Περισσότερα από 80 χρόνια μετά την έκδοσή του, το “Ξένος” (L’Étranger) του Αλμπέρ Καμύ παραμένει ένα από τα πιο ευρέως διαβασμένα και σφοδρά αμφισβητούμενα γαλλικά βιβλία παγκοσμίως. Η κινηματογραφική και τηλεοπτική προσαρμογή του θεωρείται, ωστόσο, μια δυσχερής υπόθεση, κυρίως λόγω της απεικόνισης της γαλλικής αποικιοκρατίας στην Αλγερία. Όπως αναφέρει το πολιτιστικό site Cult News, “η μεταφορά του ‘Ξένου’ του Αλμπέρ Καμύ στον κινηματογράφο μοιάζει σαν την ανάβαση στα Ιμαλάια”.
Ο Γάλλος σκηνοθέτης Φρανσουά Οζόν ανέλαβε αυτήν την πρόκληση, δημιουργώντας μια ασπρόμαυρη κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματος του 1942. Η ταινία, που αναμένεται να κυκλοφορήσει στο Ηνωμένο Βασίλειο τον επόμενο χρόνο, έχει προκαλέσει ανάμεικτες αντιδράσεις και έχει αναζωπυρώσει τη δημόσια συζήτηση για το τι είπε – ή παρέλειψε να πει – ο Καμύ για τη Γαλλική Αλγερία, η οποία έληξε το 1962 μετά από έναν πόλεμο ανεξαρτησίας.
Η ταινία του Οζόν, με πρωταγωνιστή τον Μπενζαμέν Βουαζέν στον ρόλο του απάθου αντιήρωα Μερσώ, ενός Γάλλου αποίκου στην Αλγερία, περιγράφεται ως αργή, ατμοσφαιρική και τόσο δυσνόητη όσο και ο σιωπηλός πρωταγωνιστής. Η αδιαφορία του Μερσώ μετά τον θάνατο της μητέρας του και η ψυχρή του αποστασιοποίηση μετά τη δολοφονία ενός “Άραβα” σε μια παραλία, οδηγούν στην καταδίκη του σε θάνατο με αποκεφαλισμό.
Το 1967, ο Ιταλός σκηνοθέτης Λουκίνο Βισκόντι είχε πραγματοποιήσει την πρώτη κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματος, με πρωταγωνιστή τον Μαρτσέλο Μαστρογιάννι, η οποία, ωστόσο, θεωρήθηκε αποτυχημένη.
Ο Νετζιμπ Σιντί Μουσά, πολιτικός επιστήμονας και συγγραφέας, επεσήμανε ότι η νέα ταινία του Οζόν καταφέρνει να αποδώσει την παραλογιστική διάσταση του πρώτου μυθιστορήματος του Καμύ. “Ο Οζόν παρέμεινε πιστός στο κείμενο, καθώς μετέφερε με ακρίβεια τι είναι το ‘Ξένος’: ένα μυθιστόρημα του παραλόγου. Ο Μερσώ δεν καταδικάζεται σε θάνατο για τη δολοφονία ενός Άραβα. Η αποικιακή δικαιοσύνη δεν θα καταδίκαζε έναν Ευρωπαίο σε θάνατο για τη δολοφονία ενός ιθαγενούς. Ο Μερσώ καταδικάζεται για την αδιαφορία του, για το ότι δεν έκλαψε στον θάνατο της μητέρας του, επειδή είχε εξωσυζυγική σχέση και ήταν άθεος. Όλα αυτά συγκρούονται με τις αξίες της ευρωπαϊκής αποικιακής κοινωνίας και γι’ αυτό καταδικάζεται. Το ‘Ξένος’ δεν είναι ένα αντιαποικιακό μανιφέστο, ο Καμύ σκιαγραφεί μια κοινωνία που γνώριζε καλά.”
Ο Καμύ, βραβευμένος με Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1957, γεννήθηκε στη Γαλλική Αλγερία από γονείς pieds noirs γαλλικής και ευρωπαϊκής καταγωγής. Ως Γάλλος πολίτης, ακόμη και φτωχός, θα απολάμβανε δικαιώματα που δεν είχαν η πλειοψηφία των Αράβων ή των Βερβερων της χώρας.
Ο Σιντί Μουσά συμπλήρωσε ότι ο Οζόν έχει ενσωματώσει διακριτικές αναφορές στην απανθρωπιστική πλευρά της αποικιακής κοινωνίας, τόσο για τους αποικισμένους όσο και για τους αποικιστές. “Η ταινία είναι τολμηρή και πιστή στο βιβλίο ως προς αυτό, και με αυτές τις μικρές προσωπικές πινελιές αναδομεί την ιστορία για να μιλήσει στο σημερινό κοινό. Είναι αρκετά καλά εκτελεσμένη από αυτή την άποψη.”
