Καθώς πλησιάζει το 2026, η Κίνα σηματοδοτεί μια νέα προσπάθεια: να πείσει τους πολίτες της να ξοδέψουν περισσότερα, προς όφελός τους και προς όφελος της χώρας. Ωστόσο, η ιστορία προσφέρει μια προειδοποιητική ιστορία. Οι ηγέτες της Κίνας ανέκαθεν διατηρούσαν μια αμφίσημη σχέση με την κατανάλωση ως κινητήρια δύναμη ανάπτυξης, προτιμώντας την παραγωγή και τις επενδύσεις.
Αυτή τη φορά, όμως, τα σήματα δείχνουν μια βαθύτερη αποφασιστικότητα. Η σοβαρότητα αυτής της στροφής υπογραμμίζεται από το Qiushi, την κορυφαία έκδοση του Κομμουνιστικού Κόμματος, η οποία τον περασμένο μήνα δημοσίευσε ένα άρθρο βασισμένο στις δηλώσεις του Προέδρου Xi Jinping σχετικά με την κατανάλωση από το 2015 έως το 2025. Ο Xi φέρεται να δήλωσε ότι η ανεπαρκής εγχώρια ζήτηση είναι η πιο σοβαρή πρόκληση που αντιμετωπίζει η οικονομία, και ότι η ενίσχυση της κατανάλωσης δεν είναι “προσωρινή λύση, αλλά στρατηγική επιλογή”.
Οι δηλώσεις του έρχονται καθώς η κινεζική ηγεσία ολοκληρώνει το επόμενο πενταετές σχέδιο, στο οποίο η διεύρυνση της εγχώριας ζήτησης αφορά “όχι μόνο την οικονομική σταθερότητα, αλλά και την οικονομική ασφάλεια”. Σε ένα ακόμη σημάδι ότι το Πεκίνο στοχεύει να καταστήσει την κατανάλωση των νοικοκυριών στρατηγική επιταγή, οι ηγέτες έχουν αρχίσει να προωθούν μια φράση σε δηλώσεις οικονομικής πολιτικής: “επένδυση στους ανθρώπους”, σε αντίθεση με την επένδυση μόνο σε κεφάλαια, όπως υποδομές και ακίνητα.
Στην τελευταία Διάσκεψη Κεντρικής Οικονομικής Εργασίας, κορυφαίοι ηγέτες κάλεσαν για επενδύσεις τόσο σε φυσικά περιουσιακά στοιχεία όσο και σε ανθρώπινο κεφάλαιο. Έχει πλέον γίνει λέξη-κλειδί στα επίσημα μέσα ενημέρωσης, σηματοδοτώντας πιθανές σεισμικές αλλαγές στη οικονομική φιλοσοφία. Για να κατανοήσουμε το βάρος, πρέπει να γυρίσουμε πίσω στο 1949.
Από την ίδρυση της Λαϊκής Δημοκρατίας, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής συχνά έδιναν προτεραιότητα στην παραγωγή έναντι των βιοτικών αναγκών και στις επενδύσεις έναντι της κατανάλωσης. Αυτή η ανισορροπία κορυφώθηκε κατά τις τέσσερις δεκαετίες μεταρρύθμισης και ανοίγματος, εκτοξεύοντας την Κίνα να γίνει η δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία παγκοσμίως. Ωστόσο, για πολλούς, τα κέρδη στην εθνική δύναμη και την οικονομική ανάπτυξη δεν έχουν βελτιώσει την καθημερινή τους ζωή. Πολλοί εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν ανεπαρκή πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη, εκπαίδευση και ευκαιρίες απασχόλησης.
Αντιλαμβανόμενοι την δημόσια δυσαρέσκεια, οι ηγέτες προώθησαν το σύνθημα “πρώτα ο λαός” στη δεκαετία του 2000. Όμως, οι παλιές συνήθειες αργούν να πεθάνουν. Οι προσπάθειες για τη βελτίωση των βιοτικών αναγκών ήταν σταδιακές, με τη ρητορική να ξεπερνά τις πράξεις.
