Θυμάμαι τη γιαγιά μου να κρατάει τα χαρτονομίσματά της κάτω από το στρώμα. Ακόμα και αφότου έγιναν κοινές οι τραπεζικοί λογαριασμοί και τα χρήματα που μας έδινε εμένα και τα αδέρφια μου άρχισαν να συσσωρεύονται, εκείνη προτιμούσε να κρύβει τα μετρητά στο σπίτι. Της άρεσε να αποταμιεύει και μισούσε να ξοδεύει. Τη σκέφτηκα όταν οι ηγέτες της Κίνας τόνισαν ξανά την ανάγκη ενίσχυσης της εγχώριας κατανάλωσης στις φετινές συνεδριάσεις των “δύο συνεδριάσεων”.
Με τις εξαγωγές να αντιμετωπίζουν γεωπολιτικές προκλήσεις και τον τομέα των ακινήτων να δυσκολεύεται, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής ελπίζουν ότι τα νοικοκυριά θα γίνουν μια ισχυρότερη κινητήριος δύναμης για την οικονομική ανάπτυξη. Ωστόσο, η πειθώ των κινεζικών οικογενειών να χαλαρώσουν τα πουγκιά τους αποδεικνύεται πιο δύσκολη από ό,τι αναμενόταν.
Οι οικονομολόγοι συχνά εξηγούν την αδύναμη κατανάλωση της Κίνας μέσω δομικών παραγόντων. Η κατανάλωση των νοικοκυριών αντιπροσωπεύει λιγότερο από το 40% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος, σε σύγκριση με σχεδόν 70% στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι υψηλές τιμές των κατοικιών, τα αυξανόμενα ιατρικά κόστη, η ανισότητα εισοδήματος και ένα περιορισμένο σύστημα κοινωνικής πρόνοιας ενθαρρύνουν τα νοικοκυριά να αποταμιεύουν αντί να ξοδεύουν.
Αυτές οι εξηγήσεις είναι έγκυρες. Όμως, παραβλέπουν το βαθύ πολιτιστικό ένστικτο λιτότητας της Κίνας. Για πολλές οικογένειες, η αποταμίευση δεν είναι απλώς μια οικονομική απόφαση. Είναι μια ηθική συνήθεια διαμορφωμένη από την ιστορία.
Μεγαλώνοντας σε οικογένεια εργατών στη Nanjing, μου έλεγαν επανειλημμένα ότι μία από τις μεγαλύτερες κινεζικές αρετές είναι η λιτότητα και η φειδώ (勤俭节约). Τίποτα δεν πήγαινε χαμένο – τα περισσεύματα επανεμφανίζονταν σε νέα πιάτα την επόμενη μέρα· τα παλιά ρούχα επιδιορθώνονταν και φοριούνταν ξανά. Όταν άρχισα να εργάζομαι σε ένα εργοστάσιο ως έφηβη και αγόραζα βιβλία ή ένα περιστασιακό φουλάρι, η μητέρα μου με μάλωνε: “Μην φέρεσαι σαν ζητιάνος. Αποταμίευσε – υπάρχει αύριο.” Η γενιά της βίωσε ελλείψεις, πολιτικές αναταραχές και αβέβαια προς το ζην. Οι αποταμιεύσεις αποτελούσαν προστασία απέναντι στην απρόβλεπτη φύση της ζωής.
Η παραδοσιακή κουλτούρα ενίσχυε αυτό το ένστικτο. Φράσεις όπως “επισκεύασε το σπίτι πριν βρέξει” (未雨绸缪) και “η επιτυχία προέρχεται από την επιμέλεια και τη λιτότητα· η καταστροφή από την πολυτέλεια” (成由勤俭败由奢) διαμόρφωσαν γενιές. Ακόμα και καθώς η Κίνα γινόταν πλουσιότερη, αυτή η νοοτροπία παραμένει. Τα κινεζικά νοικοκυριά αποταμιεύουν ακόμα περίπου το ένα τρίτο του εισοδήματός τους, έναντι περίπου 4-6% για τα αμερικανικά.
Βεβαίως, η καταναλωτική κουλτούρα έχει ριζώσει στις μεγάλες πόλεις της Κίνας. Οι νέοι είναι πολύ πιο ενθουσιώδεις αγοραστές από τους γονείς τους. Εμπορικά κέντρα στη Σαγκάη και το Πεκίνο είναι γεμάτα με μπουτίκ, πολυσύχναστα καφέ και νεαρά ζευγάρια να περιμένουν στην ουρά για bubble tea. Ωστόσο, πολλοί άνθρωποι, ειδικά όσοι έχουν μέτρια εισοδήματα, εξακολουθούν να στερούνται την οικονομική ασφάλεια για να ξοδέψουν ελεύθερα.
Ένας λόγος είναι το κόστος των μεγάλων σταθμών της ζωής. Η αγορά ενός διαμερίσματος παραμένει εξαιρετικά ακριβή, παρόλο που καθημερινά αγαθά όπως τρόφιμα και μεταφορικά είναι σχετικά προσιτά. Στις μεγάλες κινεζικές πόλεις, η στέγαση είναι από τις λιγότερο προσιτές στον κόσμο σε σχέση με το εισόδημα.
Οι οικογένειες πρέπει επίσης να σκέφτονται τα έξοδα εκπαίδευσης, τους ιατρικούς λογαριασμούς και την φροντίδα των ηλικιωμένων γονέων. Με περιορισμένες και άνισες παροχές κοινωνικής πρόνοιας, η οικογένεια εξακολουθεί να λειτουργεί ως το πρωταρχικό σύστημα ασφάλισης.
