Η πολυετής μάχη για τον brutalism στη Βρετανία φτάνει επιτέλους σε μια εξαντλητική έκβαση με την ανακήρυξη του Southbank Centre του Λονδίνου ως ιστορικού διατηρητέου. Τα κτίρια που χαρακτηρίζονταν ως «τσιμεντένιες τερατουργίες», όπως η Hayward Gallery, η Purcell Room, η Queen Elizabeth Hall και το skatepark της, έλαβαν την προστασία Grade II από το Υπουργείο Πολιτισμού, Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης και Αθλητισμού. Παρόλο που οι παραδοσιακοί μπορεί να αγανακτούν, το αποτέλεσμα κρίνεται ως το ορθό.
Η απόφαση αυτή έρχεται ως επιστέγασμα μιας εξαιρετικά μακράς και διαρκούς διαμάχης. Κατασκευασμένο μεταξύ 1949 και 1968 σε ένα αδιάλλακτα brutalist ύφος, το Southbank Centre είχε κάποτε ψηφιστεί ως το πιο άσχημο κτίριο της Βρετανίας. Από το 1991, η Twentieth Century Society (C20), υπέρμαχος της μοντέρνας αρχιτεκτονικής, και η Historic England είχαν προτείνει την ανακήρυξη σε έξι διαφορετικές περιστάσεις, οι οποίες όμως απορρίφθηκαν από διαδοχικούς υπουργούς. Η σημερινή απόφαση τερματίζει ένα πρωτοφανές αδιέξοδο 35 ετών, μία από τις μακροβιότερες διαμάχες για την αρχιτεκτονική κληρονομιά της Βρετανίας.
«Η έλλειψη καταχώρησης είχε γίνει μια πλήρης ανωμαλία», δήλωσε η Catherine Croft, διευθύντρια της C20. «Το Southbank Centre αναγνωρίζεται ως ένα από τα καλύτερα brutalist κτίρια παγκοσμίως, επομένως αυτή η απόφαση είναι προφανώς πολύ καλά δικαιολογημένη και καθυστερημένη. Το καλλιτεχνικό συγκρότημα είναι ένα εξαιρετικά εκλεπτυσμένο γλυπτικό αριστούργημα, με τεράστιο πλούτο μορφής και λεπτομέρειας, εσωτερικά και εξωτερικά. Η εμπειρία που προσφέρει στους θαμώνες συναυλιών και επισκέπτες γκαλερί είναι μοναδική, με τους χώρους του να παραμένουν αξεπέραστοι.»
Η ιστορία του Southbank Centre, ειρωνικά για τους παραδοσιακούς, ξεκινά από τον Winston Churchill. Η κυβέρνησή του είχε αφαιρέσει τα περισσότερα από τα παλιά κτίρια του Festival of Britain, εκτός από το Royal Festival Hall. Αυτή η πολιτική «καμένης γης» άνοιξε τον δρόμο για νέες αναπτύξεις κατά μήκος του Τάμεση, σύμφωνα με το ύφος της εποχής.
Ο Norman Engleback, επικεφαλής της νεανικής αρχιτεκτονικής ομάδας του London County Council, ανέλαβε το σχεδιασμό. Αντί να υιοθετήσουν τον πιο ήπιο, σκανδιναβικού τύπου μοντερνισμό του γειτονικού Royal Festival Hall, ο Engleback και η ομάδα του επέλεξαν ένα ολοκληρωτικό «παράδεισο για droogs» με τοίχους από εμφανές σκυρόδεμα, πεζοδρόμια, σκάλες και ταράτσες, ενισχυμένα με αεραγωγούς από σκυρόδεμα και πυραμιδοειδή τζάμια.
Ως αρχιτεκτονικό κίνημα, ο brutalism έχει βιώσει έντονες διακυμάνσεις στην κοινή αποδοχή και την κριτική. Ωστόσο, ο τροχός γυρίζει, και από τη δεκαετία του 2010 έχει ανακαλυφθεί από μια νέα γενιά θαυμαστών, ελκυόμενη όχι μόνο από την αισθητική του, αλλά και από ό,τι αντιπροσώπευε ως προοδευτική κοινωνική ανασυγκρότηση στην μεταπολεμική περίοδο. Η ανακήρυξη του Southbank Centre είναι απλώς το καθυστερημένο κεράσι στην τσιμεντένια τούρτα.
