Μια ανατριχιαστική σκελετώδης φιγούρα, ντυμένη με έναν μανδύα γούνινο και στεφανωμένη με ένα ακανόνιστο σιδερένιο στέμμα, πατάει το ένα πόδι πάνω σε μια υδρόγειο σφαίρα, ενώ με μια δραματική κίνηση του αστραγάλου της, ανατρέπει έναν βασιλικό θρόνο. Ο πίνακας, με τίτλο “Mors Imperator” (Ο Θάνατος είναι ο Άρχοντας), δημιουργήθηκε το 1887 από τη Γερμανίδα καλλιτέχνιδα Hermione von Preuschen. Σκοπός του ήταν να εκφράσει την παροδικότητα της δόξας και της εξουσίας. Ωστόσο, οι αρχές της εποχής φοβήθηκαν ότι το έργο θα μπορούσε να εκληφθεί ως ειρωνεία προς τον γηραιό Γερμανό Αυτοκράτορα Wilhelm I, ο οποίος είχε μόλις κλείσει τα 90. Για τον λόγο αυτό, αρνήθηκαν να δεχτούν την υποβολή του έργου στην ετήσια έκθεση της Ακαδημίας Τεχνών του Βερολίνου εκείνη τη χρονιά.
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά την απόρριψη του έργου και την επακόλουθη παρουσίασή του στην τότε “pop-up gallery”, που προκάλεσε αναταραχή στην κοινωνία του Βερολίνου, το “Mors Imperator” επιστρέφει στην γερμανική πρωτεύουσα. Από την Κυριακή και μέχρι τα μέσα Νοεμβρίου, ο πίνακας, με διαστάσεις 2,5 επί 1,3 μέτρα, θα εκτίθεται σε έναν κρατικό θεσμό, την Alte Nationalgalerie.
Το σκάνδαλο γύρω από το έργο της von Preuschen αναδεικνύει πόσο επιρρεπείς μπορεί να είναι οι μονοκρατορίες σε παρανοϊκές αντιδράσεις απέναντι σε κρυμμένα μηνύματα στην τέχνη. Σύμφωνα με την επιμελήτρια της έκθεσης του Βερολίνου, η πρόθεση της καλλιτέχνιδας δεν ήταν η προσβολή της μοναρχίας, ούτε έτσι έγινε αντιληπτό το έργο από τον υποτιθέμενο στόχο του.
Η von Preuschen, που γεννήθηκε στο Darmstadt το 1854, ήταν ποιήτρια, κοσμοπολίτισσα και ζωγράφος, γνωστή για τα εντυπωσιακά και φανταχτερά ιστορικά νεκρές φύσεις της. Στο Διεθνές Γυναικείο Συνέδριο του Βερολίνου το 1896, εκφώνησε έναν παθιασμένο λόγο, καλώντας τις γυναίκες να έχουν πρόσβαση στην εκπαίδευση στις καλλιτεχνικές ακαδημίες.
“Η Hermione von Preuschen ήταν τολμηρή, δεν της έλειπε η αυτοπεποίθηση και ήταν πρώιμη υποστηρικτής της γυναικείας χειραφέτησης,” δήλωσε η ιστορικός τέχνης Birgit Verwiebe. “Ωστόσο, δεν ήταν πολιτικό πρόσωπο και δεν υπάρχει καμία καταγραφή ότι είχε αντικρατικές πεποιθήσεις. Άλλωστε, προερχόταν η ίδια από την αριστοκρατία.”
Εκτενείς μελέτες του πίνακα δεν απέδειξαν την ύπαρξη κρυμμένης πρόθεσης για να ταυτιστεί ο σκελετός με τον Γερμανό Κάιζερ, πρόσθεσε. Το οικόσημο στον θρόνο ήταν μια δημιουργική επινόηση, στην καλύτερη περίπτωση συγκρίσιμη με γαλλικά βασιλικά διακριτικά. Το στέμμα με πολύτιμους λίθους που πέφτει στο έδαφος στο κάτω μέρος του πίνακα, έχει αναγνωριστεί από ερευνητές ότι βασίζεται σε ένα γαλλικό βασιλικό στέμμα στο Λούβρο.
