Η Σινοαμερικανική διαμάχη για τον έλεγχο των σπάνιων ορυκτών και κρίσιμων ορυκτών εντείνεται, με τις ΗΠΑ να προσπαθούν να σφυρηλατήσουν νέες συμμαχίες και την Κίνα να διατηρεί την ισχυρή της θέση. Τον Οκτώβριο, κατά την περιοδεία του στη Νοτιοανατολική Ασία, ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Donald Trump έκλεισε συμφωνίες με τη Μαλαισία και την Ταϊλάνδη, με στόχο την ενίσχυση και διαφοροποίηση των αμερικανικών εφοδιαστικών αλυσίδων για κρίσιμα ορυκτά και σπάνιες γαίες.
Ο Trump και ο πρωθυπουργός της Μαλαισίας Anwar Ibrahim συμφώνησαν στην ενίσχυση της συνεργασίας για την κατασκευή και επέκταση των εφοδιαστικών αλυσίδων κρίσιμων ορυκτών, σύμφωνα με ανακοίνωση του Λευκού Οίκου. Επίσης, συμφώνησαν να ενισχύσουν την ασφάλεια των προμηθειών σε κρίσιμα ορυκτά και σπάνιες γαίες στις δύο χώρες. Με παρόμοια διατύπωση, ο Λευκός Οίκος ανέφερε ότι οι ΗΠΑ θα “ενίσχυαν τη συνεργασία [με την Ταϊλάνδη] για την ανάπτυξη και επέκταση των εφοδιαστικών αλυσίδων κρίσιμων ορυκτών” και θα προωθούσαν το εμπόριο μεταξύ των δύο εθνών σε τομείς όπως η εξερεύνηση, εξόρυξη, επεξεργασία και διύλιση κρίσιμων ορυκτών.
Αυτές οι συμφωνίες, που ακολούθησαν η μία την άλλη, αντικατοπτρίζουν πώς οι χώρες πλούσιες σε πόρους γίνονται πεδίο μάχης στον αγώνα μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας για τον έλεγχο των σπάνιων γαιών και των κρίσιμων ορυκτών. Ωστόσο, αναλυτές εκτιμούν ότι το Πεκίνο μπορεί να είναι καλύτερα προετοιμασμένο να προσεγγίσει αυτές τις οικονομίες από την Ουάσινγκτον, καθώς η Κίνα έχει μακροχρόνιες σχέσεις με χώρες πλούσιες σε πόρους, από τη Νοτιοανατολική Ασία έως την Αφρική. Αυτές οι χώρες βλέπουν το Πεκίνο ως “εταίρο που χτίζει πραγματικά” και οι επενδύσεις από την Κίνα συνήθως δεν συνοδεύονται από όρους. Αντιθέτως, οι αμερικανικές επενδύσεις τείνουν να έχουν περισσότερες προϋποθέσεις. Και με τον πλούσιο σε πόρους Παγκόσμιο Νότο να αντιμετωπίζει τη διοίκηση Trump ως πιο “επιθετική”, η προσπάθεια των ΗΠΑ να σπάσουν την κυριαρχία της Κίνας στις σπάνιες γαίες μπορεί να αποδειχθεί δύσκολη.
Η στρατηγική αντιπαλότητα μεταξύ των δύο δυνάμεων βαθαίνει, με τις σπάνιες γαίες να βρίσκονται στην καρδιά της. Μετά την ανακοίνωση από το Πεκίνο μιας ευρείας επέκτασης των περιορισμών στις εξαγωγές σπάνιων γαιών τον Οκτώβριο, ο Trump απείλησε να επιβάλει πρόσθετους δασμούς σε κινεζικά προϊόντα. Οι περιορισμοί του Πεκίνου τέθηκαν σε παύση μετά τη σύνοδο κορυφής μεταξύ Trump και του Κινέζου προέδρου Xi Jinping στις 30 Οκτωβρίου, αλλά οι δύο χώρες συνεχίζουν να ανταγωνίζονται για την κυριαρχία στις σπάνιες γαίες – τις οποίες και οι δύο δυνάμεις θεωρούν κρίσιμες για τα στρατηγικά, οικονομικά και στρατιωτικά τους συμφέροντα.
