Στο φετινό Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός, πολλαπλά σήματα έδειξαν μια θεμελιώδη μεταμόρφωση στην παγκόσμια πολιτική. Το φόρουμ αποκάλυψε το τέλος μιας μακράς εποχής, προσφέροντας όμως ελάχιστη σαφήνεια για την ερχόμενη.
Το πρώτο σήμα είναι η κατάρρευση της παγκόσμιας τάξης που διαμορφώθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο από τη Δύση – και η ταυτόχρονη αποσύνθεση της ίδιας της Δύσης. Η Δύση χρησιμοποίησε την κυριαρχία της στον παγκόσμιο διάλογο για να κατασκευάσει και να επιβάλει έννοιες της αρεσκείας της στον μη-δυτικό κόσμο. Ωστόσο, η Δύση είναι μια δυτική κατασκευή, μια ιδεολογική φαντασίωση της οποίας η φανταστική ενότητα κρύβει βαθιές εσωτερικές διαφορές. Η ταυτότητά της εξαρτάται από την ύπαρξη ενός «μη-Δυτικού» και τη συνεχή παραγωγή ενός εξωτερικού «άλλου», ειδικά ενός εχθρού. Όμως, αυτό το πλαίσιο καταρρέει για δύο λόγους: οι εσωτερικές διαφορές υπερτερούν των κοινών χαρακτηριστικών, και οι αυξανόμενες διασυνδέσεις μεταξύ δυτικών και μη-δυτικών χωρών έχουν θολώσει τα όρια μεταξύ τους.
Δεύτερον, ένας νέος κόσμος έχει ήδη φτάσει, αλλά μια νέα παγκόσμια τάξη δεν υπάρχει ακόμα. Στο Νταβός, περισσότερες δυτικές χώρες έδειξαν έτοιμες να αποχαιρετήσουν τον παλιό κόσμο. Το ερώτημα, όμως, είναι ότι κανείς δεν γνωρίζει τι θα ακολουθήσει.
Τρίτον, πώς μπορεί να μοιάζει μια νέα τάξη; Δεν υπάρχει συναίνεση μεταξύ των μεγάλων ή μεσαίων δυνάμεων, πόσο μάλλον μεταξύ των μικρότερων κρατών. Χωρίς μια νέα τάξη, κάθε νέος κόσμος κινδυνεύει να εξελιχθεί σε αναρχία. Μπορεί μια νέα τάξη να κατασκευαστεί συνειδητά γύρω από κοινές αξίες ή θα αναδυθεί «φυσικά»;
Η κατάρρευση της παλιάς τάξης είναι επίσης η κατάρρευση των αξιακών της θεμελίων. Καμία μεμονωμένη μεγάλη δύναμη – ή συνασπισμός – δεν φαίνεται σήμερα έτοιμη να κατασκευάσει μια νέα παγκόσμια τάξη· αντίθετα, η καθεμία χτίζει μια εγωκεντρική περιφερειακή, οδηγώντας στη φεουδαρχία της διεθνούς πολιτικής. Μια δαρβινική ζούγκλα είναι ολοένα και πιο πιθανή.
Τέταρτον, ο διαμελισμός του κόσμου σε σφαίρες επιρροής έχει αντικαταστήσει την τραγωδία της πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων. Από τον Ψυχρό Πόλεμο, ο δυτικός διάλογος εστιάζει στην «Παγίδα του Θουκυδίδη» – την ιδέα ότι ο ανταγωνισμός για ηγεμονία μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων οδηγεί αναπόφευκτα σε πόλεμο – ειδικά στις σχέσεις ΗΠΑ-Κίνας. Όμως, αυτή η λογική δεν υλοποιήθηκε. Αντίθετα, η σημερινή δυναμική των μεγάλων δυνάμεων δείχνει προς έναν ανανεωμένο διαμελισμό του κόσμου, μια πρακτική ριζωμένη στην δυτική ιστορία.
Η Ρωσία κινήθηκε πρώτη, ακολουθούμενη από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Υπό τον Donald Trump, οι ΗΠΑ αναβιώνουν δύο δόγματα που κάποτε ήταν διαδεδομένα αλλά αργότερα απορρίφθηκαν από τον κόσμο: τον νεοαποικισμό και τον ιμπεριαλισμό. Από τη Λατινική Αμερική μέχρι τη Γροιλανδία και τον Καναδά, οι απειλές και οι ενέργειες του Trump αντικατοπτρίζουν μια Μακιαβελική παράδοση στην οποία οι σκοποί αγιάζουν τα μέσα. Σε απάντηση στην ρωσική επέκταση, εφάρμοσε όχι συγκράτηση, αλλά κλιμάκωση, υπογραμμίζοντας μια ιστορική αλήθεια: ο ιμπεριαλισμός και ο αποικισμός είναι εγγενώς ανταγωνιστικοί.
Πέμπτον, η απροθυμία και τα όρια των μεσαίων δυνάμεων. Για τις μεγάλες δυνάμεις, ο διαμελισμός μπορεί να είναι ενστικτώδης· για τα μικρά και μεσαία κράτη, είναι τραγικός. Στο Νταβός, ο Καναδός Πρωθυπουργός Mark Carney απηύθυνε μια σαφή έκκληση για ενότητα των μεσαίων δυνάμεων ώστε να διαμορφώσουν, αντί να υποταχθούν, την αναδυόμενη τάξη.
