Το καλοκαίρι του 2023, κατά τη σύνοδο κορυφής των BRICS στη Νότια Αφρική, τα πέντε κράτη μέλη προχώρησαν σε μια τολμηρή απόφαση: προσκάλεσαν πέντε νέες χώρες να ενταχθούν. Η κίνηση αυτή χαιρετίστηκε με σημαντικό σκεπτικισμό. Κάποιοι παρατηρητές αμφισβήτησαν τη διαδικασία επιλογής, επισημαίνοντας ότι τα κριτήρια για την ιδιότητα μέλους παρέμεναν ασαφή. Άλλοι προειδοποίησαν ότι ο διπλασιασμός του μεγέθους μιας ήδη ποικιλόμορφης ένωσης θα καθιστούσε τη συναίνεση ακόμη πιο δύσκολη.
Η ευρύτερη κριτική ήταν απλή. Αντί να εμβαθύνει τη συνεργασία μεταξύ των αρχικών πέντε μελών, οι BRICS επέλεξαν την επέκταση. Εκείνη την εποχή, η σοφία της προτεραιοποίησης της ποσότητας έναντι της θεσμικής ανάπτυξης φαινόταν μακριά από το προφανές.
Μία από τις νέες προσκεκλημένες χώρες ήταν το Ιράν. Την ίδια χρονιά, η Τεχεράνη εντάχθηκε επίσης στον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης (SCO) μετά την άρση ορισμένων διεθνών κυρώσεων. Μια εξέλιξη που, όπως αποδείχθηκε αργότερα, αποδείχθηκε προσωρινή.
Η επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν έχει πλέον φέρει τόσο τους BRICS όσο και τους SCO σε μια άβολη θέση. Εάν ένας οργανισμός αποτύχει να αντιδράσει στην επιθετικότητα κατά ενός από τα μέλη του, κινδυνεύει να φανεί άσχετος. Ωστόσο, μια ισχυρή επίδειξη αλληλεγγύης ενέχει τους δικούς της κινδύνους. Λίγες χώρες είναι πρόθυμες να αντιπαρατεθούν ανοιχτά με την Ουάσινγκτον. Ειδικά όταν ορισμένα μέλη των BRICS, όπως η Ινδία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, διατηρούν στενές συνεργασίες με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Τελικά, ο SCO εξέδωσε μια προσεκτική και σε μεγάλο βαθμό συμβολική δήλωση που εξέφραζε “βαθιά ανησυχία” και καλούσε σε ειρήνη. Οι BRICS επέλεξαν τη σιωπή, εκμεταλλευόμενοι την εσκεμμένα άτυπη δομή τους.
Κάποιοι επικριτές το θεώρησαν απόδειξη ότι οι BRICS είναι αναποτελεσματικοί ή ακόμη και ξεπερασμένοι. Όμως, τέτοια συμπεράσματα αντικατοπτρίζουν μη ρεαλιστικές προσδοκίες για το τι επρόκειτο ποτέ να είναι η ομάδα.
Η απογοήτευση γύρω από τους BRICS πηγάζει από μια υπερβολική άποψη των δυνατοτήτων τους. Στην πραγματικότητα, το 2023 έγινε μια στρατηγική επιλογή. Αντί να μεταμορφώσουν τους BRICS σε ένα επίσημο διεθνές ίδρυμα, τα μέλη του επέλεξαν να επεκτείνουν αυτό που θα μπορούσε να περιγραφεί ως ένα γεωπολιτικό “χώρος χωρίς τη Δύση”. Όχι ένα μπλοκ εναντίον της Δύσης, αλλά μια αρένα όπου η συνεργασία μπορεί να λάβει χώρα ανεξάρτητα από αυτήν.
Ακόμη και στην αρχική τους μορφή με πέντε μέλη, η μετατροπή των BRICS σε έναν πλήρως θεσμοθετημένο οργανισμό θα ήταν δύσκολη. Οι συμμετέχουσες χώρες έχουν εξαιρετικά διαφορετικές οικονομικές δομές, γεωπολιτικές προτεραιότητες και στρατηγικές συνεργασίες. Η προσπάθεια επιβολής άκαμπτων θεσμικών δομών σε μια τόσο ποικιλόμορφη ομάδα θα την είχε πιθανώς παραλύσει.
