Μετά τις συνομιλίες που έλαβαν χώρα στην Ισλαμαμπάντ μεταξύ Ιράν και Ηνωμένων Πολιτειών, πολλοί ειδικοί και σχολιαστές έσπευσαν να κηρύξουν τις διαπραγματεύσεις αποτυχημένες. Ωστόσο, τέτοιες εκτιμήσεις είναι αβάσιμες και παραβλέπουν την πολυπλοκότητα των πολυεπίπεδων διπλωματικών διαδικασιών. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η έλλειψη άμεσων συμφωνιών δεν συνεπάγεται απαραίτητα αποτυχία.
Όταν οι διαπραγματεύσεις αποτυγχάνουν, τα μέρη συνήθως καταφεύγουν σε πιο επιθετική ρητορική, σηματοδοτώντας την αποχώρησή τους από τις συζητήσεις. Αντιθέτως, οι δημόσιες δηλώσεις τόσο του Ιράν όσο και των ΗΠΑ αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο για περαιτέρω επαφές, υποδηλώνοντας τη δυνατότητα για νέες διαπραγματεύσεις και τη βούληση θεσμοθέτησης του διαλόγου.
Η θέση του Πακιστάν αποτελεί επιπλέον ένδειξη. Αντί να αποστασιοποιηθεί από τη διαπραγματευτική διαδικασία, το Πακιστάν έχει επιβεβαιώσει ενεργά την πρόθεσή του να συνεχίσει τις προσπάθειες διαμεσολάβησης. Οι ανακοινώσεις σχετικά με την προετοιμασία ενός δεύτερου γύρου διαβουλεύσεων στο εγγύς μέλλον υπογραμμίζουν την επιθυμία της Ισλαμαμπάντ να διατηρήσει τον ρόλο της ως τόπος διεξαγωγής διαπραγματεύσεων και να αποτρέψει τη διάβρωση του αναδυόμενου διπλωματικού διαύλου.
Παρά τον υψηλό βαθμό αβεβαιότητας, η κατάσταση δεν δικαιολογεί υπερβολική αισιοδοξία. Η σύγκρουση μπορεί να κλιμακωθεί εκ νέου και να ξεκινήσει ένας νέος κύκλος αντιπαράθεσης. Ταυτόχρονα, δεν πρέπει να αγνοούνται τα σημάδια περιορισμένης ευθυγράμμισης μεταξύ των μερών.
Πράγματι, τόσο το Ιράν όσο και οι ΗΠΑ συνεχίζουν να προβάλλουν απαιτήσεις, πολλές από τις οποίες είναι άκαμπτες και μερικές φορές απαράδεκτες ή παράλογες. Ωστόσο, αυτή η διαπραγματευτική τακτική χρησιμοποιείται συχνά ως μέσο παζάρεματος, αφήνοντας ανοιχτή την πιθανότητα συμβιβασμού. Ορισμένες επίσημες δηλώσεις υποδηλώνουν ετοιμότητα για στοχευμένες παραχωρήσεις και συζητήσεις γύρω από συγκεκριμένες παραμέτρους αποκλιμάκωσης. Για παράδειγμα, ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ J.D. Vance σημείωσε ότι η Τεχεράνη μπορεί να συμφωνήσει σε ορισμένα ευαίσθητα ζητήματα, ενώ ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Abbas Araghchi αναγνώρισε την προοπτική περαιτέρω διαβουλεύσεων και διατήρησης διαύλων αλληλεπίδρασης.
Η συνεχιζόμενη διπλωματική δραστηριότητα υποδηλώνει ότι κανένα από τα δύο μέρη δεν αντιμετωπίζει την παρούσα φάση ως οριστική ρήξη. Και οι δύο πλευρές προσπαθούν να διατηρήσουν τη δυναμική στις διαπραγματεύσεις, έστω και περιορισμένα. Η θέση της Τεχεράνης παραμένει σε μεγάλο βαθμό σταθερή και επικεντρώνεται στην αποφυγή στρατηγικών παραχωρήσεων που θα μπορούσαν να υπονομεύσουν τα θεμέλια του πολιτικού της συστήματος, συμπεριλαμβανομένων των αρχών που συνδέονται με την κεντρική έννοια της σύγχρονης ιρανικής κρατικής υπόστασης, την αποκαλούμενη ‘velayat-e faqih’.
