Τα μουσεία βρίσκονται συχνά σε δύσκολη θέση, καθώς επικρίνονται είτε γιατί αγνοούν τα προβληματικά σημεία του παρελθόντος, είτε γιατί επιχειρούν να αναδιαμορφώσουν τις περιγραφές τους σύμφωνα με τις σύγχρονες πολιτικές επιταγές. Η ιστορία, ωστόσο, είναι γεμάτη με έργα τέχνης που αγγίζουν τα όρια της ανηθικότητας. Πώς αναγνωρίζουμε αυτή την ανηθικότητα και ποια πρέπει να είναι η στάση μας απέναντί της;
Στο νέο και ιδιαίτερα επίκαιρο βιβλίο της με τίτλο Depraved, η φιλόσοφος Daisy Dixon διερευνά μερικά από τα πιο αμφιλεγόμενα έργα που έχουν δημιουργηθεί ποτέ. Η συγγραφέας επικεντρώνεται στο πώς ο χαρακτήρας ενός καλλιτέχνη μπορεί να διαποτίσει τα έργα του, αλλά και στις επιβλαβείς επιπτώσεις που αυτά μπορεί να έχουν στην κοινωνία. Η Daisy Dixon δεν είναι η πρώτη που θέτει τέτοια ερωτήματα· ο Πλάτων ανησυχούσε για τη δύναμη της τέχνης να διαφθείρει τους πολίτες, ενώ ο Oscar Wilde εξυμνούσε τη προκλητική της διάσταση. Πιο πρόσφατα, το 2023, η Claire Dederer προσπάθησε να απαντήσει στο ερώτημα του τι πρέπει να κάνουμε με τη μεγάλη τέχνη που δημιουργήθηκε από «κακούς άνδρες» στο βιβλίο της Monsters.
Το Depraved ξεφεύγει από τη συμβατική οπτική της ιστορίας της τέχνης. Περιλαμβάνει όχι μόνο παραδοσιακά μέσα, όπως πίνακες και μυθιστορήματα, αλλά και σύγχρονες μορφές τέχνης, όπως βιντεοπαιχνίδια, ενώ αφιερώνει εκτενή αναφορά και στην πορνογραφία. Κάποια από τα παραδείγματα που παραθέτει είναι συγκλονιστικά, όπως η περίπτωση performance art όπου ζωντανά χρυσόψαρα πολτοποιήθηκαν σε μπλέντερ ή ταινίες με σκηνές παιδεραστίας.
Η συγγραφέας υποστηρίζει ότι η διαφθορά μπορεί να κρύβεται κάτω από την επιφάνεια ενός πανέμορφου πίνακα. Για παράδειγμα, αναλύει το έργο Η αρπαγή της Ευρώπης του 16ου αιώνα από τον Titian, υποστηρίζοντας ότι, παρόλη την ομορφιά των χρωμάτων και των υφών του, το έργο παρουσιάζει τη σεξουαλική βία ως κάτι ερωτικό και επιθυμητό.
Σύμφωνα με την Daisy Dixon, η τέχνη μπορεί να θεωρηθεί ανήθικη με πέντε τρόπους: αν απεικονίζει μια ανήθικη κατάσταση, αν ωθεί κάποιον σε κακές πράξεις, αν εκφράζει επικίνδυνα μηνύματα, αν δημιουργήθηκε από έναν ανήθικο καλλιτέχνη ή αν κατασκευάστηκε με ηθικά ύποπτο τρόπο. Η συγγραφέας υπενθυμίζει τις διαμαρτυρίες του 2017 για τον πίνακα της Dana Schutz στην έκθεση Whitney Biennial, που απεικόνιζε τον ακρωτηριασμένο σωματικό κορμό του 14χρονου Emmett Till, ο οποίος δολοφονήθηκε το 1955.
Από την αρχαιότητα, η τέχνη θεωρείτο ικανή να επηρεάζει την ηθική μας πυξίδα. Αναφέρεται πως το πρώτο ελληνικό γλυπτό γυμνής γυναίκας ήταν τόσο ζωντανό που ένας άνδρας προσπάθησε να συνευρεθεί μαζί του πριν πέσει από γκρεμό από ντροπή. Στη δεκαετία του ’60, οι Ian Brady και Myra Hindley, που βασάνισαν και δολοφόνησαν πέντε παιδιά στο Manchester, ήταν φανατικοί αναγνώστες των έργων του Marquis de Sade.
Ποια πρέπει να είναι η απάντησή μας; Η Daisy Dixon υποστηρίζει ότι τέτοια έργα δεν πρέπει να κρύβονται σε μυστικές συλλογές, αλλά να αντιμετωπίζονται με ένταση και κριτική σκέψη. «Το αντίδοτο είναι ο καλύτερος λόγος, η καλύτερη τέχνη, η καλύτερη επιμέλεια», καταλήγει η συγγραφέας στο βιβλίο της, το οποίο κυκλοφορεί από τον εκδοτικό οίκο Faber.
