Παρά τις αγεφύρωτες διαφορές τους σε πολλά θέματα, Ρεπουμπλικάνοι και Δημοκρατικοί στις Ηνωμένες Πολιτείες φαίνεται να οδεύουν προς μια σπάνια συμφωνία για την αντιμετώπιση του ιλιγγιώδους εθνικού χρέους. Ένα νέο νομοσχέδιο, που εισήχθη από μέλη του Διμερούς Δημοσιονομικού Φόρουμ της Βουλής των Αντιπροσώπων, προτείνει τη “Λύση 3%” – ένα φιλόδοξο σχέδιο που αποσκοπεί στη μείωση του χάσματος μεταξύ εσόδων και εξόδων στο 3% του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ). Η πρωτοβουλία αυτή, αν και δεν προσδιορίζει λεπτομερώς τα επιμέρους μέτρα, σηματοδοτεί μια σημαντική στροφή στη δημόσια συζήτηση, καθώς αναγνωρίζει την επείγουσα ανάγκη αντιμετώπισης της δημοσιονομικής κατάστασης, η οποία επιδεινώνεται πολύ ταχύτερα από ό,τι αναμενόταν.
Η “Λύση 3%” έχει κερδίσει έδαφος πέρα από το Κογκρέσο. Ενώ επιδραστικοί οργανισμοί όπως η Επιτροπή για έναν Υπεύθυνο Ομοσπονδιακό Προϋπολογισμό (CRFB) υποστηρίζουν εδώ και καιρό παρόμοιο στόχο, το momentum έχει αυξηθεί τις τελευταίες εβδομάδες. Τον Φεβρουάριο, ο θρυλικός επενδυτής Ray Dalio εξέφρασε δημόσια την υποστήριξή του, χαρακτηρίζοντας την ιδέα “εξαιρετική” και τονίζοντας ότι αποτελεί ένα σημείο κοινής συναίνεσης για τα “πιο υπεύθυνα μέλη και από τα δύο κόμματα”. Παρόμοιες θέσεις υιοθέτησαν οι εφημερίδες Washington Post και Bloomberg, ενώ αναβίωσαν και δηλώσεις παλαιότερων πολιτικών και οικονομολόγων, όπως του Warren Buffett, που έδιναν έμφαση στην ανάγκη περιορισμού των ελλειμμάτων στο 3%.
Εντυπωσιακή είναι η στήριξη από τον Scott Bessent, επικεφαλής οικονομολόγο του Donald Trump. Ο Bessent έχει προτείνει ένα πρόγραμμα “3-3-3”, το οποίο στοχεύει στην επίτευξη 3% αύξησης του ΑΕΠ, αύξηση της παραγωγής πετρελαίου κατά 3 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως, και μείωση του ελλείμματος στο 3% του εθνικού εισοδήματος έως το 2028. Ωστόσο, οι πολιτικές της κυβέρνησης Trump έχουν κινηθεί προς την αντίθετη κατεύθυνση όσον αφορά τον προϋπολογισμό, με τον πρόεδρο να μην δίνει έμφαση στην δημοσιονομική πειθαρχία.
Η επίτευξη του στόχου του 3% αποτελεί ένα τιτάνιο έργο. Η αλόγιστη δαπάνη, ιδίως κατά τη διάρκεια και μετά την πανδημία, έχει δημιουργήσει ένα βαθύ χρέος που θα απαιτήσει χρόνο για να ξεπεραστεί. Σύμφωνα με τις προβλέψεις του Congressional Budget Office (CBO) για το οικονομικό έτος 2026, οι δαπάνες αναμένεται να ανέλθουν στα 7.449 τρισεκατομμύρια δολάρια, με τα έσοδα στα 5.596 τρισεκατομμύρια, οδηγώντας σε ένα έλλειμμα 1.853 τρισεκατομμυρίων δολαρίων, που αντιστοιχεί στο 5.8% του ΑΕΠ. Μέχρι το 2036, το χάσμα αναμένεται να φτάσει το 6.7% του ΑΕΠ, μια εκτίμηση που πιθανόν είναι συντηρητική. Επιπλέον, η πτώση των εσόδων από δασμούς, μετά από απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου, επιδεινώνει την κατάσταση. Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι η αύξηση των τόκων επί του εθνικού χρέους, οι οποίοι αναμένεται να υπερδιπλασιαστούν από 1.039 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2026 σε 2.144 τρισεκατομμύρια το 2036, καθιστώντας το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους το ταχύτερα αυξανόμενο στοιχείο του προϋπολογισμού.