Η περιπέτεια, ωστόσο, δεν ήταν χωρίς περίεργες εξελίξεις. Η κατάργηση του Greater London Council το 1986 οδήγησε στη δημιουργία του South Bank Board, το οποίο επιδίωξε να αυξήσει τα έσοδα από τον χώρο, με τα «απαξιωμένα τσιμεντένια τερατουργήματα» να αποτελούν προφανή στόχο για αναδιαμόρφωση. Οι επόμενες τέσσερις δεκαετίες είδαν πολυάριθμες προτάσεις, από καλλυντικές παρεμβάσεις έως πλήρη κατεδάφιση.
Μια πρόταση του Terry Farrell το 1989 θα είχε «τυλίξει» τα κτίρια σε μια πομπώδη μορφή, αλλά εγκαταλείφθηκε το 1993. Το Wave, ένα σχέδιο του Richard Rogers ύψους 70 εκατομμυρίων λιρών από το 1994, θα περιλάμβανε μια καμπυλωτή γυάλινη στέγη που θα κάλυπτε τα κτίρια και τους εξωτερικούς χώρους, σαν ένα γιγάντιο και μάλλον γελοίο θερμοκήπιο. Επικρίθηκε για την έλλειψη πρακτικότητας και το υπέρογκο κόστος, και ακυρώθηκε μετά την αποτυχία του να λάβει χρηματοδότηση από το National Lottery. Ένα masterplan του 1999 για ολόκληρο το South Bank από τον Rick Mather προτάθηκε από κάποιους ως «το τέλειο αντίδοτο στην μουντή αθλιότητα του κέντρου», αλλά παρέμεινε ανεκτέλεστο.
Το 2013, η Feilden Clegg Bradley παρουσίασε το Festival Wing, μια πρόταση ύψους 120 εκατομμυρίων λιρών που περιλάμβανε ένα γυάλινο περίπτερο μήκους 60 μέτρων πάνω από την Hayward Gallery και εμπορικούς χώρους σε containers. Με σθεναρή αντίθεση από την C20, το σχέδιο αυτό απορρίφθηκε, κυρίως λόγω των διαμαρτυριών των skateboarders που σύχναζαν στο υπόγειο της Queen Elizabeth Hall, και των οποίων η καμπάνια «Long Live the Southbank» συγκέντρωσε περισσότερους από 80.000 υποστηρικτές και την υποστήριξη του Δημάρχου του Λονδίνου.
Μετά από επιχορήγηση 16,7 εκατομμυρίων λιρών από το Arts Council England, η Feilden Clegg Bradley ανέλαβε στη συνέχεια ένα υποδειγματικό πρόγραμμα συντήρησης και αποκατάστασης για την Hayward Gallery, την Queen Elizabeth Hall και την Purcell Room το 2018.
Ο brutalist ρυθμός παρήγαγε μερικές από τις πιο τολμηρές, αδιάλλακτες αρχιτεκτονικές στη Βρετανία, κατασκευασμένες σε κλίμακα που δύσκολα θα επαναληφθεί. Παραδόξως, ένα στυλ που κάποτε θεωρούνταν άσχημο, επιθετικό και απωθητικό, εμφανίζεται τώρα ως «καθαρισμένη» διακόσμηση σε πιάτα, κούπες, πετσέτες τσαγιού και πληθώρα άλλων προϊόντων. Ωστόσο, όπως αποδεικνύει περίτρανα το Southbank Centre, η πραγματική δύναμη του brutalism βρίσκεται στα κτίριά του: αντικείμενα υπέρτατης στιβαρότητας, αιφνιδιαστικής ομορφιάς και τολμηρής φιλοδοξίας.
«Η μάχη κερδήθηκε και ο brutalism επιτέλους ωρίμασε», δήλωσε η Croft. «Αυτή είναι μια νίκη κατά εκείνων που περιφρονούσαν τις λεγόμενες ‘τσιμεντένιες τερατουργίες’ και δείχνει μια ώριμη αναγνώριση ενός στυλ στο οποίο η Βρετανία πρωτοστάτησε.»
