Ο Καναδός πρωθυπουργός Mark Carney δεν μασάει τα λόγια του. Σε άρθρο του για το The Economist τον περασμένο Νοέμβριο, ο Carney υποστήριξε ότι η εποχή μετά τον Ψυχρό Πόλεμο έχει καταρρεύσει και ο κόσμος “εισέρχεται σε μια εποχή ‘μεταβλητής γεωμετρίας'”, που περιλαμβάνει “πραγματιστικούς συνασπισμούς, χτισμένους γύρω από κοινά συμφέροντα, και περιστασιακά κοινές αξίες, παρά κοινείς θεσμούς”.
Αυτό το άρθρο αποδείχθηκε η πρόλογος μιας ομιλίας-καταπέλτη στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός της Ελβετίας, στις 20 Ιανουαρίου. Ο Carney δήλωσε στους παρευρισκόμενους ότι είναι σημαντικό να αναγνωριστεί πως το διεθνές σύστημα “βρίσκεται στη μέση μιας ρήξης, όχι μιας μετάβασης”. Μεγάλες δυνάμεις “χρησιμοποιούν την οικονομική ολοκλήρωση ως όπλα. Δασμούς ως μοχλό πίεσης. Χρηματοπιστωτικές υποδομές ως μέσο εξαναγκασμού. Εφοδιαστικές αλυσίδες ως αδυναμίες προς εκμετάλλευση”.
Παρότρυνε τις μεσαίου μεγέθους χώρες του κόσμου να μειώσουν “το leverage που επιτρέπει τον εξαναγκασμό… η διεθνής διαφοροποίηση δεν είναι απλώς οικονομική σύνεση – είναι το υλικό θεμέλιο για ειλικρινή εξωτερική πολιτική”. Ο Carney, πρώην κεντρικός τραπεζίτης, υποστήριξε επίσης ότι θα ήταν λάθος να θρηνήσουμε την κατάρρευση της τάξης που βασίζεται σε κανόνες. “Η νοσταλγία δεν είναι στρατηγική”, είπε.
Λίγοι κορυφαίοι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής έχουν μιλήσει τόσο ειλικρινά και δημόσια για τη ζημιά που προκλήθηκε από την επίθεση του Αμερικανού Προέδρου Donald Trump στο παγκόσμιο εμπορικό σύστημα και τις βαθιές συνέπειες της εκμηδένισης του κράτους δικαίου από την κυβέρνησή του.
Ωστόσο, ο Carney αξίζει επαίνους όχι μόνο για την ειλικρίνειά του, αλλά και για τα σαφή του επιχειρήματα. Ενώ η αποσύνθεση της παγκοσμιοποίησης αποτελεί εδώ και καιρό ένα σημαντικό θέμα, η πρωτοκαθεδρία της εθνικής ασφάλειας και της γεωπολιτικής – και ιδίως ο βαθμός στον οποίο το εμπόριο υποτάσσεται σε πολιτικές αναγκαιότητες – είναι ένα σχετικά νέο φαινόμενο που αναδιαμορφώνει την παγκόσμια οικονομία και τις αγορές.
Ο Carney εντόπισε δύο ολοένα και πιο σημαντικές αλλά υποτιμημένες μακρο-τάσεις: τον οικονομικό κατακερματισμό και τις γεωπολιτικές αναδιατάξεις. Ενώ αρκετές επενδυτικές τράπεζες, ιδίως η Morgan Stanley, έχουν δημοσιεύσει έρευνες για τις οικονομικές και τις επιπτώσεις στην αγορά της μετάβασης σε έναν πολυπολικό κόσμο, οι επενδυτές είναι διαβόητα κακοί στην αξιολόγηση και την τιμολόγηση του γεωπολιτικού κινδύνου.
Ως ένδειξη ότι οι αγορές προτιμούν να αγνοούν ή να υποβαθμίζουν τις γεωπολιτικές αναταραχές, ο δείκτης S&P 500 ξεπέρασε τις 7.000 μονάδες για πρώτη φορά στις 28 Ιανουαρίου, παρά την πτώση του δείκτη του δολαρίου ΗΠΑ στα χαμηλότερα επίπεδα τεσσάρων ετών. Επιπλέον, το χάσμα μεταξύ του κόστους δανεισμού για αμερικανικές εταιρείες επενδυτικής βαθμίδας και των αμερικανικών ομολόγων έχει μειωθεί στο χαμηλότερο επίπεδο του αιώνα.
Ωστόσο, τα στοιχεία ότι το διεθνές σύστημα – ιδίως το εμπόριο, οι συμμαχίες ασφαλείας και οι εφοδιαστικές αλυσίδες – διασπάται σύμφωνα με γεωπολιτικές γραμμές είναι αδιαμφισβήτητα.
Ένα καλό παράδειγμα είναι ο επαναπροσανατολισμός των εξαγωγών της Κίνας. Ενώ οι αποστολές προς τις ΗΠΑ μειώθηκαν περίπου 20% σε δολάρια πέρυσι, οι εξαγωγές προς τη Νοτιοανατολική Ασία αυξήθηκαν κατά 13,4%. “Οι κινεζικές εταιρείες αποδείχθηκαν εξαιρετικά ευέλικτες στην προσαρμογή της παρουσίας τους στην ASEAN, καθώς οι ρυθμιστικές ή γεωπολιτικές εξελίξεις το απαιτούσαν”, δήλωσε η Rhodium.
