Η κληρονομιά του Σίγκμουντ Φρόυντ, του «Βιεννέζου μάγου της ψυχής», παραμένει αντικείμενο έντονης συζήτησης, σχεδόν 90 χρόνια μετά τον θάνατό του. Ενώ κατά το μεταπολεμικό διάστημα το έργο του γνώρισε μεγάλη αναγνώριση, ακολούθησε μια περίοδος κατάρρευσης, ιδίως στους επιστημονικούς κύκλους. Ωστόσο, διαφαίνονται ενδείξεις ανανεωμένης αποδοχής των ιδεών του, ακόμη και από εκείνους που παλαιότερα τις απέρριπταν. Το τελευταίο βιβλίο του Μαρκ Σολμς, “The Only Cure”, αποτελεί μια εκτενή και συναρπαστική υπεράσπιση του Φρόυντ ως επιστήμονα και θεραπευτή, συμβάλλοντας καθοριστικά στην επανεκτίμηση ενός στοχαστή που ο ποιητής W.H. Auden χαρακτήρισε ως «όχι πια πρόσωπο, αλλά ολόκληρο κλίμα άποψης».
Ο Μαρκ Σολμς διαθέτει τα απαραίτητα διαπιστευτήρια για το εγχείρημα που αναλαμβάνει. Ως νευροεπιστήμονας, ειδικός στη νευροψυχολογία των ονείρων, συγγραφέας βιβλίων για τη σχέση εγκεφάλου και συνείδησης, εν ενεργεία ψυχαναλυτής και επιμελητής της αναθεωρημένης έκδοσης των πλήρων έργων του Φρόυντ, προσφέρει μια μοναδική οπτική. Η ικανότητά του να γράφει με χιούμορ και σαφήνεια καθιστά το έργο του ιδιαίτερα ελκυστικό.
Το βιβλίο “The Only Cure” προχωρά σε δύο βασικούς ισχυρισμούς. Πρώτον, η ψυχανάλυση αποτελεί θεραπεία με διαρκή οφέλη, τα οποία ενδέχεται να συνεχιστούν και μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας. Δεύτερον, είναι η *μόνη* θεραπεία, καθώς άλλες προσεγγίσεις, όπως η φαρμακευτική αγωγή, ενδέχεται να χάνουν την αποτελεσματικότητά τους με τη διακοπή τους, επειδή δεν αντιμετωπίζουν τις υποκείμενες αιτίες. Ο Σολμς παραθέτει ανασκοπήσεις κλινικών μελετών που, κατά την άποψή του, υποστηρίζουν αυτούς τους ισχυρισμούς.
Ωστόσο, η εξέταση των στοιχείων που παραθέτει ο Σολμς, ιδίως όσον αφορά την «παλαιά καλή ψυχανάλυση», εγείρει ερωτήματα. Παρόλο που αναφέρεται σε θετικά ευρήματα μιας συστηματικής επισκόπησης, παραλείπει να επισημάνει τις επιφυλάξεις που εκφράζονται στο τέλος της δημοσίευσης, η οποία προειδοποιεί κατά βιαστικών συμπερασμάτων και ζητά «μεγαλύτερες μελέτες υψηλότερης ποιότητας». Μια πιο πρόσφατη ανασκόπηση στη Lancet Psychiatry παρουσιάζει παρόμοια προσεκτική στάση.
Οι ερευνητές στον τομέα αυτό αντιμετωπίζουν σημαντικές δυσκολίες. Η επίτευξη κλινικών δοκιμών προτύπου χρυσού, όπως οι διπλά τυφλές μελέτες, η ύπαρξη κατάλληλης εναλλακτικής θεραπείας για σύγκριση, η χρήση ομοιογενών πληθυσμών ασθενών, οι αντικειμενικές μετρήσεις έκβασης και ο έλεγχος μεταβλητών, είναι πρακτικά ανέφικτες για τις ψυχοθεραπείες.
Συνεπώς, η κατάληξη παραμένει αμφίβολη ως προς το αν η ψυχανάλυση αποτελεί θεραπεία, πόσο μάλλον τη μοναδική. Στην καλύτερη περίπτωση, μπορεί να θεωρηθεί εξίσου αποτελεσματική με άλλες ψυχολογικές θεραπείες, όπως η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία, οι οποίες, ωστόσο, απαιτούν λιγότερη προσπάθεια.
Ο Σολμς, ωστόσο, δεν απορρίπτει την νευροεπιστημονική κατανόηση των ψυχικών ασθενειών. Αντιθέτως, υπογραμμίζει την πρώιμη συμβολή του Φρόυντ στη νευροεπιστήμη, καθώς και την πίστη του στην τελική σύγκλιση μεταξύ λειτουργικών μοντέλων του νου και φυσιολογικών μοντέλων. Με αυτή την προσέγγιση, απομακρύνει τον Φρόυντ από την εικόνα του τσαρλατάνου.