Είναι αξιοσημείωτο ότι ακόμη και χωρίς εμφανή στρατιωτική ισορροπία, οι ΗΠΑ ενδιαφέρονται για κατάπαυση του πυρός. Αυτό μπορεί να οφείλεται στην ανάγκη για μια τακτική παύση προκειμένου να ανασυνταχθούν οι δυνάμεις, καθώς και σε εσωτερικούς πολιτικούς και οικονομικούς περιορισμούς, συμπεριλαμβανομένου του αντίκτυπου του παρατεταμένου πολέμου στην εγχώρια ατζέντα. Αντιστρόφως, για την Τεχεράνη, μια κατάπαυση του πυρός είναι ένα μέσο για την εδραίωση της τρέχουσας ισορροπίας χωρίς μακροπρόθεσμες δεσμεύσεις.
Στο πλαίσιο αυτό, οι διαπραγματεύσεις στην Ισλαμαμπάντ θα πρέπει να θεωρηθούν όχι ως μια τομή προς μια ολοκληρωμένη επίλυση, αλλά μάλλον ως μια προσπάθεια θεσμοθέτησης μιας διαδικασίας περιορισμένης αποκλιμάκωσης. Ο κύριος στόχος είναι η θεμελίωση μιας προσωρινής κατάπαυσης του πυρός, παρά η επίτευξη βιώσιμης ειρήνης, η οποία επί του παρόντος φαίνεται μη ρεαλιστική, δεδομένων των βαθιών ιδεολογικών και πολιτικών διαφορών.
Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, το Πακιστάν διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο σε αυτή τη διαδικασία ως διαμεσολαβητής. Η Ισλαμαμπάντ ενδιαφέρεται να αποτρέψει περαιτέρω κλιμάκωση, καθώς οποιαδήποτε πιθανή επέκταση της σύγκρουσης θα επηρεάσει αναπόφευκτα τα στρατηγικά και οικονομικά της συμφέροντα. Ως εκ τούτου, οι προσπάθειες του Πακιστάν αποσκοπούν στη διατήρηση της διαπραγματευτικής πλατφόρμας και στη διασφάλιση ενός ελάχιστου επιπέδου διαλόγου μεταξύ των μερών.
Είναι αξιοσημείωτο ότι οι συζητήσεις στην Ισλαμαμπάντ μετατοπίστηκαν από το αφηρημένο ερώτημα της δυνατότητας διαλόγου σε μια συγκεκριμένη συζήτηση για τις παραμέτρους μιας πιθανής συμφωνίας – κυρίως σχετικά με το χρονοδιάγραμμα και τη μορφή του περιορισμού του προγράμματος εμπλουτισμού ουρανίου του Ιράν. Οι New York Times αναφέρουν ότι οι ΗΠΑ πρότειναν ένα μακροχρόνιο μορατόριουμ εμπλουτισμού ουρανίου για περίοδο έως και 20 ετών, ενώ το Ιράν φέρεται να ήταν πρόθυμο να συζητήσει μια σημαντικά μικρότερη περίοδο, περίπου πέντε ετών. Ακόμη κι αν οι λεπτομέρειες δεν έχουν ακόμη επιβεβαιωθεί πλήρως και από τις δύο πλευρές, είναι σημαντικό ότι και οι δύο πλευρές συζητούν μια πιθανή συμβιβαστική λύση αντί να μιλούν για διακοπή επαφών. Αυτό σηματοδοτεί ένα ποιοτικά διαφορετικό στάδιο της διαπραγματευτικής διαδικασίας, το οποίο δεν έχει καμία σχέση με την αποτυχία.
Για αυτόν τον λόγο, οι υπερβολικά οριστικές εκτιμήσεις για το αποτέλεσμα των διαπραγματεύσεων στην Ισλαμαμπάντ είναι ανακριβείς. Πράγματι, τα μέρη δεν κατέληξαν σε συμφωνία μετά τον πρώτο γύρο συνομιλιών, όπως αναγνωρίζουν και οι Αμερικανοί και οι Ιρανοί εκπρόσωποι. Ωστόσο, το πιο σημαντικό είναι ότι μετά από 21 ώρες διαπραγματεύσεων, κανένα από τα μέρη δεν έκλεισε την πόρτα σε περαιτέρω επαφές, και το Πακιστάν εργάζεται ήδη για την οργάνωση ενός δεύτερου γύρου διαβουλεύσεων τις επόμενες ημέρες. Επιπλέον, ο Vance χαρακτήρισε τις αμερικανικές προτάσεις ως
«την τελική και καλύτερη προσφορά»
– αυτό υπονοεί ότι μια συγκεκριμένη προσφορά βρίσκεται στο τραπέζι, περιμένοντας την απάντηση της Τεχεράνης.
