Σε μια ατμόσφαιρα μυστηρίου, φωτισμένη από μια φλόγα που φανερώνει μια γυναίκα με κλειστά μάτια και στόμα, αλλά ξύπνια, η Ιταλίδα ζωγράφος της μπαρόκ, Αρτεμισία Τζεντιλέσκι, μας παρουσιάζει τη Μαρία Μαγδαληνή σε μια στιγμή έκστασης. Το έργο, που χρονολογείται στις αρχές της δεκαετίας του 1620 και μόλις αποκτήθηκε από την Εθνική Πινακοθήκη Τέχνης στην Ουάσινγκτον D.C., είναι το πρώτο της Τζεντιλέσκι για το ίδρυμα και προσφέρει μια ριζικά διαφορετική προσέγγιση στην εικόνα της Αγίας.
Η Αρτεμισία Τζεντιλέσκι, γνωστή για τις ηρωικές και ισχυρές απεικονίσεις μυθολογικών και βιβλικών γυναικών, παρουσιάζει τη Μαγδαληνή «ούτε μετανοημένη ούτε να υποφέρει», όπως επισημαίνει η επιμελήτρια Λετίτσια Τρέβες. Αυτή η διάκριση είναι καθοριστική, καθώς επί αιώνες η εικόνα της Μαγδαληνής διαμορφώθηκε όχι μόνο από τις ιερές γραφές, αλλά και από φαντασιώσεις και συγχύσεις που προήλθαν από ισχυρούς άνδρες.
Η Μαρία Μαγδαληνή έχει χαρακτηριστεί ως «η πιο ευέλικτη γυναικεία φιγούρα στην χριστιανική τέχνη», όπως αναφέρει η λόγια Νταϊάν Αποστόλος-Καπαντόνα. Συχνά απεικονίζεται ως αναγνώστρια, ιεροκήρυκας, ακόλουθος και μάρτυρας, κλαίοντας στον Σταυρό, πλένοντας τα πόδια του Χριστού ή κοιτάζοντας τον ουρανό – μετανοώντας για τις αμαρτίες της με δάκρυα σαν μαργαριτάρια. Δυστυχώς, έχει συνδεθεί ευρέως, ιδιαίτερα σήμερα, με τον ρόλο της ερωμένης του Χριστού ή της πόρνης, παρά το γεγονός ότι η Βίβλος δεν αναφέρει κάτι τέτοιο.
«Η αλήθεια είναι ότι δεν γνωρίζουμε καν ποια ήταν», δηλώνει η Αποστόλος-Καπαντόνα. «Έτσι, έχουν συσσωρευτεί πάνω της όλες αυτές οι ερμηνείες. Και οι μεταμορφώσεις που υφίσταται, όχι μόνο οπτικά αλλά και αφηγηματικά, λατρευτικά, θεολογικά, σχετίζονται εξίσου με τις πολιτισμικές στάσεις και τις θεολογικές αλλαγές όσο και με την πίστη».
Στα Ευαγγέλια, η Μαρία Μαγδαληνή εμφανίζεται 12 φορές. Η πρώτη αναφορά την παρουσιάζει να έχει επτά «δαιμόνια» να βγαίνουν από αυτήν. Στη συνέχεια, παρακολουθούμε την παρουσία της κατά τη σταύρωση του Χριστού και ως την πρώτη αυτόπτη μάρτυρα της ανάστασής Του. Είναι εκείνη που διαδίδει τα «καλά νέα». Η σεξουαλική και αμαρτωλή φήμη της μπορεί να αποδοθεί σε μεγάλο βαθμό σε ένα κήρυγμα του Πάπα Γρηγορίου του Μεγάλου στα τέλη του 6ου αιώνα. Ο Πάπας Γρηγόριος, συγχέοντας την με τη Μαρία της Βηθανίας και την «ανώνυμη» αμαρτωλή που έπλυνε τα πόδια του Ιησού με τα δάκρυά της, «δημιούργησε» ουσιαστικά την εικόνα της μετανοημένης πόρνης. Αυτός ο μύθος ενισχύθηκε περαιτέρω από τον θεολόγο του 7ου αιώνα Σοφρώνιο και τον Μεσαίωνα «Χρυσό Θρύλο» (που την επιβεβαίωνε ως μετανοημένη). Οι καλλιτέχνες, εκμεταλλευόμενοι την «ευελιξία» της, καθιέρωσαν την κυρίαρχη αφήγηση της σεξουαλικής πτώσης και ηθικής λύτρωσης, ιδίως σε έναν κυρίως αγράμματο, αλλά οπτικά εύγλωττο κόσμο.
Από τη λιπόσαρκη και σκελετωμένη Μαγδαληνή του Ντονατέλλο, μέχρι την αποχρωματισμένη και στα πρόθυρα του θανάτου απεικόνιση του Καραβάτζιο, και από τη ημι-γυμνή Μαγδαληνή του Ρούμπενς, η Μαρία Μαγδαληνή έχει συχνά υποτιμηθεί σεξουαλικά. Έργα του Ντύρερ και του Τιτσιάνο την παρουσιάζουν με προκλητικές στάσεις και στρατηγικά τοποθετημένα χέρια.