Ωστόσο, ο Ζακ Ντενιέλ, πρόγραμμα κινηματογράφου για το περιοδικό Causeur, εξέφρασε λιγότερο ενθουσιασμό. “Η μεταφορά του Οζόν κυμαίνεται μεταξύ μιας κάποιας πιστότητας – της αδιαφορίας και της έλλειψης ανθρώπινης συμπόνιας του Μερσώ – και μιας κατάφωρης προδοσίας, λόγω της έλλειψης μεταφυσικής φιλοδοξίας και της πολιτικά ορθής ερμηνείας του μυθιστορήματος”, έγραψε ο Ντενιέλ. “Στο έργο του Καμύ, η παραλογιστική κατάσταση πηγάζει από τη σύγκρουση μεταξύ του ανθρώπου και του κόσμου. Στο έργο του Οζόν, διαλύεται σε μια απρόσκοπτη σκηνοθεσία. Το ‘Ξένος’ του Φρανσουά Οζόν είναι μια στιλπνή, στοχαστική, αριστοτεχνική ταινία, αλλά στερείται έμπνευσης. Ο σκηνοθέτης δεν προσαρμόζει τον Καμύ: σχολιάζει τον Καμύ.”
Η Κατρίν Μπρουν, καθηγήτρια λογοτεχνίας στη Σορβόννη, δήλωσε ότι το “Ξένος” συνεχίζει να διχάζει τη γαλλική κοινωνία επειδή η ιστορία είναι αδιαφανής. “Το μυθιστόρημα παραμένει ένα αίνιγμα στο οποίο ο καθένας μπορεί να προβάλει τις δικές του ερμηνείες. Όπως και ο Καμύ”, είπε. “Αφορά εξίσου αυτά που δεν λέγονται· τις σιωπές στο βιβλίο για το θέμα της γαλλικής αποικιοκρατίας, για το οποίο δεν υπάρχει συναίνεση.”
Η Μπρουν πρόσθεσε: “Με το ‘Ξένος’, ο Καμύ μπορεί να θεωρηθεί ότι βρίσκεται σε οποιαδήποτε πλευρά της αντιπαράθεσης. Καθρεφτίζει τις εντάσεις και τις αντιφάσεις. Ο καθένας βρίσκει κάτι σε αυτό για να υποστηρίξει το επιχείρημά του ή να ξεκαθαρίσει λογαριασμούς. Κανείς δεν μπορεί να έχει τον τελευταίο λόγο. Ως θέμα, είναι ανεξάντλητο.”
Ο Καμύ πέθανε σε τροχαίο ατύχημα τον Ιανουάριο του 1960 σε ηλικία 46 ετών. Η Κατρίν Καμύ, 80 ετών, κόρη του και θεματοφύλακας του έργου του, δήλωσε ότι της άρεσε η ταινία, αν και πιστεύει ότι ο Οζόν έπεσε θύμα της πολιτικής ορθότητας, τονίζοντας τον ρόλο της αδελφής του δολοφονηθέντος Άραβα, ονόματι Τζεμίλα. Στο μυθιστόρημα, κανένας από τους δύο δεν κατονομάζεται. Στην ταινία, η τελική σκηνή δείχνει την Τζεμίλα στον τάφο του αδελφού της, που φέρει το όνομά του στα αραβικά, Μουσά Χαμντάνι.
“Νόμιζα ότι η ταινία ήταν πολύ καλή, αλλά όχι ο ρόλος που έδωσε στην αδελφή στο τέλος”, είπε η Κατρίν Καμύ. “Την δείχνει στον τάφο του αδελφού της· αυτό δεν υπάρχει στο βιβλίο και ένιωσα ότι ήταν μια αντίφαση. Πιστεύω ότι ο Φρανσουά Οζόν το έκανε για να ικανοποιήσει την ‘woke’ κουλτούρα.”
Ο Οζόν επισκέφθηκε το σπίτι της Κατρίν Καμύ στο χωριό Λουρμαρέν, όπου ο συγγραφέας είχε ζήσει και εργαστεί, και δήλωσε στους δημοσιογράφους ότι την έπεισε να τον εμπιστευτεί για την προσαρμογή. “Ήμουν πολύ χαρούμενος γι’ αυτό, γιατί ήξερα ότι είχε απορρίψει άλλους σκηνοθέτες. Αντιλαμβανόμουν την ευθύνη που μου αναλογούσε.”
Σε δήλωσή του στα European Film Awards, ο Οζόν ανέφερε: “Ήταν μια τεράστια πρόκληση να προσαρμόσω ένα αριστούργημα που όλοι έχουν διαβάσει και κάθε αναγνώστης έχει ήδη οραματιστεί και σκηνοθετήσει στο μυαλό του.”
Είπε ότι δίνοντας μεγαλύτερη παρουσία στην αδελφή του Άραβα στην ταινία, ένιωσε ότι “τράβηξε ένα νήμα που ο Καμύ είχε υφάνει χωρίς να το αναπτύξει”. “Η Τζεμίλα … έχει συνείδηση και φωνή στην ταινία. Είναι εκεί για να μαρτυρήσει ότι, σε αυτήν την ιστορία και στη δίκη, ο αδελφός της δεν αναφέρεται ποτέ, παρόλο που αυτός είναι που δολοφονήθηκε.” “Ήταν σημαντικό, μέσω του χαρακτήρα της, να σκηνοθετηθεί πώς ο Άραβας καθίσταται αόρατος, να δείξουμε ότι δύο κόσμοι ζούσαν παράλληλα χωρίς να βλέπουν ο ένας τον άλλον. Δεν αναμειγνύονταν στους δρόμους ή στην παραλία. Και σίγουρα δεν είχαν την ίδια θέση. Ο Καμύ γνώριζε αυτήν την ανισορροπία μεταξύ των δύο κοινοτήτων.”
