Μια παράξενη φράση έχει αρχίσει να κάνει τον γύρο των social media: «Μια πολύ κινεζική εποχή στη ζωή μου» (You met me at a very Chinese time in my life). Εμφανίζεται κάτω από βίντεο με δείπνα hotpot, αγορές από το DHGate, στυλιστικές επιλογές streetwear και χρήστες που αστειεύονται ότι αλλάζουν τη γλώσσα του κινητού τους στα κινέζικα «για την αισθητική».
Αυτό το meme έχει γεννήσει έναν ολόκληρο κόσμο παραλλαγών, όπως «Chinamaxxing» και «θα γίνεις Κινέζος αύριο», με αμέτρητες αναρτήσεις όπου οι άνθρωποι αστειεύονται ότι γίνονται «πιο Κινέζοι» μέρα με τη μέρα.
Πέρα από το χιούμορ, που μοιάζει με μια ακόμα εφήμερη διαδικτυακή τάση, κρύβεται κάτι πιο αποκαλυπτικό. Το meme δεν αφορά πραγματικά την επιθυμία να γίνεις Κινέζος. Αφορά το πόσο βαθιά έχει ενσωματωθεί η παγκόσμια ψηφιακή ζωή σε συστήματα κατασκευασμένα στην Κίνα και πόσο άνετα νιώθουν με αυτό οι νεότεροι χρήστες.
Η ιδέα του meme προϋπήρχε του διαδικτύου. Ο όρος επινοήθηκε το 1976 από τον εξελικτικό βιολόγο Richard Dawkins στο βιβλίο «Το Εγωιστικό Γονίδιο» για να περιγράψει πώς οι ιδέες αντιγράφονται, μεταλλάσσονται και διαδίδονται στις κοινωνίες, όπως ακριβώς τα γονίδια. Η διαδικτυακή κουλτούρα των memes είναι μια επιταχυνόμενη εκδοχή αυτού. Οι ψηφιακές πλατφόρμες συμπιέζουν ό,τι παλιά χρειαζόταν χρόνια σε λίγες μέρες, μετατρέποντας το χιούμορ σε πεδίο δοκιμών χαμηλού ρίσκου για αναδυόμενες ταυτότητες, ανησυχίες και αλλαγές στις ισορροπίες δυνάμεων.
Πολλά memes ξεκινούν ως εσωτερικά αστεία σε υποκουλτούρες του διαδικτύου, πριν εξαπλωθούν ως κοινή γλώσσα για συλλογική ανησυχία ή αναγνώριση. Με αυτή την έννοια, τα memes συχνά λειτουργούν ως συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης. Φέρνουν στην επιφάνεια αλλαγές στην εξουσία, την ταυτότητα και την αίσθηση του ανήκειν, πριν οι άνθρωποι είναι έτοιμοι να τις αντιμετωπίσουν άμεσα. Η φράση «μια πολύ κινεζική εποχή» λειτουργεί λιγότερο ως πολιτισμικό role-play και περισσότερο ως μια μορφή υποσυνείδητης αναγνώρισης.
Οι χρήστες αστειεύονται ότι γίνονται Κινέζοι επειδή η καθημερινότητά τους διαμορφώνεται όλο και περισσότερο από κινεζικές πλατφόρμες, προϊόντα και υποδομές. Δεν πρόκειται μόνο για το TikTok. Το RedNote επηρεάζει τις παγκόσμιες τάσεις ομορφιάς και lifestyle. Οι Shein και Temu έχουν αναδιαμορφώσει τις προσδοκίες όσον αφορά την τιμή και την ταχύτητα παράδοσης. Η DJI κυριαρχεί στην παγκόσμια αγορά drone. Η BYD ανταγωνίζεται, ακόμη και ξεπερνά, την Tesla.
Για δεκαετίες, η σήμανση «made in China» ήταν συνώνυμη με κάτι φθηνό, χαμηλής ποιότητας και αναλώσιμο. Πολλές κοινότητες της ασιατικής διασποράς εσωτερίκευσαν αυτό το στίγμα, αποστασιοποιούμενες από κινεζικά προϊόντα, προφορές και αισθητικές, για να φαίνονται πιο «παγκόσμιοι», συχνά εννοώντας πιο Δυτικοί.
Αυτό που είναι εντυπωσιακό σε αυτή τη συγκυρία είναι η αντιστροφή. Οι νεότεροι χρήστες προβάλλουν πλέον ανοιχτά κινεζικές μάρκες, αναζητούν συνδέσμους απευθείας από τα εργοστάσια και θεωρούν την ευχέρεια χρήσης κινεζικών πλατφορμών ως μορφή ψηφιακής παιδείας. Αντί να αποκρύπτουν την προέλευση, την προβάλλουν.
Στη Σιγκαπούρη, για παράδειγμα, αυτή η αντίληψη αλλάζει ραγδαία: οι νεότεροι καταναλωτές έλκονται όλο και περισσότερο από κινεζικές μάρκες για την καινοτομία, τον σχεδιασμό και την αξία που προσφέρουν, επικαλούμενοι ποιότητα προϊόντων που στέκεται ισάξια απέναντι στις δυτικές εναλλακτικές. Σε ορισμένους διαδικτυακούς χώρους, το «made in China» είναι πλέον όλο και περισσότερο επιθυμητό.
Το κύρος, ιστορικά, ακολουθεί την οικονομική και τεχνολογική αυτοπεποίθηση. Καθώς η επιρροή της κινεζικής καταναλωτικής τεχνολογίας γίνεται όλο και πιο δύσκολο να αγνοηθεί, οι νεότερες γενιές φαίνεται να επαναπροσδιορίζουν το τι θεωρούν αξιόπιστο, μοντέρνο και επιθυμητό.
