Συχνά ακούμε για «αριστουργήματα που σώζονται για το έθνος», συνήθως όταν ένα μουσείο αναγκάζεται να συγκεντρώσει δυσθεώρητα ποσά για να αποτρέψει την εξαγωγή ή την πώληση ενός έργου τέχνης εθνικής σημασίας. Τα μουσεία αγοράζουν περιστασιακά σε δημοπρασίες για τον ίδιο σκοπό, ωστόσο, βρίσκονται αντιμέτωπα με τον ανταγωνισμό των υπερπλουσίων, με πολλές επώνυμες πωλήσεις να καταλήγουν σε ιδιωτικά γιοτ ή πολυτελείς κατοικίες.
Σε αυτό το πλαίσιο, η δωρεά μιας ολόκληρης ιδιωτικής συλλογής στο κράτος, συνήθως μετά τον θάνατο των ευεργετών, αποτελεί μια αξιοσημείωτη περίσταση. Από τη συλλογή Wallace τον 19ο αιώνα έως την απόκτηση του θησαυρού Schroder από το Holburne Museum στο Bath το 2025, τα μουσεία γίνονται πρόθυμοι θεματοφύλακες συλλογών τέτοιας ποιότητας, η οποία μπορεί να αποκτηθεί μόνο με κεφάλαια που υπερβαίνουν κατά πολύ τα δικά τους. Ο τρόπος παρουσίασης αυτής της δωρεάς αποτελεί από μόνη της ένα επιμελητικό ζήτημα.
Η συλλογή Gilbert κληροδοτήθηκε από τον αείμνηστο Sir Arthur Gilbert μετά τον θάνατο της πρώτης του συζύγου, Rosalinde, το 1995. Η συλλογή εκτέθηκε στο Somerset House το 2000 και στη συνέχεια μεταφέρθηκε στο V&A το 2008. Το ζευγάρι ξεκίνησε ως επιχειρηματίες μόδας κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Λονδίνο, προτού μετακομίσει στο Λος Άντζελες το 1949, όπου ο Arthur γνώρισε επιτυχία ως εργολάβος ακινήτων. Η συλλογή, που πλέον ξεπερνά τα 1.000 αντικείμενα, ξεκίνησε τη δεκαετία του 1960, οδηγούμενη από την αγάπη για αυτό που η Rosalinde περιέγραφε ως «όμορφα πράγματα», μια μάλλον επιφανειακή περιγραφή για τα κριτήρια συλλογής τους: υπέροχη δεξιοτεχνία σε μικρή κλίμακα. Αυτά περιλάμβαναν ευρωπαϊκά διακοσμητικά έργα σε χρυσό και ασήμι, ιταλικά ψηφιδωτά και εμαγιέ πορτρέτα-μινιατούρες, συνδεδεμένα με ιστορικές προσωπικότητες όπως η Τσαρίνα Αικατερίνη Β’ της Ρωσίας ή ο Ναπολέων. Ένα κουτί για πουδρά του Φρειδερίκου του Μεγάλου του 1765, διακοσμημένο με χρυσό, ρουμπίνια και ημιπολύτιμους λίθους; Ναι. Ένα εμαγιέ πορτρέτο-μινιατούρα της Βασίλισσας Σαρλότ της Μεκλεμβούργης-Στρέλιτς, 1781; Ναι.
Σε συνεργασία με την αρχιτεκτονική εταιρεία Citizens Design Bureau, το V&A επέκτεινε τον αριθμό των χώρων που φιλοξενούν τη Συλλογή Gilbert από τέσσερις σε επτά, παρουσιάζοντας περίπου το ήμισυ της συλλογής, με τους χώρους να είναι διατεταγμένοι κατά είδος τέχνης. Η παρουσίαση των ασημικών έχει μειωθεί – μια ανακούφιση για όσους υποφέρουν από «κόπωση από τα λαμπερά» λόγω των ήδη υπερβολικών ευρύτερων συλλογών του V&A – με τα μικροψηφιδωτά πλέον να καταλαμβάνουν δύο γκαλερί. Αυτά τα ψηφιδωτά, κατασκευασμένα από γυάλινα κομμάτια σε μικροσκοπική κλίμακα, είναι τόσο πειστικά «όπως τα κανονικά έργα ζωγραφικής», που πρέπει κανείς να τα δει για να τα πιστέψει. Όπου προηγουμένως παρουσιαζόταν μία εκδοχή ενός αντικειμένου, όπως ένα κουτί για πουδρά που απεικόνιζε τα Περιστέρια του Πλίνιου, τώρα εκτίθενται όλα.