Η Κίνα αυτή τη στιγμή εξορύσσει περίπου το 70% των παγκόσμιων μετάλλων σπάνιων γαιών, μιας υποκατηγορίας κρίσιμων ορυκτών, και κατέχει το 90% της παγκόσμιας δυναμικότητας επεξεργασίας. Οι ΗΠΑ βασίζονται σε μεγάλο βαθμό σε αυτά τα υλικά για την αμυντική βιομηχανία και σε ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού υλικού υψηλής τεχνολογίας. Εκτός από την Κίνα και τις ΗΠΑ, χώρες σε περιοχές που εκτείνονται από τη Νοτιοανατολική Ασία έως την Αφρική και τη Λατινική Αμερική θεωρούνται πλούσιες σε αυτούς τους πόρους. Άλλες χώρες όπως η Αυστραλία και η Ρωσία διαθέτουν επίσης σημαντικά αποθέματα.
Η Marina Zhang, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Ινστιτούτο Σχέσεων Αυστραλίας-Κίνας του Πανεπιστημίου Τεχνολογίας του Σίδνεϊ, δήλωσε ότι η παγκόσμια κατανομή των σπάνιων γαιών δεν ευνοεί εγγενώς ούτε τις ΗΠΑ ούτε την Κίνα. Ωστόσο, η προσέγγιση της Κίνας και η μακροχρόνια δέσμευσή της της έχουν προσφέρει ένα “ηγέτητικό προβάδισμα” σε πολλές πλούσιες σε πόρους περιοχές, με τις περισσότερες χώρες να βασίζονται στην Κίνα για την επεξεργασία των ακατέργαστων υλικών σε προϊόντα κατάντη.
Η Κίνα έχει οικοδομήσει μια κυρίαρχη θέση στην αλυσίδα εφοδιασμού σπάνιων γαιών, από την παραγωγή ανάντη – που περιλαμβάνει την εξόρυξη στοιχείων και την εξαγωγή και διαχωρισμό των οξειδίων τους – έως τις διεργασίες κατάντη, οι οποίες περιλαμβάνουν την παραγωγή μαγνητών που χρησιμοποιούνται σε εφαρμογές όπως τα ηλεκτρικά οχήματα. Ακόμη και αν τα μεταλλεύματα εξορύσσονται από άλλες χώρες, συχνά αποστέλλονται στην Κίνα για επεξεργασία.
“Οι κινεζικές επενδύσεις συνήθως συνοδεύονται από λιγότερες πολιτικές προϋποθέσεις που συνδέονται με τη διακυβέρνηση ή τα ανθρώπινα δικαιώματα, κάτι που πολλοί κυβερνητικοί φορείς στον Παγκόσμιο Νότο βρίσκουν ελκυστικό”, δήλωσε η Zhang, προσθέτοντας ότι το Πεκίνο έχει επίσης επιδιώξει να διατηρήσει την επιρροή του σε χώρες συμμάχους των ΗΠΑ. “Αντίθετα, η αμερικανική προσέγγιση είναι αντιδραστική και πλαισιωμένη από ανησυχίες για την εθνική ασφάλεια, προσφέροντας συμμαχίες και συνεργασίες ασφαλείας για να αντισταθμίσει τις κινεζικές οικονομικές ελκυστικές προτάσεις. Ωστόσο, ο ιδιωτικός τομέας δεν μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο επενδύσεων δισεκατομμυρίων δολαρίων με βάση αναμενόμενη ζήτηση, και η άμυνα αντιπροσωπεύει μόνο ένα μικρό μερίδιο της συνολικής κατανάλωσης κρίσιμων ορυκτών.”
Σύμφωνα με τον Enrique Dans, καθηγητή στην IE Business School της Ισπανίας, η Κίνα ελέγχει ήδη τα “σημεία συμφόρησης που έχουν σημασία” – από την επεξεργασία έως τον διαχωρισμό και την κατασκευή μαγνητών. Προέβλεψε ότι το Πεκίνο θα συνεχίσει να χρησιμοποιεί αυτήν την επιρροή για να “κλειδώσει μακροπρόθεσμες συμφωνίες αγοράς και κοινοπραξίες σε πλούσιες σε πόρους χώρες”. Ήδη, κινεζικές εταιρείες έχουν αυξήσει τις εξαγορές μεγάλων έργων εξόρυξης χαλκού, κοβαλτίου και λιθίου στην Αφρική. Και τον Οκτώβριο, το Reuters ανέφερε ότι η Κίνα και η Μαλαισία βρίσκονταν σε πρώιμες συνομιλίες για ένα έργο επεξεργασίας σπάνιων γαιών, στο οποίο το μαλαισιανό κρατικό επενδυτικό ταμείο Khazanah Nasional θα συνεργαζόταν με μια κρατική κινεζική εταιρεία για την κατασκευή διυλιστηρίου.
