Το 2022, ένα συγκλονιστικό βίντεο από το Ιράν έκανε τον γύρο του κόσμου, δείχνοντας μια γυναίκα να χάνει τη ζωή της από πυρά των δυνάμεων ασφαλείας, ενώ κατέγραφε με το κινητό της την βίαιη καταστολή των αντικυβερνητικών διαδηλώσεων. Τελευταία της λόγια ήταν: «Φιλμάρε το!». Αυτή η τελευταία της επιθυμία έγινε ο πυρήνας για την ταινία «Memories of a Window» (Αναμνήσεις ενός Παραθύρου), ένα ντοκιμαντέρ των Mehraneh Salimian και Amin Pakparvar, που έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου.
Το ντοκιμαντέρ είναι αφιερωμένο στην αδικοχαμένη Shirin Alizadeh και αναδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο που διαδραματίζουν τα ερασιτεχνικά βίντεο στην καταγραφή και την ενίσχυση της αντίστασης στο Ιράν. Οι φοιτητές κινηματογράφου, που πλέον σπουδάζουν στο Σικάγο, βασίστηκαν σε ένα εκτεταμένο αρχείο ανώνυμων βίντεο από smartphones – εκτιμούν ότι είδαν περίπου 2.000 κλιπ – καθώς και στο δικό τους υλικό που συγκέντρωσαν στην Τεχεράνη κατά την εξέγερση «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» των ετών 2022-23.
«Ελπίζουμε να μπορέσουμε να απομονώσουμε αυτή τη χρονική περίοδο στην ιστορία του Ιράν. Παρόλο που έκτοτε έχει συμβεί ακόμα μεγαλύτερη βαρβαρότητα, περισσότερη βία, εκείνη η περίοδος ήταν επίσης σημαντική», αναφέρει η 26χρονη Salimian. Η ταινία τους εστιάζει στη μοναδική οπτική γωνία ανθρώπων που κινηματογραφούσαν από την υποτιθέμενη ασφάλεια αυτοκινήτων ή σπιτιών, αναγκάζοντας τις αρχές να λογοδοτήσουν και αμφισβητώντας τις επίσημες αφηγήσεις βίαιων περιστατικών – μια τεχνική που χρησιμοποιήθηκε πρόσφατα και στις διαδηλώσεις κατά της ICE στο Minneapolis.
«Υπήρχε μια μεγάλη ένταση μεταξύ των ψεμάτων ή της παραπληροφόρησης που παρουσίαζαν τα κρατικά μέσα ενημέρωσης για το κίνημα και αυτών που βιώναμε», εξηγεί η Salimian. «Οι διαδηλωτές άρχισαν να κινηματογραφούν τα γεγονότα και τα ανέβαζαν ανώνυμα στο διαδίκτυο. Ήταν σαν ένα κίνημα που γινόταν πίσω από παράθυρα». Η Salimian περιγράφει αυτόν τον χώρο ως «ένα κατώφλι, ένα σημείο που δεν βρισκόταν στον δρόμο, αλλά δεν είχε την ασφάλεια του σπιτιού».
Η Shirin Alizadeh ήταν μία από αυτές που κινηματογραφούσαν τα γεγονότα από το παράθυρό της όταν, στις 22 Σεπτεμβρίου 2022, πυροβολήθηκε και σκοτώθηκε. «Συγκινήθηκα πολύ. Με συγκλόνισε βαθιά», λέει η Salimian. Η Alizadeh βρισκόταν σε ένα αυτοκίνητο με τον σύζυγό της και άλλους δύο επιβάτες, όταν είδαν διαδηλωτές να σκοτώνονται στον δρόμο στην πόλη Salman Shahr, καθώς προσπαθούσαν να επιστρέψουν στην πόλη τους, την Isfahan. Το βίντεο της με το πλήθος των διαδηλωτών, καθώς οι δυνάμεις ασφαλείας άνοιγαν πυρ, περιλαμβάνεται εμφανώς στην ταινία, μαζί με την εντολή της σε έναν από τους συνεπιβάτες: «Φιλμάρε το!» καθώς μια γυναίκα φαινόταν να κείτεται νεκρή στο οδόστρωμα. Δευτερόλεπτα αργότερα, τουλάχιστον μια σφαίρα διέκοψε το πίσω παράθυρο του αυτοκινήτου και χτύπησε την 36χρονη Alizadeh στον λαιμό και το κεφάλι, σύμφωνα με την Amnesty International. Άφησε την τελευταία της πνοή στο νοσοκομείο.
