Οι επιθέσεις ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν και η επακόλουθη πυρκαγιά προσφέρουν μια ματιά στον τρόπο λειτουργίας της τάξης πραγμάτων που επιβάλλουν οι ΗΠΑ. Για όλη τη συνεισφορά της, λειτουργεί σαν κλιματιστικό – ψύχει το αμερικανικό κέντρο, διοχετεύοντας «θερμό αέρα» στην περιφέρεια. Οι επιθετικές αυξήσεις επιτοκίων εξάγουν τον πληθωρισμό στις αναδυόμενες αγορές. Οι πόλεμοι δι’ αντιπροσώπων μεταθέτουν τον γεωπολιτικό κίνδυνο σε μακρινούς τόπους. Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν ψύχραιμες, ενώ ο Παγκόσμιος Νότος απορροφά το κύριο βάρος της «ζέστης».
Ωστόσο, οι «αεραγωγοί» κλείνουν: τα αναπτυσσόμενα έθνη εξασφαλίζουν συνειδητά αμυντική αυτονομία, προωθούν τη γεωοικονομική ανθεκτικότητα και διεκδικούν την κυριαρχία των πόρων τους. Αυτό δεν είναι μια αποδέσμευση των μεγάλων δυνάμεων από πάνω προς τα κάτω, αλλά η δημιουργία ενός «τείχους πυραντοχής» από τις μικρές και μεσαίες δυνάμεις από κάτω προς τα πάνω. Ο στόχος δεν είναι η απομόνωση, αλλά η «μόνωση» (insulation).
Η Μέση Ανατολή αποτελεί την πιο χαρακτηριστική περίπτωση της επερχόμενης «Μεγάλης Μόνωσης». Αντιμετωπιζόμενη για δεκαετίες ως πεδίο μάχης για συγκρούσεις αντιπροσώπων των μεγάλων δυνάμεων, η περιοχή τα τελευταία χρόνια ανακτά τη γεωπολιτική της δράση με δικούς της όρους.
Το 2023, η Σαουδική Αραβία και το Ιράν κατέληξαν σε μια ιστορική προσέγγιση, με μεσολάβηση του Πεκίνου. Αυτό έβαλε τέλος σε επτά χρόνια εχθρότητας και συνέβαλε στην αύξηση των μερισμάτων ασφαλείας. Στην Υεμένη, για παράδειγμα, παράλληλα με ευρύτερες διαπραγματεύσεις, συνέβαλε σε μείωση 33% των θανάτων αμάχων σε ετήσια βάση, ενώ οι ένοπλες επιθέσεις σε πολιτικές υποδομές μειώθηκαν κατά 80%.
Παρόλα αυτά, αυτή η ανεξαρτησία ασφάλειας παραμένει εύθραυστη. Παρά τις εκκλήσεις για αποκλιμάκωση, τα κράτη του Κόλπου βρέθηκαν «παγιδευμένα» στην αντιπαράθεση ΗΠΑ-Ιράν. Η στρατιωτική παρουσία της Αμερικής σε αυτές τις χώρες απέδωσε το αντίθετο από αυτό που υποσχέθηκε, προκαλώντας αναταραχή αντί να εδραιώσει σταθερότητα. Η «ομπρέλα ασφαλείας» έχει γίνει ο «κεραυνός». Οι σύμμαχοι των ΗΠΑ στον Κόλπο πληρώνουν το τίμημα της απόφασης της Ουάσινγκτον.
Αυτός είναι ο λόγος που η γεωοικονομική μόνωση επιταχύνεται: σε σύγκριση με τη στρατιωτική αυτονομία, η οικονομική αυτάρκεια είναι πιο προσιτή.
Η Ένωση Χωρών της Νοτιοανατολικής Ασίας (ASEAN), κάποτε αντιμετωπιζόμενη ως πυλώνας της στρατηγικής των ΗΠΑ στον Ινδο-Ειρηνικό, εμβαθύνει την περιφερειακή ολοκλήρωση και κατασκευάζει τον δικό της μηχανισμό προστασίας. Από την πλευρά της χρηματοδότησης, βασικό μέλος της ASEAN, η Ινδονησία, δείχνει πώς τα αναπτυσσόμενα έθνη διαφοροποιούν τη χρηματοδότηση μεγάλων έργων. Το σιδηροδρομικό της έργο υψηλής ταχύτητας Τζακάρτα-Μπαντούνγκ εκτελέστηκε χωρίς καμία δυτική χρηματοδότηση. Παρά τις προκλήσεις του χρέους, απέφυγε επιτυχώς δάνεια τύπου Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και τις όποιες πολιτικές δεσμεύσεις.
Από πλευράς διευθέτησης, πέρα από την αξιοποίηση της Περιφερειακής Ολοκληρωμένης Οικονομικής Εταιρικής Σχέσης (RCEP) για τη μείωση της ευπάθειας της περιφερειακής εφοδιαστικής αλυσίδας στις διακυμάνσεις της παγκόσμιας αγοράς, η ASEAN προωθεί το ενδοπεριφερειακό εμπόριο μέσω τοπικών νομισμάτων. Από το 2020 έως το 2025, οι συναλλαγές σε τοπικά νομίσματα εντός του μπλοκ αυξήθηκαν από περίπου 7% σε πάνω από 15%, μονώνοντας όλο και περισσότερο τις περιφερειακές οικονομίες από την αστάθεια των συναλλαγματικών ισοτιμιών.