Ενώ ορυκτά όπως ο χαλκός, το κοβάλτιο και το λίθιο δεν εμπίπτουν στην κατηγορία των στοιχείων σπάνιων γαιών – που αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη ομάδα 17 στοιχείων – συνδέονται στενά με τον αγώνα κρίσιμων ορυκτών μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, καθώς χρησιμοποιούνται για εφαρμογές όπως μπαταρίες και ηλεκτρικά οχήματα. Ξεχωριστά, οι ΗΠΑ και το Ουζμπεκιστάν έχουν ξεκινήσει μια συνεργασία για τη χαρτογράφηση κρίσιμων ορυκτών και την ενίσχυση των εφοδιαστικών αλυσίδων, με εγγύηση έως και 400 εκατομμυρίων δολαρίων, όταν οι ηγέτες πέντε χωρών της Κεντρικής Ασίας επισκέφθηκαν την Ουάσινγκτον στις αρχές Νοεμβρίου. Ως μέρος της συμφωνίας, οι ΗΠΑ εξασφάλισαν το δικαίωμα πρώτης άρνησης σε οποιεσδήποτε κοινές αναπτύξεις κοιτασμάτων ορυκτών. Οι ΗΠΑ έχουν επίσης εισέλθει σε κοινή συνεργασία με το Καζακστάν για την ανάπτυξη ενός από τα μεγαλύτερα μη αξιοποιημένα αποθέματα βολφραμίου στον κόσμο. Νωρίτερα τον περασμένο μήνα, κατά τη διάρκεια επίσκεψης του Πρίγκιπα Διαδόχου της Σαουδικής Αραβίας Mohammed bin Salman στην Ουάσινγκτον, η αμερικανική εταιρεία MP Materials, σε συνεργασία με το υπουργείο άμυνας, συμφώνησε να δημιουργήσει μια κοινοπραξία διύλισης σπάνιων γαιών στη Σαουδική Αραβία με την κρατική Saudi Arabian Mining Company.
Ο Dans δήλωσε ότι η Κίνα έχει ένα δομικό πλεονέκτημα σε χώρες όπως η Βραζιλία, το Βιετνάμ και χώρες της Αφρικής, καθώς το Πεκίνο μπορεί να προσφέρει ταχύτητα και διαθέτει μακρά ιστορία παρουσίας με εργολάβους και μετρητά. “Πολλές από αυτές τις κυβερνήσεις αντιλαμβάνονται το Πεκίνο ως τον εταίρο που χτίζει πραγματικά”, είπε. “Αναμένεται ότι το Πεκίνο θα συνεχίσει να κάνει αυτό που κάνει καλύτερα: να ομαδοποιεί υποδομές, χρηματοδότηση και εγγυημένες αγορές, να προχωρά γρήγορα με τις αδειοδοτήσεις και να προσφέρει τοπική επεξεργασία για να μετατρέψει τα ορυχεία σε θέσεις εργασίας.” Αντίθετα, οι ΗΠΑ “τείνουν να φτάνουν με προϋποθέσεις, συμμόρφωση και πιο αργά χρήματα”. Αυτή η ασυμμετρία ενισχύει το χέρι του Πεκίνου – ειδικά όπου οι ηγέτες επιθυμούν ορατά έργα και θέσεις εργασίας πριν από τον επόμενο εκλογικό τους κύκλο. “Το τελικό συμπέρασμα είναι ότι η επιρροή της Κίνας είναι βαθύτερη σήμερα, αλλά είναι ‘κολλώδης’ κυρίως επειδή κατέχει την επεξεργασία”, δήλωσε ο Dans. “Αν η Ουάσινγκτον και οι σύμμαχοί της φέρουν αξιόπιστα διυλιστήρια και τραπεζικά αποδεκτές συμφωνίες αγοράς σε αυτές τις χώρες, οι πιστότητες μπορούν να αλλάξουν γρήγορα.”
Στην εκτίμησή του, ο Dans δήλωσε ότι τα “πραγματικά πεδία μάχης” είναι αυτές οι χώρες με σημαντικούς πόρους και πολιτικό περιθώριο ελιγμών – χώρες που κυμαίνονται από την Αυστραλία έως τον Καναδά έως τη Βραζιλία, καθώς και μέρη της Αφρικής. Ο Dans επισήμανε την “παράλογη επιθετικότητα” του Trump ως λόγο κλιμάκωσης του αγώνα ΗΠΑ-Κίνας για τις σπάνιες γαίες. “Μπήκε σαν ελέφαντας σε κατάστημα με πορσελάνες, ξύπνησε τον τίγρη, και τώρα η Δύση εισπράττει ακριβώς ό,τι έσπειρε”, δήλωσε ο Dans.