Η επαναλειτουργία είναι ιδιαίτερα σημαντική, ωστόσο, για την αντανάκλαση μιας μεταβαλλόμενης συλλογικής συνείδησης μεταξύ των μουσείων ως θεματοφυλάκων παγκόσμιων τεχνουργημάτων, κινούμενη προς την αναγνώριση και τη λογοδοσία του τρόπου με τον οποίο έχουν αποκτηθεί τα αντικείμενα στο παρελθόν. Τα βρετανικά μουσεία γενικά εφαρμόζουν πολιτική μη αφαίρεσης αντικειμένων από τις συλλογές τους (no-deaccessioning policy), κάτι που σημαίνει αντίσταση στη διεθνή πίεση για επιστροφή αμφισβητούμενων αντικειμένων, όπως τα μάρμαρα του Παρθενώνα και τα χάλκινα του Μπενίν. Αντ’ αυτού, προχωρούν σε διπλωματικές μακροχρόνιες δανειοληψίες ή ανταλλαγές.
Η έκθεση Gilbert, ωστόσο, εστιάζει στην έννοια της προέλευσης (provenance) και πώς η αντίληψή μας για αυτήν την λέξη έχει εξελιχθεί μέσα από την ιστορία της συλλογής, σε συνδυασμό με μια μεγαλύτερη εστίαση στις προσωπικές εμπειρίες και τις ιστορίες του ζευγαριού. Εκπληκτικά, δεν υπάρχει νομική υποχρέωση για τους οίκους δημοπρασιών να αναγράφουν πλήρη, αδιαίρετη προέλευση στους καταλόγους τους. Ο κλάδος λειτουργεί εδώ και πολύ καιρό με βάση την εμπιστοσύνη, και στην αρχή των αγορών των Gilberts, απλώς δήλωνε «ιδιοκτησία κύρους». Διάσπαρτες στην Ευρώπη και πέραν αυτής, οι ρίζες των αντικειμένων που λεηλατήθηκαν από τους Ναζί συνεχίζουν να προκαλούν πονοκεφάλους σε όσους τα διαχειρίζονται και πόνο στους απογόνους των αρχικών ιδιοκτητών. Οι εκθέσεις μουσείων έχουν δώσει ελάχιστη προσοχή σε αυτό το ζήτημα. Για παράδειγμα, περίπου 100 πίνακες που λεηλατήθηκαν από τους Ναζί και εκτίθενται στο Λούβρο, σημειώνονται μόνο με τα γράμματα MNR: Musées nationaux récupération.
Το V&A δημιούργησε τη θέση του επιμελητή προέλευσης και spolia το 2018, χρηματοδοτούμενη από το Gilbert Trust for the Arts – το φιλανθρωπικό ίδρυμα που συστάθηκε για τη διαχείριση της συλλογής Gilbert. Το πιο εντυπωσιακό εδώ είναι οι νέες διπλές λεζάντες, που βασίζονται στην έρευνά τους και αντιμετωπίζουν κατά μέτωπο την ιδιοκτησία από Ναζί: η μία υποδεικνύει τι ήταν γνωστό για την προέλευση ενός αντικειμένου κατά την πρώτη του απόκτηση, και μετά την πλήρη ιστορία, που συχνά λεπτομερώς περιγράφει πώς τα αντικείμενα πάρθηκαν με τη βία. Το γεγονός ότι οι Gilberts είχαν εβραϊκή καταγωγή προσθέτει μια πολυπλοκότητα συναισθημάτων στην επιχείρηση. Το ίδιο ισχύει και για τις πλαστογραφίες και τα αντίγραφα: οι δευτερεύουσες λεζάντες παρέχουν επιστημονική και ιστορική έρευνα που προσδιορίζει πού τα αντικείμενα δεν είναι αυθεντικά. Ένα ταμπλοτέτο του 1580 περίπου, αναλύεται στα διάφορα «πραγματικά» και «λιγότερο πραγματικά» κομμάτια του. Για μια αγορά που έχει εδώ και καιρό συνδέσει ντροπή με την ανακάλυψη ότι ο συλλέκτης απέκτησε ένα «ξεχαρβαλωμένο» αντικείμενο, αυτό το επίπεδο ειλικρίνειας αντιπροσωπεύει μια θαλασσινή αλλαγή, η οποία προφανώς θα εφαρμοστεί πλέον σε ολόκληρο το υπόλοιπο των συλλογών του V&A. Η ευρύτερη βιομηχανία πολιτιστικής κληρονομιάς θα πρέπει να λάβει σημείωση.
Βεβαίως, υπάρχει τεράστια ευχαρίστηση στο να θαυμάζει κανείς τους εξαίσιους θησαυρούς σε μια όμορφα ευρύχωρη γκαλερί, με απτικά παραδείγματα χρυσού και μικροψηφιδωτών για όσους απλά δεν μπορούν να κρατήσουν τα χέρια τους μακριά, αν και αυτό είναι δευτερεύουσας σημασίας εδώ. Όπου η αποκατάσταση δεν είναι επιλογή, είναι πιο εποικοδομητικό να ενθαρρύνεται ο επισκέπτης να εξετάζει πώς και γιατί βρέθηκε να κοιτάζει το αντικείμενο μπροστά του, και να αμφισβητεί τις ετικέτες ως αδιαμφισβήτητη αλήθεια στην εμπειρία του από τις επισκέψεις του σε μουσεία.
Η Συλλογή Rosalinde and Arthur Gilbert στο V&A South Kensington, Λονδίνο, επαναλειτουργεί στις 14 Μαρτίου.