Παρά τη ρητορική, οι οικονομικοί σχεδιαστές κατεύθυναν σταθερά την οικονομία χρησιμοποιώντας τις παραδοσιακές μηχανές ανάπτυξης των επενδύσεων σε υποδομές και των εξαγωγών. Σύγχρονα αεροδρόμια, παγκόσμιας κλάσης αυτοκινητόδρομοι και γέφυρες προκαλούν δέος. Στις 26 Δεκεμβρίου, το δίκτυο τρένων υψηλής ταχύτητας έφτασε ένα ορόσημο: 50.000 χιλιόμετρα λειτουργικής γραμμής, ξεπερνώντας το υπόλοιπο του κόσμου μαζί. Το τελευταίο τμήμα, μια γραμμή 299 χιλιομέτρων από την αρχαία Xian στην επαναστατική Yanan – τη βάση του Κομμουνιστικού Κόμματος τις δεκαετίες του ’30 και ’40 – αποτελεί παράδειγμα αυτού του μηχανικού ζήλου.
Ωστόσο, υπάρχουν όρια στο πόσες ακόμη υποδομές μπορεί να κατασκευάσει η Κίνα. Οι αποδόσεις από τέτοιες επενδύσεις μειώνονται και τα περισσότερα δρομολόγια τρένων υψηλής ταχύτητας λειτουργούν με ζημία.
Οι ισχυρές εξαγωγές έχουν επίσης ωθήσει την ανάπτυξη. Τον Νοέμβριο, ως η μεγαλύτερη εμπορική δύναμη στον κόσμο, η Κίνα ξεπέρασε ένα ιστορικό ορόσημο: το πλεόνασμα του εμπορίου αγαθών της ξεπέρασε για πρώτη φορά το 1 τρισεκατομμύριο δολάρια ΗΠΑ. Όμως, η αυξανόμενη τριβή με τους μεγάλους εμπορικούς εταίρους σημαίνει ότι οι εξαγωγές που υποστηρίζονται από μεγάλες φορολογικές εκπτώσεις δεν είναι βιώσιμες.
Είναι σε αυτό το πλαίσιο που πρέπει να ιδωθεί η ανανεωμένη έμφαση της Κίνας στις επενδύσεις στους ανθρώπους. Το γεγονός ότι οι ηγέτες τονίζουν επιτέλους την επένδυση σε ανθρώπινο κεφάλαιο, μετά από δεκαετίες προτεραιότητας στην παραγωγή, δείχνει πόσο βαθιά ριζωμένη είναι η επικρατούσα φιλοσοφία και πόσο δύσκολο είναι να αλλάξει.
Πράγματι, η διοίκηση επιδιώκει να επικεντρωθεί στις επενδύσεις σε ανθρώπινο κεφάλαιο εδώ και τουλάχιστον μια δεκαετία. Ωστόσο, όσον αφορά τις πραγματικές προτεραιότητες, οι υποδομές εξακολουθούν να κυριαρχούν, με τους ηγέτες να προτρέπουν να ξεκινήσουν το συντομότερο δυνατόν νέα έργα που έχουν σχεδιαστεί για φέτος. Όπως και τα προηγούμενα χρόνια, η κυβέρνηση έχει υποσχεθεί και πάλι να αυξήσει τα εισοδήματα των νοικοκυριών με διάφορους τρόπους, αλλά τα συγκεκριμένα μέτρα παραμένουν σπάνια.