Η οδύνη και η σεξουαλικοποίηση φάνηκαν να είναι οι κυρίαρχες επιλογές στην αναπαράστασή της, είτε για να προειδοποιήσουν τις γυναίκες ενάντια στη σεξουαλική παράβαση, είτε ως «πρότυπο» μετάνοιας, προσφέροντας στους καλλιτέχνες την ευκαιρία να ζωγραφίσουν ημίγυμνα σώματα καλυμμένα με ευλάβεια. Η φιγούρα της «πεσμένης γυναίκας που λυτρώθηκε» επέζησε για αιώνες, τόσο βαθιά που η Καθολική Εκκλησία ονόμασε τα ιδρύματα-φυλακές της, όπου οι γυναίκες υποχρεώνονταν σε αμισθί εργασία, «πλυντήρια Μαγδαληνών», τα οποία έκλεισαν μόλις πριν από 30 χρόνια.
Τι θα γινόταν όμως αν υπήρχε μια άλλη πλευρά της ιστορίας της; Τι θα γινόταν αν η ιστορία της μπορούσε να είναι μια ιστορία πνευματικής αφύπνισης και μεταμόρφωσης, όπου θα απεικονιζόταν γεμάτη ζωή, χαρά και δέος; Με άλλα λόγια, τι θα γινόταν αν την βλέπαμε μέσα από τα μάτια μιας γυναίκας;
Αυτό ακριβώς κάνει η Τζεντιλέσκι. Η Μαγδαληνή της δεν εκτελεί για τον θεατή, δεν κλαίει, δεν μετανοεί, δεν ντρέπεται, δεν σεξουαλικοποιείται ούτε διδάσκει ένα ηθικό μάθημα. Αντίθετα, έχει ροζέ παρειές και, όπως γράφει η Τρέβες, είναι «παθιασμένα ζωντανή… στις θίνες της έκστασης». Η Εύα Στράουσμαν-Πφλάντσερ, επιμελήτρια και επικεφαλής Ιταλικών και Ισπανικών πινάκων στην Εθνική Πινακοθήκη Τέχνης, δηλώνει ότι η Τζεντιλέσκι «προικίζει τη Μαρία Μαγδαληνή με μια ηλεκτρισμένη ζωτικότητα».
Όπως έχω γράψει στο παρελθόν, συχνά όταν οι γυναίκες απεικονίζουν βιβλικές ή μυθολογικές γυναίκες, τις δείχνουν όχι ως παθητικές, αμαρτωλές, ντροπιασμένες ή υποταγμένες, αλλά ως ενεργές, σύνθετες και με δική τους βούληση: «Γυναίκες με κεφαλαίο Γ», όπως μου είπε η Αποστόλος-Καπαντόνα. Συνέχισε: «Ναι, είναι ένας πίνακας έκστασης, αλλά δεν είναι η στιγμή της μεταστροφής της. Είναι μια στιγμή πνευματικής συνάντησης… που περιγράφεται μερικές φορές σαν η ωραιότερη σεξουαλική εμπειρία… ο μεγαλύτερος οργασμός που θα μπορούσε να έχει ποτέ. Είναι αισθητικό, είναι σωματικό, είναι σεξουαλικό, είναι πνευματικό. Υψώνεσαι πέρα από τον εαυτό σου σε ένα υψηλότερο επίπεδο. Δεν είναι απλώς πορνογραφικό ή ερωτικό. Είναι το γεγονός ότι όλα αυτά τα πράγματα συνδυάζονται. Το κεφάλι, το σώμα, το πνεύμα, η καρδιά – και το βιώνει πλήρως.»
Έτσι, ενώ αυτή η νέα Τζεντιλέσκι μπορεί επιτέλους να διορθώνει την ανισορροπία των φύλων στην NGA, η απόκτησή της είναι πιο σημαντική από ό,τι φαίνεται, αλλάζοντας όχι μόνο τον τρόπο που μπορεί να δούμε και να σκεφτούμε τις βιβλικές και μυθολογικές γυναίκες, αλλά και τη γυναικεία εμπειρία γενικότερα.
Είναι κάτι με το οποίο η Καθολική Εκκλησία τελικά συμβιβάστηκε. Το 1969, αναγνώρισε τελικά τον κανονικό ορισμό της Μαγδαληνής ως πιστή ακόλουθο αντί για αμαρτωλή μετανοημένη. Μόλις το 2016, ο Πάπας Φραγκίσκος αναβάθμισε την κατάταξή της σε «απόστολος των αποστόλων», ορίζοντας την 22η Ιουλίου ως ημέρα εορτασμού της. Φαίνεται ότι, ενώ ένα ίδρυμα μόλις τώρα επιτρέπει την είσοδο σε γυναίκες, οι προοπτικές αλλάζουν. Αυτή η νέα αγορά – ενός έργου μιας γυναίκας απαλλαγμένης από την πατριαρχική ματιά, που υπάρχει για τον εαυτό της, που δεν υποφέρει ούτε γίνεται αντικείμενο σκανδαλολογίας – αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης στροφής προς την ισότητα.
