Στο Εθνικό Μουσείο της Κάρντιφ εκτίθεται μια εξαιρετική και ταυτόχρονα προκλητική αναδρομική έκθεση της Γκουέν Τζον, μιας καλλιτέχνιδας που πλέον αναγνωρίζεται ως η σπουδαιότερη Ουαλή εικαστικός. Η έκθεση δεν ακολουθεί μια απλή βιογραφική αφήγηση της ζωής της, από τη γέννησή της στο Haverfordwest το 1876, τη συνεργασία της με τον αδελφό της Augustus, έως τη μετακόμισή της στη μποέμ Γαλλία. Αντιθέτως, από την πρώτη στιγμή εισόδου, ο επισκέπτης βυθίζεται στην πνευματική και λιτή ύπαρξή της. Η Τζον παρουσιάζεται στην απόλυτη μοναξιά της, αποτυπώνοντας γάτες και τα λιτά δωμάτια που ενοικίαζε στο Παρίσι, καθώς και γυναίκες σε στιγμές ήρεμης περισυλλογής.
Μια σειρά από παραλλαγές απεικονίζουν μια νεαρή γυναίκα με μακριά, σκούρα μαλλιά, ντυμένη στα μπλε, καθισμένη αδύναμα σε μια πολυθρόνα, με ένα τραπέζι δίπλα της, όλα φιλοτεχνημένα γύρω στο 1920. Στις περισσότερες απεικονίσεις, στο τραπέζι διακρίνεται ένα φλιτζάνι και μια τσαγιέρα, ενώ σε μία υπάρχει ένα μπολ με σούπα. Η γυναίκα κοιτάζει κάτω καθώς διαβάζει ένα γράμμα ή περιστασιακά ένα βιβλίο. Οι τίτλοι των έργων ποικίλλουν, όπως “Το Γράμμα”, “Η Καθισμένη Γυναίκα”, “Η Ανάρρωση”.
Η ιδιοφυΐα αυτών των έργων έγκειται σε ό,τι αποφεύγουν να απεικονίσουν. Δεν υπάρχουν καπέλα στολισμένα με φρούτα, πολυπληθή πλήθη που συζητούν, ή σκηνές της καθημερινότητας, λεπτομέρειες που αποσπούσαν την προσοχή άλλων Βρετανών καλλιτεχνών της γενιάς της. Η Τζον αποκόπτει την κοινωνική “σάρκα” και επικεντρώνεται στην ουσία της εσωτερικής εμπειρίας: τη θλίψη, την αρρώστια, την απελπισία, την ανάρρωση μιας γυναίκας την ώρα που πίνει και διαβάζει.
Η απόδοση τόσο αγνού εικαστικού ύφους απαιτούσε τεράστια νοημοσύνη και αποφασιστικότητα. Τα πρωιμότερα έργα της είναι εξίσου λιτά με τα ώριμα. Η “Κυρία Atkinson”, πίνακας του 1898, είναι ντυμένη στα βικτωριανά μαύρα, με το ηλικιωμένο πρόσωπό της σημαδεμένο από τη ζωή, τα μάτια της χωρίς χαμόγελο, ενώ οι ακριβείς λεπτομέρειες της εστίας και της ταπετσαρίας στο φόντο υπογραμμίζουν την ψυχρή πραγματικότητα. Τα πορτρέτα της φίλης της, Dorelia, από το πρώτο τους ταξίδι στη Γαλλία, είναι ήδη καθαρά, εξαγνισμένα, μυστικιστικά. Η Τζον έχει ξεκινήσει τη μεγάλη της παραίτηση: θα ζωγραφίζει μόνο ό,τι θεωρεί απαραίτητο.
Ωστόσο, δεν πρόκειται για μια καλλιτέχνιδα χωρίς πάθος ή επιθυμία. Ήταν ερωτευμένη με την Dorelia, την οποία απεικονίζει με ζεστή χρυσή λάμψη από ένα φωτιστικό, τη νύχτα στην Τουλούζη. Όταν η Τζον παρέμεινε στο Παρίσι, εργαζόμενη ως μοντέλο γυμνού, μεταξύ άλλων στο ατελιέ του Auguste Rodin, ξεκίνησε μια σχέση με τον ήδη παγκοσμίου φήμης πρωτοπόρο της σύγχρονης γλυπτικής. Στην έκθεση παρουσιάζεται η μελέτη της για το λεοντόμορφο πρόσωπο του Rodin, καθώς και το πορτρέτο της από τον Rodin, ένα χάλκινο κεφάλι με τραχιά υφή που αντανακλά εσωτερική αναταραχή. Ο καλλιτέχνης, προφανώς, δεν εστίασε μόνο στο σώμα της.