Αυτές οι σκληρές εικόνες εναλλάσσονται με δυναμικές σκηνές από τους ίδιους τους δημιουργούς, την 28χρονη Pakparvar, από το διαμέρισμά τους την ίδια περίοδο, όπου γείτονες συμμετέχουν σε ένα χορωδιακό τραγούδι διαμαρτυρίας κατά του καθεστώτος από τα δικά τους μπαλκόνια.
«Για δεκαετίες οι Ιρανοί διαμαρτύρονται και κάθε φορά οι φωνές τους καταστέλλονται και λογοκρίνονται. Αλλά μερικά χρόνια αργότερα, διαμαρτύρονται ξανά με μεγαλύτερους αριθμούς», λέει η Pakparvar. «Ο θάρρος τους είναι μεταδοτικός και παρόλο που έχουν κατασταλεί, βλέπουν την αξία της εξέγερσης ξανά και ξανά». Οι διαδηλώσεις εξελίχθηκαν από εστίαση στους περιορισμούς των δικαιωμάτων των γυναικών, συμπεριλαμβανομένης της υποχρεωτικής μαντίλας, σε ένα ευρύτερο κίνημα που ξέσπασε τους τελευταίους μήνες. Μαζί του ήρθε ένα διαδικτυακό μπλακάουτ από τις αρχές για να αποτραπεί η κοινή χρήση τέτοιων βίντεο, λέει η Pakparvar, καθώς και φρικτή βία κατά των διαδηλωτών, με χιλιάδες νεκρούς.
«Αυτή είναι μια στρατηγική του κράτους και κατά κάποιον τρόπο λειτουργεί, αλλά όχι πλήρως. Υπήρχαν δορυφόροι Starlink που οι άνθρωποι κατάφεραν να χρησιμοποιήσουν» για να διανείμουν εικόνες, λέει. «Κάθε μέρα βλέπουμε όλο και περισσότερα βίντεο της σφαγής. Είναι συντριπτικό».
Οι δημιουργοί λένε ότι δεν θα μπορέσουν να παραστούν στην πρεμιέρα στο Βερολίνο, καθώς βρίσκονται στις ΗΠΑ με φοιτητικές βίζες και θα τους απαγορευόταν η επιστροφή υπό την ταξιδιωτική απαγόρευση που επέβαλε ξανά ο Πρόεδρος Trump το 2025. Ωστόσο, θα συμμετέχουν στην παρουσίαση μέσω βιντεοκλήσης. Η ανταπόκριση στο Σικάγο έχει ήδη επιβεβαιώσει την απήχηση της ταινίας, λένε, με συμφοιτητές τους να την παρομοιάζουν με την Κίνα κατά το lockdown του Covid και την αμερικανική ακτιβισμό κατά τη διάρκεια του κινήματος Black Lives Matter. «Δείχνει ότι ζούμε σε μια πολύ ευάλωτη διεθνή στιγμή και οι άνθρωποι αναζητούν ελευθερία σε διάφορα πλαίσια», λέει η Pakparvar.
Και οι δύο αισιοδοξούν ότι μια μέρα θα επιστρέψουν σε ένα ελεύθερο και δημοκρατικό Ιράν. «Είμαστε αρκετά αισιόδοξοι για να είμαι ειλικρινής. Δεν μπορούν πλέον να το ελέγξουν», λέει η Pakparvar για το καθεστώς. «Ίσως αν μας ρωτούσατε πριν από 10 χρόνια, δεν θα είχαμε καμία γενική ιδέα για το είδος της ελευθερίας που θέλουμε. Αλλά τώρα είναι κρυστάλλινο. Γνωρίζουμε τα δικαιώματά μας, γνωρίζουμε τον στόχο και γνωρίζουμε τις αξίες που θέλουμε στη ζωή μας και στην πατρίδα μας. Βλέπετε εκατομμύρια ανθρώπους να το γνωρίζουν αυτό και κινούμαστε προς αυτό». Το φεστιβάλ του Βερολίνου έχει εδώ και καιρό υποστηρίξει τους Ιρανούς κινηματογραφιστές της αντιπολίτευσης. Στην πρεμιέρα την Πέμπτη, Ιρανοί δημιουργοί περπάτησαν στο κόκκινο χαλί κρατώντας πανό «Ελεύθερο Ιράν». Την επόμενη μέρα, Ιρανοί ανεξάρτητοι κινηματογραφιστές πραγματοποίησαν μια παράσταση με εθελοντές ξαπλωμένους στο έδαφος για να συμβολίσουν όσους σκοτώθηκαν κατά τις διαδηλώσεις του Ιανουαρίου.