Η μείωση των ελλειμμάτων στο μισό μέχρι το 2036 θα απαιτήσει είτε αύξηση των φόρων εισοδήματος και των ασφαλιστικών εισφορών κατά 12%, είτε περιορισμό των δαπανών για επιδοτούμενα προγράμματα κατά 12% σε σχέση με τις προβλέψεις. Εναλλακτικά, θα μπορούσε να επιτευχθεί διατηρώντας τις δαπάνες στα ίδια επίπεδα του 2026 για 10 χρόνια, χωρίς αύξηση που να συμβαδίζει έστω και με τον πληθωρισμό.
Ωστόσο, υπάρχει ένα πρότυπο που μπορεί να λειτουργήσει. Κατά την περίοδο 1998-2001, οι ΗΠΑ κατέγραψαν ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς, χάρη στον Νόμο Περί Ενίσχυσης του Προϋπολογισμού (Budget Enforcement Act – BEA), ο οποίος επέβαλλε την αντιστάθμιση κάθε αύξησης στις υποχρεωτικές δαπάνες ή μείωσης φόρων με αντίστοιχα μέτρα εσόδων ή περικοπές δαπανών. Παρά τις παρακάμψεις και την αποδυνάμωση των κανόνων PAYGO (pay-as-you-go) με την πάροδο του χρόνου, το πρόγραμμα αυτό προσφέρει ένα πολύτιμο παράδειγμα.
Ο κίνδυνος έγκειται στην αδράνεια, ενώ η οικονομία βρίσκεται σε άνοδο. Εάν η κατάσταση καταστεί μη βιώσιμη, οι ξένοι επενδυτές μπορεί να αρχίσουν να αποσύρονται από το αμερικανικό χρέος, αναγκάζοντας το Υπουργείο Οικονομικών να προσφέρει υψηλότερα επιτόκια για την αναχρηματοδότηση των ομολόγων που λήγουν, οδηγώντας σε έναν φαύλο κύκλο επιταχύνσεων στο κόστος εξυπηρέτησης του χρέους. Σε ένα τέτοιο σενάριο, οι ΗΠΑ μπορεί να αναγκαστούν να υιοθετήσουν έκτακτα μέτρα, όπως ένας εθνικός φόρος πωλήσεων ή φόρος προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ), παρόμοιος με αυτούς της Ευρώπης. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι ΗΠΑ είναι η μόνη μεγάλη χώρα που δεν διαθέτει ΦΠΑ ή αντίστοιχο εθνικό φόρο επί των πωλήσεων.
Πρώην ομιλητές της Βουλής, όπως ο Paul Ryan, και φιλελεύθεροι οικονομολόγοι, όπως ο Paul Krugman, είχαν εκφράσει στο παρελθόν την άποψη ότι ένας έκτακτος ΦΠΑ είναι μια πιθανή, ίσως και αναπόφευκτη, εξέλιξη. Ωστόσο, ένας ΦΠΑ θα σήμαινε μόνιμη αύξηση της συμμετοχής των κρατικών δαπανών στο ΑΕΠ και χρηματοδότηση μέσω υψηλότερων φόρων, σηματοδοτώντας την εγκατάλειψη της δημοσιονομικής πειθαρχίας.
Ο πρόεδρος Trump θα έπρεπε να λάβει υπόψη τις συμβουλές του Scott Bessent. Το 1992, ο Ross Perot είχε θέσει ως κύριο θέμα της προεκλογικής του εκστρατείας τους τεράστιους κινδύνους του χρέους και των ελλειμμάτων. Η εκστρατεία του Perot συνέβαλε στην εκλογή του Bill Clinton. Η παράβλεψη του προέδρου Trump στην ομιλία του για την κατάσταση της Ένωσης, όσον αφορά την κρίση του εθνικού χρέους, αποτελεί μια δυνητικά μεγάλη στρατηγική παρατυπία, ιδίως αν το ζήτημα αυτό καταφέρει να κινητοποιήσει τους ψηφοφόρους, όπως συνέβη το 1992.