Για μια καλλιτέχνιδα που επιδίωκε να απογυμνώσει την πραγματικότητα από τα περιττά, ήταν λογικό να απαλλαγεί και από τα ρούχα. Αν και παιδί της βικτωριανής εποχής, αντιμετώπιζε τη γύμνια ως κάτι φυσικό. Οι δύο εκδοχές του “Αυτοπορτρέτου, Γυμνό, Σκιαγραφώντας”, περίπου 1908-1909, χρησιμοποιούν καφέ χαρτί και σε μία περίπτωση λευκή γκουάς, παρόμοια με τα σχέδια του Rodin. Εδώ, όμως, το γυμνό είναι η ίδια η καλλιτέχνιδα. Η Τζον στέκεται γυμνή, με μπλοκ ζωγραφικής στο χέρι, μελετώντας τον εαυτό της στον καθρέφτη, με ψυχραιμία και αιδημοσύνη.
Διακατέχεται από την ίδια ορμή να ξεφύγει από την καταπιεστική, κλειστοφοβική αναλήθεια του κόσμου στον οποίο γεννήθηκε, την ίδια ορμή που οδήγησε τους άνδρες μοντερνιστές της εποχής της –τον Rodin, αλλά και τον Matisse, τον Klimt, τον Schiele. Τα ρούχα συμβολίζουν τα κοινωνικά δεσμά, τις ιεραρχίες, τα ψέματα που ορίζουν και καταπιέζουν. Είναι προτιμότερο να είναι κανείς ελεύθερος και αληθινός, έστω και αν κρυώνει σε ένα μη θερμαινόμενο παριζιάνικο δωμάτιο. Ωστόσο, στην αναζήτησή της για μια απλότητα πέρα από την κοινωνική φλυαρία, η Τζον έλκεται και από το αντίθετο, όπως αποδεικνύεται από μια εντυπωσιακή σειρά πορτρέτων μοναχών, με τα πρόσωπά τους πλαισιωμένα από λευκά, τριγωνικά ελάσματα.
Αυτές οι μοναχές ανήκαν σε μια καθολική θρησκευτική κοινότητα στο Meudon, στα προάστια του Παρισιού, όπου η Τζον μετακόμισε το 1911. Είχε ασπαστεί τον Καθολικισμό και ήθελε να υπηρετήσει την Εκκλησία καλλιτεχνικά. Οι μοναχές της είναι παραδόξως ατομικιστικές: κάθε γυναίκα παρουσιάζεται ως γεμάτη χαρακτήρα και μοναδικότητα, παρά τη θρησκευτική στολή. Μία, βασισμένη σε ένα χαρακτικό της ιδρύτριας του 17ου αιώνα, της Μητέρας Marie Poussepin, χαμογελά – το μοναδικό χαμόγελο σε όλη την έκθεση.
Ο μυστικισμός της Τζον δεν περιορίζεται στις μοναχές. Το μπλε χρώμα που φορούν τόσο συχνά οι νεαρές γυναίκες της, στην χριστιανική τέχνη, συμβολίζει την αγνότητα και τον ουρανό. Στον “Προσκυνητή”, μια γυναίκα κάθεται με περισυλλογή κάτω από ένα τεράστιο μπλε μανδύα, σαν να είναι έτοιμη να ξεκινήσει μια ιερή αποστολή, δύσκολη, μοναχική, απαραίτητη.
Το 1935, έγραφε από το Meudon σε έναν επιμελητή του μουσείου, μετά την αγορά του πρώτου της έργου από αυτό. “Είμαι πολύ χαρούμενη και τιμημένη που αγοράσατε έναν από τους μικρούς μου πίνακες για το μουσείο”, έλεγε σε ένα σημείωμα που εκτίθεται. Και πράγματι, είναι “μικροί”. Η έκθεση αποτελείται από μικρούς πίνακες σε απαλά χρώματα, τόσο διακριτικούς που είναι σχεδόν φασματικοί, μια ομιχλώδης συγκέντρωση σιωπηλών γυναικών σε μικρά δωμάτια και γάτες που έχουν πεθάνει προ πολλού. Όμως, η συναισθηματική δύναμη της τέχνης της Γκουέν Τζον είναι τεράστια, βαριά, ακόμη και συντριπτική. Η Ουαλία αποδίδει πλήρως δικαιοσύνη στη σπουδαία σύγχρονη καλλιτέχνιδά της. Η έκθεση “Gwen John: Strange Beauties” φιλοξενείται στο National Museum, Cardiff, από 7 Φεβρουαρίου έως 28 Ιουνίου.