Ο Σολμς απορρίπτει σημαντικό μέρος της φροϋδικής ορθοδοξίας, αποδεσμεύοντας κάποιες από τις πιο αμφιλεγόμενες θεωρητικές βάσεις της ψυχανάλυσης από την κλινική εφαρμογή. Θεωρίες όπως η σεξουαλική βάση όλων των ηδονών, η ορμή του θανάτου, το φθόνο του πέους και το «εκείνο» (id) απορρίπτονται. Εξετάζει, επίσης, με σκεπτικισμό τις εκκεντρικές εκδοχές της ψυχανάλυσης που ανέπτυξαν άλλοι στοχαστές.
Παρόλα αυτά, διατηρείται η κεντρική ιδέα του Φρόυντ: οι μακροχρόνιες και βαθιές επιδράσεις των εμπειριών της πρώιμης ζωής. Αυτές οι επιδράσεις είναι πιο ισχυρές επειδή είναι θαμμένες. Στη σύγχρονη κοινωνία, οι συναισθηματικές ανάγκες ενός ατόμου ενδέχεται να παραμένουν ανεκπλήρωτες για μεγάλα χρονικά διαστήματα, με αποτέλεσμα «να περνάμε τη ζωή μας κάτω από την μεθυστική επίδραση συναισθημάτων που είναι συγκυριακά ακατάλληλα». Ο Σολμς το απεικονίζει μέσω συγκινητικών περιπτώσεων ασθενών που έχουν γίνει «φυλακισμένοι» άλυτων ζητημάτων του παρελθόντος τους, καθώς και μέσω της δικής του εμπειρίας ψυχανάλυσης. Αυτές οι περιπτώσεις καταδεικνύουν ότι στην καρδιά της ψυχαναλυτικής πρακτικής βρίσκεται η ενσυναίσθηση, η οποία επιτρέπει στους ασθενείς να «αποτοξινώσουν» τις εμπειρίες τους, μιλώντας γι’ αυτές σε έναν συμπονετικό και έξυπνο ακροατή. Η περιγραφή της ψυχανάλυσης ως «διαδικασία επαν-γονεοποίησης» αποτυπώνει την ανθρωπιά της.
Μια ιδιαίτερα συγκλονιστική ιστορία, αυτή του γιατρού Teddy P, ο οποίος βίωσε την επαγγελματική και προσωπική του κατάρρευση μετά τον αιφνίδιο θάνατο της μητέρας του, ανοίγει και κλείνει το βιβλίο. Μετά από τέσσερα χρόνια θεραπείας, ο Σολμς βοηθά τον Teddy P να ξεθάψει την έλλειψη αγάπης της πρώιμης ζωής του και την επακόλουθη εσωτερική εκτροπή των επιθετικών παρορμήσεων που αρχικά στρέφονταν προς τη συναισθηματικά απομακρυσμένη μητέρα του. Η πλήρης ανάρρωσή του οδηγεί σε έναν ευτυχισμένο γάμο και επαγγελματική ζωή.
Η εξαγωγή συμπερασμάτων από επιτυχημένες περιπτώσεις για την υπεράσπιση της ψυχαναλυτικής προσέγγισης θυμίζει το ρητό «τα δεδομένα δεν είναι ο πληθυντικός του ανεκδότου». Ο ισχυρισμός του Σολμς ότι μπορεί να συνθέσει «το καλύτερο της σύγχρονης νευροεπιστήμης» με «τις βασικές ιδέες της ψυχανάλυσης» παραμένει μια υπόσχεση.
Παρά τις εναπομείνασες αμφιβολίες σχετικά με την αποδεικτική βάση της μοναδικής κλινικής αποτελεσματικότητας της θεραπείας του, ο Σολμς έχει μετατοπίσει την στάση αυτού του σκεπτικιστή από την περιφρόνηση προς την ψυχανάλυση (ή την ψυχανάλυση εμπνευσμένη από τον Φρόυντ) προς την αγνωστικιστική στάση. Ο συγγραφέας είναι διατεθειμένος να αναγνωρίσει τον κλινικό της ρόλο, αν και θα ήταν ευπρόσδεκτη περαιτέρω έρευνα. Η πρακτική της εφαρμογή θα εξαρτηθεί, φυσικά, από τις προσωπικές ιδιότητες – κυρίως την οξυδέρκεια και την ακεραιότητα – του θεραπευτή.
Ο Καθηγητής Raymond Tallis είναι κλινικός νευροεπιστήμονας και φιλόσοφος.
Το βιβλίο “The Only Cure: Freud and the Neuroscience of Mental Healing” του Mark Solms κυκλοφορεί από τις εκδόσεις W&N.