Τα δημογραφικά στοιχεία ενισχύουν αυτή την προσεκτική νοοτροπία. Πολλοί νέοι μεγάλωσαν ως μοναχοπαίδια. Μια μέρα μπορεί να είναι υπεύθυνοι για την υποστήριξη δύο γονέων και ίσως τεσσάρων παππούδων. Η αποταμίευση, επομένως, γίνεται όχι μόνο πρακτική αλλά και μια μορφή καθήκοντος προς τους γονείς.
Η πρόσφατη οικονομική αβεβαιότητα έχει ενισχύσει αυτά τα ένστικτα. Η ύφεση στην αγορά ακινήτων έχει κλονίσει την πεποίθηση ότι οι τιμές των ακινήτων θα αυξάνονται πάντα. Η ανεργία των νέων έχει αφήσει πολλούς αποφοίτους αγχωμένους για τις προοπτικές τους. Μετά τις αναταραχές που προκάλεσε η πανδημία του Covid-19, η καταναλωτική εμπιστοσύνη δεν έχει ανακάμψει πλήρως.
Με άλλα λόγια, οι προσεκτικοί καταναλωτές της Κίνας δεν συμπεριφέρονται παράλογα.
Αυτό δημιουργεί ένα δίλημμα για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής. Για δεκαετίες, η ανάπτυξη της Κίνας βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στις επενδύσεις και τις εξαγωγές. Τώρα η χώρα ελπίζει να μεταβεί προς ένα πιο καταναλωτικά προσανατολισμένο μοντέλο που μπορεί να υποστηρίξει την ανάπτυξη μακροπρόθεσμα.
Ωστόσο, οι πολιτιστικές συνήθειες αλλάζουν αργά. Στις τελευταίες δεκαετίες της ζωής της μητέρας μου, απολάμβανε μια άνετη συνταξιοδότηση. Παρόλα αυτά, συνέχισε να αποταμιεύει επιμελώς. Όταν την παρότρυνα να απολαύσει περισσότερο τη ζωή, να ταξιδέψει ή να αγοράσει κάτι ωραίο, χαμογελούσε ευγενικά και παρακολουθούσε προσεκτικά κάθε γουάν.
Αυτή η νοοτροπία μπορεί να απογοητεύει τους οικονομολόγους, αλλά αντικατοπτρίζει επίσης κάτι αξιοθαύμαστο. Η κουλτούρα λιτότητας της Κίνας βοήθησε τις οικογένειες να αντέξουν δύσκολες δεκαετίες. Χρηματοδότησε την εκπαίδευση των παιδιών και παρείχε ανθεκτικότητα κατά τις περιόδους ραγδαίας κοινωνικής αλλαγής. Σε έναν κόσμο όπου το χρέος των νοικοκυριών επιβαρύνει πολλές οικονομίες, το υψηλό ποσοστό αποταμίευσης της Κίνας έχει τη δική του ήσυχη δύναμη.
Παρόλα αυτά, οι πολιτιστικές συνήθειες έχουν πραγματικές επιπτώσεις στη χάραξη πολιτικής. Σε μια κοινωνία όπου η λιτότητα επαινείται εδώ και καιρό ως αρετή, τα συνθήματα από μόνα τους δεν θα ενθαρρύνουν την κατανάλωση. Οι πολιτικές πρέπει να αντιμετωπίσουν τις αγωνίες που κάνουν την αποταμίευση να φαίνεται απαραίτητη.
Η ενίσχυση του ακόμα λεπτού διχτυού κοινωνικής ασφάλειας της Κίνας θα ήταν ένα σημαντικό βήμα. Καλύτερες συντάξεις τόσο για αστικούς όσο και για αγροτικούς κατοίκους, βελτιωμένη πρόσβαση σε προσιτή υγειονομική περίθαλψη και ισχυρότερη υποστήριξη για τις οικογένειες που μεγαλώνουν παιδιά θα βοηθούσαν στη μείωση του άγχους για το μέλλον. Όταν οι άνθρωποι αισθάνονται οικονομικά ασφαλείς, θα είναι πιο πρόθυμοι να ξοδέψουν.
Η ιστορία προσφέρει χρήσιμα μαθήματα. Η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα ήταν κάποτε διάσημες λιτές κοινωνίες. Κατά τις δεκαετίες υψηλής ανάπτυξής τους τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, τα νοικοκυριά αποταμίευαν μεγάλα ποσοστά του εισοδήματός τους. Καθώς οι οικονομίες τους ωρίμαζαν, τα εισοδήματα αυξάνονταν και τα συστήματα πρόνοιας επεκτάθηκαν, οι άνθρωποι σταδιακά χαλάρωσαν τα πουγκιά τους και η κατανάλωση έγινε ένας πιο σημαντικός μοχλός ανάπτυξης. Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται σε πολλές χώρες: μόλις οι άνθρωποι αισθάνονται λιγότερο ευάλωτοι για το μέλλον τους, η προληπτική αποταμίευση μειώνεται και οι δαπάνες αυξάνονται.
Προς το παρόν, οι Κινέζοι καταναλωτές παραμένουν προσεκτικοί διαχειριστές του εισοδήματός τους. Άλλωστε, για γενιές κινεζικών οικογενειών σαν της γιαγιάς μου, η αποταμίευση δεν ήταν ποτέ απλώς μια οικονομική επιλογή. Ήταν ένας τρόπος να νιώθεις ασφαλής σε έναν αβέβαιο κόσμο.