Ωστόσο, η ρητορική αντιμετωπίζει την πραγματικότητα. Η «στρατηγική αυτονομία» των δυτικών μεσαίων δυνάμεων παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανεκπλήρωτη. Ο παρατεταμένος πόλεμος στην Ουκρανία έχει βαθύνει την ευρωπαϊκή ανασφάλεια, καθώς πολλοί φοβούνται ότι ένας αναγκαστικός εδαφικός συμβιβασμός θα έθετε ένα επικίνδυνο προηγούμενο.
Για την Κίνα, ένα πολύ πιο επείγον ερώτημα είναι τι να κάνει σε αυτή τη συγκυρία. Πρώτον, η Κίνα πρέπει να αντιταχθεί ξεκάθαρα στον διαμελισμό του κόσμου. Στο παρελθόν, η Κίνα υπήρξε θύμα τέτοιων πρακτικών, με συνέπειες που εξακολουθούν να υφίστανται μέχρι σήμερα. Ακόμα και ως ανερχόμενη δύναμη, η Κίνα πρέπει να απορρίψει μια τάξη-ζούγκλα στην οποία οι ισχυροί θηρεύουν τους αδύναμους.
Δεύτερον, η Κίνα δεν πρέπει να δεσμεύεται σε καμία μεγάλη δύναμη. Από τον πόλεμο στην Ουκρανία, η Κίνα έχει πλέον συχνά παρουσιάζεται ως ευθυγραμμισμένη με τη Ρωσία. Στο μέλλον, η Κίνα μπορεί να αντιμετωπίσει ηθική πίεση να δράσει ως φύλακας της καταρρέουσας τάξης. Αντίθετα, πρέπει να επιβεβαιώσει την ανεξάρτητη πορεία της, υποστηρίζοντας παράλληλα το σύστημα των Ηνωμένων Εθνών όπου εξυπηρετεί τα παγκόσμια συμφέροντα.
Τρίτον, η Κίνα θα πρέπει να διευκρινίσει ότι η Ταϊβάν και η Νότια Σινική Θάλασσα είναι κληρονομιές της παλιάς τάξης και θα πρέπει να ταφούν μαζί της. Το ζήτημα της Ταϊβάν είναι προϊόν αποικισμού και θέμα κυριαρχίας, όχι γεωπολιτικής, που θα έπρεπε να είχε επιλυθεί αμέσως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ωστόσο, η Ιαπωνία και ορισμένες άλλες χώρες συνεχίζουν να το αντιμετωπίζουν μέσα από ένα γεωπολιτικό πρίσμα. Η ίδια στρέβλωση ισχύει και για τη Νότια Σινική Θάλασσα, όπου η ιστορική κυριαρχία έχει επαναπροσδιοριστεί μέσω επιλεκτικής χρήσης του διεθνούς δικαίου για γεωπολιτικούς σκοπούς. Αυτή η στρέβλωση θα πρέπει τώρα να διορθωθεί.
Τέταρτον, θα πρέπει να συνεχίσουμε να προωθούμε την παγκοσμιοποίηση. Η ελευθερία φέρνει ευημερία· η απομόνωση γεννά φτώχεια. Ενώ άλλες μεγάλες δυνάμεις στρέφονται εσωτερικά με οικονομικό εθνικισμό και προστατευτισμό, η Κίνα έχει γίνει ο ισχυρότερος υποστηρικτής της παγκοσμιοποίησης. Το μεγαλύτερο επίτευγμά της είναι το δικό της μοντέλο εκσυγχρονισμού, καθώς και μια προσέγγιση ανοιχτού κώδικα που μαθαίνει από τους άλλους χωρίς να επιβάλλεται σε αυτούς. Η Κίνα υποστηρίζει τους άλλους να αναδειχθούν ακολουθώντας πορείες που καθορίζονται από τους δικούς τους πολιτισμούς, κουλτούρες και συνθήκες.
Πέμπτον, θα πρέπει να προωθήσουμε ένα Tianxia 2.0 – μια παγκόσμια θεώρηση και όραμα για μια κοινότητα με κοινό μέλλον για την ανθρωπότητα. Βασισμένη στην ιδέα ενός κόσμου Datong («μεγάλη ενότητα»), η κινεζική παράδοση δίνει έμφαση στην ευθύνη πέρα από το ατομικό συμφέρον. Όπως έγραφε ο Mencius, «Σε δύσκολες εποχές, επικεντρώνεται κανείς στην αυτο-καλλιέργεια· μετά την επίτευξη της επιτυχίας, φέρνει ευημερία σε όλους κάτω από τον ουρανό». Η προσέγγιση της Κίνας ιστορικά έμοιαζε με μονομερή ελευθερία. Σήμερα, ένα ανανεωμένο Tianxia («όλοι κάτω από τον ουρανό») απορρίπτει την κυριαρχία υπέρ της ισότητας μεταξύ των κρατών, με τις μεγάλες δυνάμεις να παρέχουν περισσότερα δημόσια αγαθά. Οι τέσσερις παγκόσμιες πρωτοβουλίες της Κίνας – για την ανάπτυξη, την ασφάλεια, τον πολιτιστικό διάλογο και τη διακυβέρνηση – προσφέρουν τόσο ένα όραμα όσο και μια μέθοδο για την κατασκευή μιας νέας διεθνούς τάξης.
