Η έκθεση “As We Fade” της Σαοντάτ Ισμαϊλόβα, η πρώτη σόλο έκθεση της Ουζμπέκας καλλιτέχνιδας και σκηνοθέτιδας στη Βρετανία, αποτελεί μια συναρπαστική, τρομακτική και αξέχαστη εμπειρία. Μόλις λίγα λεπτά μετά την είσοδο στον σκοτεινό χώρο, ο θεατής λησμονεί τον έξω κόσμο, καθηλωμένος από τα τέσσερα κινηματογραφικά έργα που εκτίθενται, πλαισιωμένα από ένα κεντρικό, μαύρο, τετράγωνο προσκέφαλο, υπενθύμιση του “κενού” – μιας έννοιας που απασχολεί την Ισμαϊλόβα καθ’ όλη την εικοσάχρονη πορεία της.
Μεγαλώνοντας κατά την περίοδο της Περεστρόικα, όταν η σοβιετική ιδεολογία κατέρρεε, αφήνοντας ένα κενό στον πολιτισμό, η καλλιτέχνιδα βίωσε βαθιά αυτή την αλλαγή, έχοντας στενές επαφές με τον χώρο του κινηματογράφου από μικρή ηλικία, χάρη στον πατέρα της, κινηματογραφιστή, και τη διαμονή τους απέναντι από το μεγαλύτερο κινηματογραφικό στούντιο του Ουζμπεκιστάν. Κατά την Περεστρόικα, οι ταινίες σταμάτησαν να προβάλλονται δημόσια.
Κάθε έργο στην έκθεση είναι ένας αυτόνομος κόσμος, πλούσιος σε στρώσεις νοήματος και αλληγορίες. Τα τέσσερα έργα “συνομιλούν” μεταξύ τους, εκπέμποντας ενέργεια, κραυγές και συγκρούσεις. Η ατμόσφαιρα του χώρου είναι στοιχειακή, με επαναλαμβανόμενες εικόνες φωτιάς, πάγου και καταρράκτη νερών, ενώ ο θεατής νιώθει σχεδόν την άμμο να τον μαστιγώνει με τον δυνατό άνεμο της ερήμου.
Το πρώτο έργο που κεντρίζει το ενδιαφέρον είναι το ομώνυμο, μαγευτικό “As We Fade”, προβαλλόμενο μέσα από 24 υφασμάτινα πέπλα από μετάξι, κρεμασμένα στον αέρα σε μια λαμπερή, αστραφτερή γραμμή. Το μετάξι έχει συμβολική σημασία, καθώς η πατρίδα της καλλιτέχνιδας, το Ουζμπεκιστάν, βρισκόταν στο επίκεντρο της αρχαίας εμπορικής οδού μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Ο αριθμός των μεταξιών αντικατοπτρίζει τον παλιό κινηματογραφικό κανόνα των καρέ ανά δευτερόλεπτο. Το υλικό, προερχόμενο από παλιές και νέες πηγές, απεικονίζει ανθρώπους να τελούν τελετουργίες στο ιερό βουνό Sulaiman Too. Δεν είναι ορατό σε κάθε πάνελ, καθώς ξεθωριάζει και εξαφανίζεται, προκαλώντας τον θεατή να σκεφτεί όχι μόνο αυτά που βλέπει, αλλά και αυτά που δεν φαίνονται.
Οι αναφορές στο υποσυνείδητο είναι διάχυτες, κάνοντας ολόκληρο τον χώρο να μοιάζει με ψυχικό όνειρο. Το παράξενο, μυστικιστικό “Melted Into the Sun” προβάλλεται χαμηλά, με παραδοσιακά μαξιλάρια (που ανήκαν στη γιαγιά της καλλιτέχνιδας) στο πάτωμα. Η ταινία εξερευνά χαλαρά και λυρικά έναν προφήτη-όπως φιγούρα του 8ου αιώνα, τον Al-Muqanna. Άμορφες φιγούρες περιπλανώνται σε μισοσκότεινα τοπία και κάτω από ματζέντα ουρανούς, ανάμεσα σε σημαντικές τοποθεσίες: τον ποταμό Amu Darya, τον τάφο Chillpiq, την πόλη Bukhara. Με στοιχεία ASMR και αισθητικής βιντεοπαιχνιδιών, η ταινία αποφεύγει να εγκλωβιστεί σε μια απλή αφήγηση της τοπικής ιστορίας. Τα ερωτήματα που τίθενται μέσω μιας αφηγηματικής φωνής στην ουζμπεκική γλώσσα, είναι πανανθρώπινα: ποιος καθορίζει ποια είναι η ανατολή και ποια η δύση;
Το “Swan Lake” αποτελεί μια ρηκτική ωδή στις ταινίες της κεντρικής Ασίας που γυρίστηκαν μεταξύ 1988 και 2001, από την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ έως την μετα-σοβιετική περίοδο. Η ταινία της Ισμαϊλόβα είναι βίαιη, ποιητική, πρωτοποριακή αλλά κατανοητή, βαθιά ριζωμένη σε έναν τόπο και χρόνο, αλλά ταυτόχρονα χωρίς όρια. Αποτυπώνει την ατμόσφαιρα της εποχής με ορχηστρική μαεστρία, χρησιμοποιώντας εξαιρετική κινηματογράφηση από 28 ταινίες που γυρίστηκαν στο Καζακστάν, το Ουζμπεκιστάν και το Τατζικιστάν.