Ο Sun Chenghao, ερευνητής στο Κέντρο Διεθνούς Ασφάλειας και Στρατηγικής του Πανεπιστημίου Tsinghua, σημείωσε ότι η πλειονότητα των σπάνιων γαιών του κόσμου βρίσκεται σε χώρες που ανήκουν στον Παγκόσμιο Νότο. Είπε ότι αν και η Κίνα έχει ένα σημαντικό πλεονέκτημα στην παγκόσμια αλυσίδα εφοδιασμού σπάνιων γαιών – με τα μεγαλύτερα αποθέματα σπάνιων γαιών στον κόσμο και μια σχετικά ολοκληρωμένη αλυσίδα επεξεργασίας – η χώρα άρχισε τη συνεργασία σε ορυκτά με χώρες στην Αφρική, τη Νοτιοανατολική Ασία και την Κεντρική Ασία σχετικά νωρίς. “Στη διαδικασία της συνεργασίας, η Κίνα συχνά συνδυάζει επενδύσεις σε υποδομές, διμερές εμπόριο και άλλες διαφοροποιημένες μορφές συνεργασίας. Αυτό το μοντέλο συνεργασίας… έχει δώσει στην Κίνα μια σχετικά θετική συνολική εικόνα σε αυτές τις περιοχές”, είπε. “Αντίθετα, η εικόνα των ΗΠΑ στον Παγκόσμιο Νότο φαίνεται πιο ‘επιθετική’.” Ο Sun ανέφερε το παράδειγμα της διοίκησης Trump που επέβαλε δασμούς σε αναπτυσσόμενες οικονομίες, όπως η Βραζιλία, το Βιετνάμ και η Ινδία. Είπε ότι ενώ οι δασμοί δεν είχαν διαβρώσει εντελώς την αμερικανική επιρροή, “μπορεί να έχουν μειώσει [τις] αντιλήψεις τους για τις ΗΠΑ”. “Επομένως, αν και η αμερικανική επιρροή στον Παγκόσμιο Νότο παραμένει σημαντική και έχει τη δυνατότητα να επεκταθεί περαιτέρω, η Κίνα εξακολουθεί να κατέχει ένα σχετικό πλεονέκτημα στον τομέα των σπάνιων γαιών”, είπε. Αυτό αφήνει την Κίνα σε θέση να ενισχύσει την κυριαρχία της στις σπάνιες γαίες, ειδικά σε αναδυόμενες οικονομίες πλούσιες σε πόρους, σύμφωνα με τον Sun. Ωστόσο, σημείωσε ότι οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν δασμούς και άλλα μέτρα για να συνεργαστούν με χώρες στον Παγκόσμιο Νότο και να “απομονώσουν την Κίνα”. “Αυτός είναι ένας πιθανός κίνδυνος που η Κίνα πρέπει να προσέξει και να αντιμετωπίσει στη στρατηγική της σχεδίαση”.