Για δεκαετίες, οι ηγέτες της Κίνας έβλεπαν την τεράστια καταναλωτική δυναμική ως έναν νέο κινητήριο μοχλό ανάπτυξης, αναφέροντας μια μεσαία τάξη 400 εκατομμυρίων ατόμων – και αυξανόμενη. Όμως, τα τελευταία πέντε χρόνια, πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους έχουν μειώσει τις δαπάνες τους, δίνοντας αφορμή για τη φράση “υποβάθμιση καταναλωτή”. Η πτώση των τιμών των ακινήτων έχει πλήξει σοβαρά την εμπιστοσύνη, με πάνω από το 60% του πλούτου των νοικοκυριών να είναι δεσμευμένο σε ακίνητα.
Οι συντάξεις, η υγειονομική περίθαλψη και οι επιδοτήσεις ανεργίας παραμένουν ανεπαρκείς, προκαλώντας αποταμίευση αντί για δαπάνες. Πέρυσι, οι αποταμιεύσεις των νοικοκυριών έφτασαν σε ρεκόρ 163 τρισεκατομμυρίων γιουάν (23,2 τρισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ), από 151 τρισεκατομμύρια γιουάν το 2024.
Υπάρχουν λύσεις. Πρώτον, η Κίνα θα μπορούσε να σηματοδοτήσει περαιτέρω εισφορά μετοχών κρατικών επιχειρήσεων στο ταμείο κοινωνικής ασφάλισης για την ενίσχυση των συντάξεων και της εμπιστοσύνης, ακολουθώντας τη μεταφορά του 10% των περιουσιακών στοιχείων κρατικών επιχειρήσεων μεταξύ 2017 και 2019. Μέχρι το τέλος του 2024, το μη χρηματοοικονομικό κεφάλαιο των κρατικών επιχειρήσεων ανερχόταν σε 109,4 τρισεκατομμύρια γιουάν. Ένα επιπλέον 10% θα μπορούσε να συμβάλει σημαντικά στην αντιμετώπιση πιθανών ελλειμμάτων συντάξεων καθώς ο πληθυσμός γερνάει.
Δεύτερον, η Κίνα θα μπορούσε να γίνει ο μεγαλύτερος εισαγωγέας στον κόσμο, έχοντας διατελέσει ο μεγαλύτερος εξαγωγέας αγαθών από το 2009. Διεθνώς, θα μείωνε τις εντάσεις με τους μεγάλους εμπορικούς εταίρους. Εγχώρια, η αύξηση των εισαγωγών θα επεκτεινόταν πέρα από τα αγαθά, περιλαμβάνοντας τεχνολογία, ταλέντα και εισροές κεφαλαίων, προωθώντας την καινοτομία και την παραγωγικότητα.
Σημαντικότερα, εκατοντάδες δισεκατομμύρια που δαπανώνται σε φορολογικές εκπτώσεις και επιδοτήσεις για εξαγωγές θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν καλύτερα, βελτιώνοντας τομείς όπως η φροντίδα ηλικιωμένων και η προσχολική εκπαίδευση.
Τρίτον, οι δεσμεύσεις για άρση εμποδίων και περιορισμών για την τόνωση της κατανάλωσης πρέπει να υλοποιηθούν. Το Πεκίνο, η Σαγκάη και η Σενζέν εξακολουθούν να διατηρούν περιορισμούς που περιορίζουν την αγορά οικιστικών ακινήτων ή αυτοκινήτων.
Κανείς δεν αναμένει θαύματα εν μία νυκτί. Το μερίδιο της κατανάλωσης στο ακαθάριστο εγχώριο προϊόν κυμαίνεται στο 39%, σε σύγκριση με 70% στις προηγμένες οικονομίες. Δομικοί κόμποι, όπως οι δημογραφικές προκλήσεις και η ανισότητα, δεν μπορούν να λυθούν γρήγορα. Όμως, χωρίς την ανατροπή του δόγματος “πρώτα παραγωγή και επενδύσεις, δεύτερη βιοτικές ανάγκες και κατανάλωση”, οι υποσχέσεις για επένδυση στους ανθρώπους θα γεννήσουν μόνο σκεπτικισμό.