Η δυναμική αυτή κλιμακώνεται πέρα από τη Νοτιοανατολική Ασία. Το project mBridge – μια διασυνοριακή πλατφόρμα διευθέτησης που υποστηρίζεται από τις κεντρικές τράπεζες της Κίνας, της Ταϊλάνδης, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και της Σαουδικής Αραβίας, μαζί με την Νομισματική Αρχή του Χονγκ Κονγκ – έχει επεξεργαστεί 55,5 δισεκατομμύρια δολάρια σε πάνω από 4.000 μεταφορές, μια αύξηση 2.500 φορές από το 2022.
Αυτός ο όγκος ωχριά μπροστά στα ημερήσια τρισεκατομμύρια που επεξεργάζεται η Swift (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication). Όμως, η πραγματική σημασία τέτοιων νεοσύστατων δικτύων – συμπεριλαμβανομένου του Pan-African Payment and Settlement System και του Brics Pay – έγκειται στην απόδειξη της έννοιας: την τεχνολογική εφικτότητα της παράκαμψης των «σημείων συμφόρησης» που στηρίζουν τα «οπλισμένα δολάρια».
Το «τείχος πυραντοχής» του Παγκόσμιου Νότου δεν σταματά στο ψηφιακό αρχείο, αλλά επεκτείνεται στον φυσικό κόσμο.
Το 2023, η Χιλή, ο δεύτερος μεγαλύτερος παραγωγός λιθίου στον κόσμο, επέβαλε την πλειοψηφική κρατική συμμετοχή σε βασικές κοινοπραξίες λιθίου. Αυτό ήταν κάτι παραπάνω από απλός περιβαλλοντισμός: ήταν μια κίνηση για την κυριαρχία των πόρων, συγκρίσιμη με την απαγόρευση εξαγωγών ακατέργαστου μεταλλεύματος νικελίου της Ινδονησίας, καθώς και την ορόσημη ανάκληση από τον Ισημερινό αδειών εξόρυξης για ένα διακρατικό έργο εξερεύνησης χαλκού. Το μήνυμα είναι σαφές: αυτά τα έθνη αρνούνται να «τροφοδοτήσουν» την πράσινη μετάβαση του Παγκόσμιου Βορρά με δικό τους οικονομικό και οικολογικό κόστος.
Σκληροπυρηνικοί στην Ουάσινγκτον συχνά απορρίπτουν αυτές τις προσπάθειες «μόνωσης» ως «υπέρ της Κίνας» οπορτουνισμό ή συναλλακτική συμπεριφορά. Και οι δύο αναγνώσεις συγχέουν τα τακτικά μέσα με τον στρατηγικό στόχο: τα έθνη του Παγκόσμιου Νότου χρησιμοποιούν την «πολλαπλή ευθυγράμμιση» (multi-alignment) για να επιτύχουν δράση. Δεν επιλέγουν μια δύναμη έναντι μιας άλλης – επιλέγουν τον πραγματισμό έναντι της πολιτικής των ισχυρών. Σκεφτείτε το εξής: η απαγόρευση του ινδονησιακού social commerce στοχεύει τόσο το Facebook όσο και το TikTok· η εθνικοποίηση του λιθίου της Χιλής έπληξε δυτικό και κινεζικό κεφάλαιο εξίσου.
Για να είμαστε ακριβείς, τέτοιες προσπάθειες είναι γεμάτες προκλήσεις: έθνη όπως το Μεξικό και οι Φιλιππίνες είναι δεσμευμένα στις ΗΠΑ οικονομικά ή σε θέματα ασφάλειας, και το πολιτικό εκκρεμές από τα αριστερά προς τα δεξιά, όπως φαίνεται στην Αργεντινή, μπορεί να ανατρέψει πολιτικές εν μια νυχτί.
Αντί για μια συντονισμένη εκστρατεία, η «Μεγάλη Μόνωση» είναι ένας αυθόρμητος συγχρονισμός κυρίαρχων εθνών που οδηγούνται από το ίδιο ένστικτο επιβίωσης: να σταματήσουν να λειτουργούν ως «θερμοστάτες» για την αστάθεια της Αμερικής. Αυτή η συναίνεση είναι βαθύτερη από τις διαιρέσεις τους – κοιτάξτε μόνο τις ισχυρές εμπορικές σχέσεις Κίνας-Ινδίας εν μέσω στρατηγικού ανταγωνισμού και μεθοριακών αντιπαραθέσεων.
Η τελική δοκιμασία για τον Παγκόσμιο Νότο είναι η διαχείριση της εσωτερικής του «ζέστης». Η μόνωση είναι μόνο η μισή μάχη· η άλλη μισή είναι να αποφευχθεί η μετατροπή σε «χύτρα που σπάει από μέσα». Αυτό απαιτεί σκληρή δουλειά σε εγχώριες μεταρρυθμίσεις: εξάλειψη της θεσμικής διαφθοράς, γεφύρωση των διευρυνόμενων χασμάτων πλούτου και ενίσχυση του κράτους δικαίου.
Για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής στην Ουάσινγκτον, η παράβλεψη τέτοιων προσπαθειών οικοδόμησης ανθεκτικότητας δεν θα τις σταματήσει. Ο Παγκόσμιος Νότος δεν ζητά άδεια. Το ερώτημα για την Ουάσινγκτον και τους συμμάχους της στον Παγκόσμιο Βορρά δεν είναι αν εγκρίνουν – είναι αν μπορούν να αντέξουν οικονομικά να είναι οι τελευταίοι που θα προσαρμοστούν. Στην αναδυόμενη πολυπολική τάξη, κάθε δύναμη πρέπει να μάθει να «ψύχει» το δικό της «σπίτι».