Υπάρχουν σκηνές εκπληκτικής ομορφιάς, βίας, διαμαρτυρίας, αποπροσανατολισμού και άγχους, με άνδρες, γυναίκες και παιδιά να ονειρεύονται, μια γυναίκα να φιλάει ένα ψάρι, έναν άνδρα να γλείφει ένα θραύσμα γυαλιού και μια γυναίκα να τυλίγεται στις φλόγες. Η ταινία περιλαμβάνει εικόνες από μπαλαρίνες να χορεύουν “Swan Lake”, το οποίο μεταδόθηκε επανειλημμένα στην κρατική τηλεόραση μετά τους θανάτους των Leonid Brezhnev, Yuri Andropov και Konstantin Chernenko τη δεκαετία του 1980, αλλά και κατά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης.
Το έργο διατρέχεται από ιδέες περί ψυχικού χώρου, εξουσίας και προπαγάνδας. Ο θεατής παρασύρεται, αν και τον προειδοποιεί για τον κίνδυνο της χειραγώγησης. Η έμπνευση προήλθε από τις αναμνήσεις της Ισμαϊλόβα από τον υπνωτιστή Kashpirovsky, μια φιγούρα που θύμιζε τον Ρασπούτιν, ο οποίος εμφανιζόταν στην σοβιετική κρατική τηλεόραση. Το 1989, επιχείρησε μαζική ύπνωση – ένα απόσπασμα της εκπομπής περιλαμβάνεται – ως την τελευταία προσπάθεια της ΕΣΣΔ να σώσει το ετοιμόρροπο καθεστώς της και να ελέγξει τον πληθυσμό της.
Η Ισμαϊλόβα είναι γνωστή για τα έργα της που εξετάζουν τους διακριτούς ανδρικούς και γυναικείους κόσμους στην Κεντρική Ασία, και η έκθεση αυτή βασίζεται σε αυτούς τους παράλληλους κόσμους – με επίκεντρο το “Zukhra”, το οποίο παρουσιάστηκε στην Μπιενάλε της Βενετίας το 2013. Πρόκειται για ένα μοναδικό, μακρύ πλάνο μιας γυναίκας που κοιμάται σε ένα κρεβάτι, με ηχητική επένδυση από αρχειακές ειδησεογραφικές αναφορές και την αφήγηση του μύθου της Αφροδίτης. Στη συνέχεια, η γυναίκα σηκώνεται και φεύγει από το δωμάτιο, αφήνοντας τον θεατή να κοιτάζει το άδειο κρεβάτι. Πρόκειται για ένα τολμηρά απλό έργο που αναδεικνύει τέλεια την απεραντοσύνη και τις δυνατότητες του φαινομενικά παθητικού και οικιακού εσωτερικού κόσμου μιας γυναίκας – του χώρου στον οποίο συχνά περιορίζεται, αλλά δεν αλλοιώνεται.
Κάποιος θα μπορούσε να χαθεί σε αυτόν τον κόσμο για ώρες. Κάθε ταινία εδώ είναι ένας δικός της κόσμος, πλούσια στρωματοποιημένη, εμποτισμένη με ιστορικές αλληγορίες. Ωστόσο, τα σαφή νοήματα και το πολιτικό πλαίσιο έχουν λιγότερη σημασία από τη μαγεία και το συναίσθημα στο “As We Fade”. Είναι μια έκθεση για το πώς κρατάμε το παρελθόν και πώς αφήνουμε, αφήνοντάς σε να κοιτάζεις στο σκοτάδι, αναρωτώμενος τι μπορεί να αναδυθεί. Η έκθεση Saodat Ismailova: As We Fade φιλοξενείται στο Baltic, Gateshead, έως τις 7 Ιουνίου.
