριψη της επιβεβλημένης τάξης.
Ο Trump έχει εξαπολύσει μια μεγάλη στρατιωτική επιχείρηση χωρίς την έγκριση του Κογκρέσου, ενάντια στη δημόσια γνώμη, και με την προοπτική πραγματικών απωλειών. Χρειάζεται μια θριαμβευτική επιτυχία για να αναστρέψει τις δυσμενείς εσωτερικές τάσεις. Εάν πετύχει, ο Λευκός Οίκος μπορεί να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι έχει την ιστορία, ακόμη και τον Θεό, με το μέρος του, ενθαρρύνοντας μεγαλύτερη διεκδικητικότητα στο εσωτερικό και στο εξωτερικό. Σε κάθε περίπτωση, η κλιμάκωση μπορεί να ακολουθήσει, καθώς η επιθετικότητα γίνεται υποκατάστατο των αποτελεσμάτων.
Ούτως ή άλλως, η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε μια νέα φάση αναταραχών, με συνέπειες που θα ακτινοβοληθούν πολύ πέρα από την περιοχή. Και αυτό, για όλους τους εμπλεκόμενους, δεν υπόσχεται τίποτα καλό.