Η γεωγραφία και η φυλή διαμορφώνουν τον τρόπο αντίληψης της τάσης. Σε πόλεις όπως η Νέα Υόρκη ή το Λονδίνο, το «μια πολύ κινεζική εποχή» συχνά φέρει ένα στοιχείο καινοτομίας, σαν η Κίνα να εισήλθε πρόσφατα στην πολιτισμική συνείδηση.
Μεταξύ των δημιουργών της Νοτιοανατολικής Ασίας, οι αντιδράσεις στο meme τείνουν να είναι διασκεδαστικές αλλά αμφίθυμες. Το χιούμορ βρίσκει ανταπόκριση, όπως και η αμηχανία του να βλέπεις βιωμένες πραγματικότητες να αναδιατυπώνονται ως μια περαστική αισθητική. Αυτό που παρουσιάζεται ως παιχνιδιάρικη αυτογνωσία μπορεί επίσης να εξομαλύνει σύνθετες ιστορίες σε κάτι εύκολα καταναλώσιμο.
Για τις κοινότητες της διασποράς, το αστείο έχει βαθύτερη χροιά. Η πολιτισμική ταυτότητα συνοδευόταν εδώ και πολύ καιρό από κοινωνικό και φυλετικό κόστος. Οι προφορές χλευάζονταν, τα προϊόντα απορρίπτονταν ως κατώτερα και η εγγύτητα στην «κινεζικότητα» αντιμετωπιζόταν ως κάτι που έπρεπε να διαχειριστεί ή να ελαχιστοποιηθεί, ειδικά κατά την κορύφωση της πανδημίας του Covid-19. Υπάρχει μια οικεία ένταση στο να βλέπεις στοιχεία αυτής της ταυτότητας να γίνονται της μόδας μόνο όταν αποσυνδέονται από το στίγμα ή τις πολιτικές συνέπειες.
Εδώ το meme αγγίζει μια πιο ήσυχη μορφή ρατσισμού. Το «να γίνεις Κινέζος» πλαισιώνεται ως μια προσωρινή και ειρωνική στάση, αντί για μια πραγματικότητα που οι άνθρωποι ιστορικά σημαδεύτηκαν, περιθωριοποιήθηκαν ή πιέστηκαν να αφομοιωθούν. Γίνεται αστείο όταν το κοινωνικό κόστος είναι προαιρετικό.
Αυτό που τελικά καθιστά το meme σημαντικό δεν είναι το ίδιο το αστείο, αλλά αυτό που αποκαλύπτει για την παγκόσμια εξουσία. Για μεγάλο μέρος του περασμένου αιώνα, η τεχνολογική και πολιτισμική επιρροή πήγαζε από τη Δύση. Οι αμερικανικές πλατφόρμες, η υποδομή της Silicon Valley και οι ευρωπαϊκές μάρκες διαμόρφωσαν παγκόσμιους κανόνες. Άλλοι προσαρμόστηκαν.
Όλο και περισσότερο, αυτή η κατεύθυνση αντιστρέφεται. Κινεζικές πλατφόρμες, προϊόντα και συστήματα διαμορφώνουν πλέον την παγκόσμια συμπεριφορά, συχνά χωρίς δυτική διαμεσολάβηση. Αυτή η αλλαγή διαφέρει από προηγούμενα κύματα ασιατικής πολιτισμικής επιρροής, όπως το K-pop ή το ιαπωνικό anime, τα οποία ήταν συσκευασμένες εξαγωγές σχεδιασμένες για παγκόσμια απήχηση.
Οι άνθρωποι ασχολούνται με κινεζικές πλατφόρμες όχι λόγω μιας συντονισμένης καμπάνιας ήπιας ισχύος. Το κάνουν επειδή αυτά τα συστήματα είναι φθηνότερα, ταχύτερα, ομαλότερα και ενσωματωμένα στην καθημερινή ζωή. Η εξουσία ακολουθεί τη χρήση, όχι την πειθώ. Το meme δίνει γλώσσα σε αυτή την εμπειρία. Αυτό που μοιάζει με αισθητικό παιχνίδι, στην ουσία του, αφορά την κυριαρχία των πλατφορμών και την υποδομική εξάρτηση.
Το χιούμορ γίνεται ένας τρόπος επεξεργασίας αυτής της πραγματικότητας χωρίς να την αντιμετωπίσεις πλήρως. Το να αστειεύεσαι ότι «γίνεσαι Κινέζος» είναι ευκολότερο από το να αναγνωρίσεις πόσο εξαρτημένη είναι η καθημερινή ψηφιακή ζωή από τα κινεζικά οικοσυστήματα.
Το meme θα ξεχαστεί, όπως οι διαδικτυακές τάσεις. Όμως, οι συνθήκες που το δημιούργησαν όχι. Η κινεζική κυριαρχία στην κατασκευή δεν υποχωρεί. Οι κινεζικές πλατφόρμες συνεχίζουν να επεκτείνονται παγκοσμίως. Η κινεζική σχεδιαστική γλώσσα γίνεται πιο ορατή στην καταναλωτική τεχνολογία.
Οι άνθρωποι δεν «γίνονται Κινέζοι». Όμως, ο κόσμος στον οποίο ζουν διαμορφώνεται όλο και περισσότερο από κινεζικά συστήματα, πρότυπα και υποδομές, είτε το αναγνωρίζουν συνειδητά είτε όχι.
Αυτή είναι η πραγματική ιστορία που κρύβεται πίσω από το αστείο.