Ο Μπαχράμ Μπεϊζάι, ένας από τους σπουδαιότερους Ιρανούς σκηνοθέτες, σεναριογράφους και συγγραφείς, άφησε την τελευταία του πνοή στις 26 Δεκεμβρίου, σε ηλικία 87 ετών. Το έργο του, μια αδιάσπαστη σύνθεση μύθου, συμβολισμού, λαϊκής παράδοσης και κλασικής περσικής λογοτεχνίας, αναδείκνυε τον κινηματογράφο ως πράξη ονείρου.
Μια πρόσφατη φωτογραφία από τα ερείπια του Cinema Iran, του παλαιότερου κινηματογράφου της Τεχεράνης, έφερε στην επιφάνεια τον συμβολισμό του έργου του. Πάνω σε έναν από τους τοίχους, αφίσες της ταινίας του “Maybe Some Other Time” (1988) κρέμονταν δίπλα σε ξεθωριασμένα πορτρέτα των ανώτατων ηγετών του θεοκρατικού καθεστώτος. Η εικόνα αυτή, η ιδεολογική ερήμωση, ο κινηματογράφος και το μέλλον, ήταν ιδιαίτερα συγκλονιστική, δεδομένης της προτίμησης του Μπεϊζάι για περίτεχνους και πολυεπίπεδους αλληγορικούς συμβολισμούς.
Ο Μπεϊζάι, γεννημένος το 1938 στην Τεχεράνη, προερχόταν από θρησκευτική μειονότητα των Μπαχάι, γεγονός που, ειδικά μετά την επανάσταση του 1979, συνέβαλε στη λογοκρισία του έργου του. Ξεκίνησε τη συγγραφή θεατρικών έργων και κινηματογραφικής κριτικής από νωρίς, ενώ το μνημειώδες έργο του “Theatre in Iran” εκδόθηκε όταν ήταν μόλις 27 ετών.
Όπως και ο σύγχρονός του Abbas Kiarostami, ο Μπεϊζάι εισήλθε στον κόσμο του κινηματογράφου μέσω ταινιών μικρού μήκους για το Kanoon, τον κρατικό φορέα παραγωγής πολιτιστικών έργων για παιδιά και νέους. Η δεύτερη ταινία του για το Kanoon, “The Journey” (1972), που αφηγείται την αναζήτηση ενός ορφανού αγοριού για τους γονείς του, αποτελούσε την προσωπική του αγαπημένη. Η ταινία αυτή, γεμάτη εγκαταλελειμμένα αντικείμενα, αποτύπωνε την απερίσκεπτη απόρριψη της ιστορίας από μια χώρα.
Η ενασχόληση του Μπεϊζάι με τον κόσμο των παιδιών συνεχίστηκε στην πιο σημαντική μεταεπαναστατική του ταινία, “Bashu, the Little Stranger” (1986). Εδώ, ένα Αραβο-Ιρανό αγόρι, εκτοπισμένο από τον πόλεμο, προσπαθεί να προσαρμοστεί στη ζωή στο βόρειο Ιράν. Ο σκηνοθέτης συνέδεσε αριστοτεχνικά την αποσύνθεση της εθνικής ταυτότητας με τη γλώσσα και τις επικοινωνιακές αποτυχίες.
Η πρώτη του μεγάλου μήκους ταινία, “Downpour” (1972), ένα αριστούργημα που συνδύαζε τον νεορεαλισμό με τον πολιτικό συμβολισμό, γυρίστηκε με ελάχιστο προϋπολογισμό. Η ιστορία ενός νεαρού δασκάλου που ερωτεύεται την αδελφή ενός μαθητή του, απέσπασε το ειδικό βραβείο της κριτικής επιτροπής στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Τεχεράνης, υπό την προεδρία του Satyajit Ray.
Από τα μέσα της δεκαετίας του ’70, οι γυναίκες βρέθηκαν στο επίκεντρο των ταινιών του. Οι αναζητήσεις τους για χαμένα ή απόντα πρόσωπα γίνονταν αναζητήσεις για την ίδια την ταυτότητα. Περιτριγυρισμένες από διεφθαρμένους, παρανοϊκούς και αναποφάσιστους άνδρες, οι γυναίκες αντιστέκονται και παίρνουν τα όπλα, υπερασπιζόμενες την επικράτειά τους. Αυτές οι ταινίες συνδύαζαν τις τελετουργικές παραδόσεις του παρελθόντος με τη σύγχρονη ζωή, ξεπερνώντας τα στερεότυπα των θυματοποιημένων γυναικείων χαρακτήρων του ιρανικού κινηματογράφου.