Η αναδιάρθρωση του εμπορίου και των επενδύσεων με βάση τις γραμμές ασφαλείας είναι εξίσου έντονη εντός του στρατοπέδου που ευθυγραμμίζεται με τις ΗΠΑ. Εταιρείες άμυνας και τεχνολογίας στην Ιαπωνία και τη Νότια Κορέα συγκαταλέγονται στους μεγαλύτερους ωφελημένους από τις προσπάθειες των ΗΠΑ για την εξασφάλιση προνομιακών εφοδιαστικών αλυσίδων και επενδυτικών διαδρόμων, λόγω της ισχύος των δύο χωρών στην υψηλή μεταποίηση και την ψηφιακή υποδομή.
Η αυτάρκεια και η στρατηγική αυτονομία έχουν γίνει σημαντικά θέματα στις παγκόσμιες υποθέσεις. Το ακμάζον οικοσύστημα τεχνητής νοημοσύνης (AI) της Κίνας, υποστηριζόμενο από ισχυρή πολιτική υποστήριξη και επαρκή παροχή ενέργειας, της επέτρεψε να γίνει η κυρίαρχη δύναμη στην AI μαζί με τις ΗΠΑ. Η Ευρώπη επενδύει επιτέλους βαριά στην άμυνα, σε μια προσπάθεια να μειώσει την εξάρτησή της από αμερικανικά όπλα.
Ο οικονομικός κατακερματισμός έχει δώσει αφορμή για νέες επενδυτικές στρατηγικές. Οι διεθνείς μετοχές, εξαιρουμένων των ΗΠΑ, ξεπέρασαν το S&P 500 πέρυσι με το μεγαλύτερο περιθώριο από το 1993. Η Bank of America πιστεύει ότι η ισχυρή απόδοση των παγκόσμιων μετοχών θα συνεχιστεί το 2026. Η JPMorgan δηλώνει ότι οι αυξανόμενες γεωπολιτικές εντάσεις “έχουν οξύνει την εστίαση στην τεχνολογική πρόοδο, τη στρατηγική σημασία της εθνικής άμυνας και την ασφάλεια των κρίσιμων πόρων στις συζητήσεις για τη μετοχική στρατηγική”.
Το μεγάλο ερώτημα, ωστόσο, είναι τι σημαίνει αυτό για την παγκόσμια χρηματοδότηση. Η απουσία βιώσιμων ανταγωνιστών για την κατάσταση του δολαρίου ΗΠΑ ως παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος, σε συνδυασμό με τον ρόλο της αγοράς αμερικανικών ομολόγων ως θεμέλιο της παγκόσμιας χρηματοδότησης, δείχνει ότι ο πολυπολισμός είναι περιορισμένος. Η κυριαρχία του δολαρίου είναι πολύ πιο ασφαλής από την αμερικανική πολιτική.
Ωστόσο, η παρόρμηση ξένων κυβερνήσεων και εταιρειών να μειώσουν την έκθεσή τους στο δολάριο ΗΠΑ δεν πρέπει να υποτιμάται, δεδομένης της ικανότητας του Trump για αυτοπροκαλούμενα πλήγματα. Ακόμη και μια αύξηση των δραστηριοτήτων αντιστάθμισης κινδύνου θα μπορούσε να επιταχύνει την πτώση του δολαρίου. “Ούτε η Ευρώπη ούτε ο υπόλοιπος κόσμος είναι πιθανό να αποεπενδύσουν πλήρως από περιουσιακά στοιχεία σε δολάρια ΗΠΑ σύντομα. Αλλά ακόμη και μια οριακή μετακίνηση μακριά από τις ΗΠΑ θα μπορούσε να επιβαρύνει το δολάριο”, σύμφωνα με την Gavekal.
Ωστόσο, η αντιστάθμιση του χάους που προκαλεί ο Trump είναι ευκολότερη στην πράξη παρά στα λόγια. Το γεγονός ότι ο Carney είναι πρωθυπουργός μιας χώρας που στέλνει σχεδόν τα τρία τέταρτα των εξαγωγών της προς τον νότο, υπογραμμίζει τις οξείες πολιτικές και οικονομικές προκλήσεις στη διαφοροποίηση.
Επιπλέον, πολλοί εμπορικοί εταίροι των ΗΠΑ και παραδοσιακοί σύμμαχοι, ειδικά στην Ευρώπη, εξακολουθούν να αρνούνται το τέλος της διεθνούς τάξης που βασίζεται σε κανόνες, εν μέρει επειδή οι ΗΠΑ εξακολουθούν να διατηρούν την ομπρέλα ασφαλείας τους. Η σαγηνευτική αφήγηση “Taco” και η ψευδής ελπίδα ότι η παλιά τάξη θα αποκατασταθεί τροφοδοτούν τη νοσταλγία που ο Carney επιδιώκει να ξεπεράσει.
Είναι πολύ ευκολότερο για την Κίνα να γίνει αυτάρκης από ό,τι για κάποιους στη Δύση. Ωστόσο, ο κατακερματισμός της παγκόσμιας οικονομίας βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη. Οι κυβερνήσεις και οι εταιρείες θα πρέπει να αναμένουν ότι ο κατακερματισμός θα βαθύνει.