Το “Mors Imperator” αρχικά προοριζόταν να αποτελέσει το πρώτο μέρος ενός κύκλου 10 πινάκων που θα απεικόνιζαν θέματα ζωής, θανάτου και αγάπης, και να εκτεθεί στην ακαδημαϊκή έκθεση σε άμεση αντιπαράθεση με έναν πίνακα με τίτλο “Regina Vitae”, τη βασίλισσα της ζωής. Το δεύτερο έργο, ωστόσο, δεν ολοκληρώθηκε έγκαιρα για την προθεσμία υποβολής.
Συντετριμμένη από την απόρριψη, η τότε 33χρονη ζωγράφος έγραψε απευθείας στον Γερμανό αυτοκράτορα και βασιλιά της Πρωσίας για να εξηγήσει τις προθέσεις της. Ο γραμματέας του Wilhelm απάντησε, λέγοντας ότι ο μονάρχης δεν είχε κανένα πρόβλημα με το θέμα του έργου της, και ότι ήταν στο χέρι όσων έκριναν την αισθητική του αξία να αποφασίσουν.
Ωστόσο, η ακαδημία αργότερα άλλαξε τη στάση της και δήλωσε ότι απέρριψε τον πίνακα για λόγους καλλιτεχνικής αξίας, απορρίπτοντάς τον ως “μη καλλιτεχνική έκφραση μιας στρεβλής σκέψης”.
Η von Preuschen κλιμάκωσε περαιτέρω την κατάσταση, δημοσιεύοντας μια επιστολή σχετικά με την υπόθεση σε μια εφημερίδα του Βερολίνου και νοικιάζοντας ένα κατάστημα στην Leipziger Strasse στο κέντρο του Βερολίνου για να εκθέσει τον πίνακα, κρύβοντάς τον πίσω από κουρτίνες ώστε να αποκαλυφθεί με δραματικό τρόπο. Παρά ένα εισιτήριο εισόδου ισοδύναμο με 8 ευρώ σήμερα, η έκθεση έγινε το θέμα συζήτησης της πόλης και έκανε την καλλιτέχνιδα διάσημη εν μία νυκτί.
Το “Mors Imperator” πωλήθηκε σε Ελβετό επιχειρηματία το 1892. Μετά τον θάνατο της von Preuschen το 1918, τα υπόλοιπα έργα της δωρήθηκαν από τις κόρες της σε ένα μικρό μουσείο γειτονιάς στην περιοχή Alt-Mariendorf του Βερολίνου. Μια αναδρομική έκθεση του έργου της το 2013 στο μουσείο παρουσίασε ένα αντίγραφο του αμφιλεγόμενου πίνακα. Έχει δανειστεί στην Alte Nationalgalerie για τη νέα έκθεση.
“Η von Preuschen ήταν ένα έξυπνο, υψηλά εκπαιδευμένο αλλά και πολύ συναισθηματικό άτομο, που πέρασε τη ζωή του παλεύοντας με τα μεγάλα ερωτήματα γύρω από τη ζωή, τον θάνατο και τη μοίρα,” είπε η Verwiebe. “Το ‘Mors Imperator’ ήταν ένας πίνακας που προερχόταν από την καρδιά.”
Το κεντρικό μήνυμα του πίνακα – ότι ο θάνατος υπερνικά την επίγεια εξουσία – θα αποδειχθεί επίσης αληθινό. Ο Wilhelm I πράγματι πέθανε λίγο μετά την ολοκλήρωση του πίνακα, στις 9 Μαρτίου 1888. Το έτος αυτό είναι γνωστό στη Γερμανία ως “Το Έτος των Τριών Αυτοκρατόρων”, καθώς μέχρι να ανέλθει στον θρόνο ο γιος του Wilhelm, Frederick III, ήταν ήδη ετοιμοθάνατος από καρκίνο του λαιμού. Θα πέθαινε 99 ημέρες αργότερα.