Το “The Stranger and the Fog” (1974), μια τολμηρή κριτική κατά της θρησκευτικής συμμόρφωσης και πρόδρομος της επανάστασης, σηματοδότησε την αρχή αυτής της νέας περιόδου. Στο “The Raven” (1977), η γυναίκα είναι η απόλυτη πρωταγωνίστρια, μια δασκάλα που εμμονεύεται με την εικόνα μιας εξαφανισμένης γυναίκας, αποκαλύπτοντας μια ευρύτερη χαμένη ταυτότητα: την Τεχεράνη των αρχών του 20ού αιώνα.
Στο “The Ballad of Tara” (1979), όπου το φάντασμα ενός νεκρού πολεμιστή ερωτεύεται μια χήρα, ο Μπεϊζάι διασκεύασε τα σαμουράι έπη του Akira Kurosawa μέσα από φεμινιστικό πρίσμα. Η ολοκλήρωση της ταινίας συνέπεσε με την επανάσταση και απαγορεύτηκε επ’ αόριστον, όχι τόσο για τον πολιτικό της συμβολισμό, όσο για την απεικόνιση μιας γυναίκας που είναι ταυτόχρονα ποθητή και απόλυτα κυρίαρχη της μοίρας της.
Από το “Travellers” (1992) μέχρι την τελευταία του ταινία, “When We Are All Sleep” (2009), ο Μπεϊζάι συνέχισε να εξερευνά την αναζήτηση ταυτότητας από γυναικείες φιγούρες, συχνά μέσω της αναγνώρισης των άλλων. Αυτές οι μεταγενέστερες δουλειές αναπτύχθηκαν σε στενή συνεργασία με τη δεύτερη σύζυγό του, την ηθοποιό Mojdeh Shamsai.
Ωστόσο, μεγάλο μέρος αυτής της περιόδου σημαδεύτηκε από συνεχή παρενόχληση από το ιρανικό καθεστώς, συμπεριλαμβανομένης της απόλυσής του από το τμήμα θεάτρου του Πανεπιστημίου της Τεχεράνης. Σε περιόδους αδυναμίας σκηνοθεσίας, έγραφε σενάρια που γυρίζονταν από άλλους και επιμελούνταν έργα άλλων σκηνοθετών. Τελικά, απογοητευμένος, έφυγε από το Ιράν το 2010 για το Πανεπιστήμιο Stanford, όπου δίδαξε και ανέβασε θεατρικά έργα που του είχαν απαγορευτεί.
Μετά τον θάνατό του, ο Ιρανός σκηνοθέτης Jafar Panahi δήλωσε: «Μας έμαθε πώς να αντιστεκόμαστε στη λήθη». Ο Asghar Farhadi τόνισε την πικρή ειρωνεία ότι «ο πιο Ιρανός από όλους τους Ιρανούς πέθανε μακριά από το Ιράν».
Υπάρχει μια ακόμη πικρή ειρωνεία. Δύο εβδομάδες πριν τον θάνατό του, ό,τι απέμενε από το Cinema Iran καταστράφηκε από πυρκαγιά, σαν ένα τελευταίο συμβολικό στιγμιότυπο από ταινία του Μπεϊζάι, που σήμαινε το τέλος ενός σημαντικού κεφαλαίου στην ιρανική πολιτιστική ιστορία. Ωστόσο, η αποκατάσταση των κλασικών του ταινιών, συμπεριλαμβανομένων δύο υπό την αιγίδα του World Cinema Project του Martin Scorsese, έχει μόνο βαθύνει και διευρύνει τη φήμη του, τόσο εντός όσο και εκτός Ιράν. Αυτό είναι ένα Cinema Iran που καμία φωτιά δεν μπορεί να σβήσει. Το “The Ballad of Tara” και το “The Journey” θα προβληθούν στο Barbican Cinema του Λονδίνου, τον Φεβρουάριο, στο πλαίσιο της σεζόν “Masterpieces of the Iranian New Wave”.