Ο Hany Besada, επισκέπτης ανώτερος ερευνητής στο London School of Economics and Political Science, δήλωσε ότι χώρες της Αφρικής, όπως το Κονγκό, η Ζάμπια και η Αγκόλα – όπου βρίσκονται χαλκός και κοβάλτιο – θα είναι πεδία μάχης για την αντιπαλότητα των σπάνιων γαιών τα επόμενα χρόνια. Άλλες βασικές περιοχές είναι χώρες της Νοτιοανατολικής Ασίας όπως η Ινδονησία, οι Φιλιππίνες, το Βιετνάμ και η Μιανμάρ – που είναι πλούσιες είτε σε νικέλιο είτε σε σπάνιες γαίες – καθώς και η πλούσια σε πόρους Βραζιλία και η νότια Αφρική. “Αναμένεται ένας πολυθεατρικός ανταγωνισμός στον οποίο οι ΗΠΑ θα χτίσουν μια μικρότερη, ‘καθαρή’ εφοδιαστική αλυσίδα συμβατή με τα πρότυπα των συμμάχων, ενώ η Κίνα θα αξιοποιήσει την κλίμακα, την ταχύτητα και την τεχνογνωσία επεξεργασίας”, είπε. Ο Besada περίμενε ότι η Κίνα θα συνεχίσει να χρησιμοποιεί στρατηγικά τους ελέγχους εξαγωγών, προσφέροντας στις πλούσιες σε πόρους χώρες αυτό που αποκάλεσε “ολοκληρωμένα πακέτα δυνατοτήτων επεξεργασίας και ταχείας παράδοσης έργων, διατηρώντας το ανταγωνιστικό της πλεονέκτημα”. Η αντίδραση των ΗΠΑ, πρότεινε, θα περιστραφεί γύρω από τη “δημιουργία συνασπισμών και τη μείωση του κινδύνου”, συμπεριλαμβανομένων προσπαθειών για την ανοικοδόμηση της εγχώριας δυναμικότητας από την εξόρυξη έως τους μαγνήτες, ενώ θα συντονίζει τις αλυσίδες εφοδιασμού των συμμάχων. “Οι ΗΠΑ και η Κίνα ακολουθούν διακριτές στρατηγικές, με την Κίνα να δίνει έμφαση στην επεξεργασία και την κρατικά καθοδηγούμενη συνεργασία και τις ΗΠΑ να αξιοποιούν τις συμμαχίες, τη χρηματοδότηση και τα κίνητρα της αγοράς”, είπε.
Συγκρίνοντας την επιρροή της Κίνας στις πλούσιες σε πόρους περιοχές με αυτήν των ΗΠΑ, ο Besada πρότεινε ότι πολλές από αυτές τις οικονομίες είχαν φιλικές σχέσεις με το Πεκίνο, αλλά η κινεζική κυριαρχία οφειλόταν λιγότερο σε πολιτικούς δεσμούς παρά στον έλεγχό της επί της επεξεργασίας των σπάνιων γαιών. “Οι φιλικές σχέσεις [των χωρών] με το Πεκίνο παρέχουν βραχυπρόθεσμα πλεονεκτήματα, αλλά δεν εγγυώνται διαρκή κυριαρχία εάν αναπτυχθούν διαφοροποιήσεις στη μέση της αλυσίδας”, είπε. “Καθώς άλλοι παίκτες αναπτύσσουν δυνατότητες στη μέση της αλυσίδας και διύλισης – για παράδειγμα, οι ΗΠΑ, η Αυστραλία και η Βραζιλία – η επιρροή του Πεκίνου πιθανότατα θα μετατοπιστεί από απόλυτη σε σχετική κυριαρχία.” Πρόσθεσε ότι ενώ η Ουάσινγκτον έχει προσπαθήσει να μειώσει την εξάρτηση από την Κίνα συνεργαζόμενη με εταίρους, όπως η Αυστραλία, τέτοιες συνεργασίες δεν θα εκτοπίσουν πλήρως τη θέση του Πεκίνου σύντομα, ειδικά στις βαριές σπάνιες γαίες και τον γραφίτη, όπου η Κίνα είχε σχεδόν απόλυτη κυριαρχία.
Ο Sun από το Πανεπιστήμιο Tsinghua δήλωσε ότι ο ανταγωνισμός σε πλούσιες σε πόρους περιοχές, ιδιαίτερα στην Αφρική, τη Λατινική Αμερική και την Κεντρική Ασία, είναι πιθανό να ενταθεί. Είπε ότι οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να αναμένεται να χρησιμοποιήσουν “πολιτικά μέσα” και οικονομικά μέτρα για να μειώσουν την κινεζική επιρροή σε αυτές τις χώρες και τον έλεγχό της στις σπάνιες γαίες. Ωστόσο, πρότεινε ότι οι υπερπόντιες αλυσίδες εφοδιασμού κρίσιμων ορυκτών της Κίνας παραμένουν σχετικά σταθερές και ότι θα ήταν δύσκολο για τις ΗΠΑ να υπονομεύσουν τη συνεργασία μεταξύ Πεκίνου και άλλων χωρών. “Ο πρόσφατος ανταγωνισμός σε κρίσιμα ορυκτά μεταξύ Κίνας και ΗΠΑ έχει κάνει την Ουάσινγκτον να αισθάνεται σαφώς ‘ελεγχόμενη’ από την Κίνα, μια κατάσταση που ο Trump δεν θα αποδεχόταν”, είπε. “Θα ασκήσει μεγαλύτερη πίεση σε βασικούς συμμάχους και θα επιταχύνει την κατασκευή αλυσίδων εφοδιασμού κρίσιμων ορυκτών με τους συμμάχους του.”