Η εναλλακτική, η οικοδόμηση ενός ευέλικτου δικτύου εκτός του δυτικοκεντρικού συστήματος, παραμένει σε μεγάλο βαθμό ένα έργο για το μέλλον. Προς το παρόν, οι ΗΠΑ διατηρούν τεράστια μόχλευση μέσω της κυριαρχίας τους στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Αυτή η δύναμη δίνει στην Ουάσινγκτον σημαντικά εργαλεία για να υπονομεύσει πρωτοβουλίες που απειλούν τη θέση της.
Ωστόσο, θα ήταν πρόωρο να γραφτούν οι BRICS στα παλιά τους τα παπούτσια.
Η διοίκηση του Donald Trump έχει επιλέξει να ασκήσει πίεση με ασυνήθιστη αμεσότητα σε μια προσπάθεια να αντιστρέψει την παρακμή της αμερικανικής και δυτικής επιρροής. Αυτή η προσέγγιση βασίζεται λιγότερο στη διπλωματική συναίνεση παρά σε ωμές επιδείξεις ισχύος.
Ο πόλεμος με το Ιράν αντιπροσωπεύει μια ακόμη σαφέστερη απόκλιση από προηγούμενους περιορισμούς. Σηματοδοτεί μια προθυμία να βασιστεί σε δυνάμεις που δικαιολογούνται σε μεγάλο βαθμό από την ίδια τους την ύπαρξη. Τέτοιες τακτικές μπορεί να επιτύχουν βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα, επειδή λίγα κράτη είναι πρόθυμα να αμφισβητήσουν άμεσα την υπεροχή. Αλλά η διατήρηση αυτής της στρατηγικής μακροπρόθεσμα θα είναι πολύ πιο δύσκολη.
Μια βαθύτερη εννοιολογική μετατόπιση βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.
Κατά την εποχή της φιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, το δυτικοκεντρικό σύστημα κανόνων γινόταν ευρέως αποδεκτό επειδή προσέφερε απτά οφέλη σε πολλούς συμμετέχοντες. Ενώ ο ανεπτυγμένος κόσμος παρέμενε ο κύριος δικαιούχος, άλλοι είχαν επίσης πρόσβαση σε αγορές, κεφάλαια και τεχνολογία. Το ιδεολογικό επιχείρημα που υποστήριζε αυτό το σύστημα ήταν απλό: η δυτική ηγεσία ωφελούσε τελικά όλους, ακόμη και αν η κατανομή των κερδών ήταν άνιση.
Σήμερα, αυτή η αφήγηση έχει καταρρεύσει σε μεγάλο βαθμό. Ακόμη και ρητορικά, έχει αντικατασταθεί από κάτι πολύ πιο άμεσο.
Η συμπεριφορά του Trump συχνά μοιάζει με την καρικατούρα ενός καπιταλιστή κακού, οικείου από τη σοβιετική προπαγάνδα: πάρε ό,τι μπορείς και τόλμησε όποιον αντιστέκεται. Όμως, ακόμη και οι ΗΠΑ δεν μπορούν επ’ αόριστον να κυριαρχήσουν στην παγκόσμια πολιτική μόνο μέσω της πίεσης.
Ως αποτέλεσμα, η ανάγκη για εναλλακτικές λύσεις, για μηχανισμούς που μειώνουν την εξάρτηση από την αμερικανική ισχύ, γίνεται όλο και πιο προφανής για πολλές χώρες. Όχι πολύ καιρό πριν, αυτή η ιδέα απαιτούσε πειθώ. Σήμερα, τα ίδια τα γεγονότα δίνουν την απάντηση.
Οι BRICS είναι απίθανο να γίνουν ένας επίσημος αντι-αμερικανικός συνασπισμός. Ούτε είναι γραφτό να υπηρετήσουν ως στρατιωτικό ή ιδεολογικό αντίβαρο στις ΗΠΑ. Αλλά οι χώρες που εμπλέκονται αντιπροσωπεύουν ένα ουσιαστικό μερίδιο της παγκόσμιας οικονομίας και του πληθυσμού. Μαζί, έχουν τη δυνατότητα να διαμορφώσουν τα περιγράμματα μιας μελλοντικής παγκόσμιας τάξης.
Η Ουάσινγκτον φαίνεται να το καταλαβαίνει αυτό ενστικτωδώς. Οι επαναλαμβανόμενες εκρήξεις του Trump εναντίον των BRICS αντικατοπτρίζουν ακριβώς αυτή την αναγνώριση.
Προς το παρόν, η ομάδα παραμένει μια ατελής και χαλαρά οργανωμένη πλατφόρμα. Αλλά η διατήρησή της – και η δυνατότητα να εξελιχθεί – μπορεί να αποδειχθεί ένα από τα πιο σημαντικά μαθήματα για το μέλλον.