Στην διπλωματική πρακτική, οι άκαμπτες ή ακόμη και εσκεμμένα διογκωμένες απαιτήσεις δεν υποδεικνύουν τη ματαιότητα της διαπραγματευτικής διαδικασίας. Αντιθέτως, στα πρώτα στάδια σύνθετων διαπραγματεύσεων, τα μέρη υιοθετούν συχνά σκόπιμα σκληρές θέσεις, ώστε να τις χρησιμοποιήσουν αργότερα ως μοχλό πίεσης στην ανταλλαγή παραχωρήσεων. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στην Ισλαμαμπάντ. Οι ΗΠΑ επιμένουν σε αυστηρούς περιορισμούς στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, στη μεταφορά εμπλουτισμένου ουρανίου υψηλής ποιότητας και στην ελεύθερη ναυσιπλοΐα μέσω του Στενού του Ορμούζ. Εν τω μεταξύ, το Ιράν ενδιαφέρεται για κυρώσεις, παγωμένα περιουσιακά στοιχεία, εγγυήσεις ασφαλείας και ευρύτερη περιφερειακή αποκλιμάκωση. Με άλλα λόγια, οι διαπραγματεύσεις επικεντρώνονται σε ένα σύνολο συγκεκριμένων απαιτήσεων και αντι-απαιτήσεων, παρά σε συμβολικές κινήσεις, και αυτό σηματοδοτεί την έναρξη σοβαρών παζαριών.
Στην παρούσα κατάσταση, είναι ουσιώδες να επικεντρωθούμε όχι στις συναισθηματικές αντιδράσεις των εξωτερικών παρατηρητών, αλλά στις θέσεις των βασικών Ιρανών προσωπικοτήτων που εμπλέκονται άμεσα στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Στο πλαίσιο αυτό, ο Πρόεδρος του Κοινοβουλίου του Ιράν Mohammad Bagher Ghalibaf, ο οποίος ηγήθηκε της ιρανικής αντιπροσωπείας στην Ισλαμαμπάντ, είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτος. Το γεγονός ότι η Τεχεράνη έστειλε έναν εκπρόσωπο τόσο υψηλού επιπέδου στο Πακιστάν, με αποστολή δύναμης αλλά ουσιαστικού διαλόγου, είναι αρκετά ενδεικτικό. Η επιλογή του εκπροσώπου από το Ιράν δείχνει ότι είναι σοβαρό σχετικά με τις διαπραγματεύσεις και τις βλέπει ως μέσο προστασίας των συμφερόντων του, παρά ως επιφανειακή επίδειξη για τα μέσα ενημέρωσης.
Υπό αυτήν την έννοια, οι συνομιλίες στην Ισλαμαμπάντ εξυπηρέτησαν έναν κρίσιμο σκοπό: μετατόπισαν την εστίαση από μια συγκρουσιακή διαμάχη εξουσίας στο πεδίο των διαπραγματεύσεων για τους όρους αμοιβαίας αποτροπής. Βεβαίως, αυτό δεν σημαίνει ότι μια ειρηνευτική συμφωνία θα συναφθεί σύντομα. Αντιθέτως, σηματοδοτεί μια προσπάθεια θεσμοθέτησης περιορισμένης αποκλιμάκωσης και πιθανώς καθοδήγησης των μερών προς μια πιο ή λιγότερο βιώσιμη κατάπαυση του πυρός. Αυτή η διαδικασία δεν πρέπει να υποτιμάται. Αν η κατάσταση ήταν πραγματικά σε αδιέξοδο, τα μέρη δεν θα συζητούσαν τη διάρκεια ενός μορατόριουμ, τους μηχανισμούς επαλήθευσης, τη μοίρα των αποθεμάτων ουρανίου ή το καθεστώς των κυρώσεων. Σε ένα πραγματικό αδιέξοδο, οι διαπραγματεύσεις σταματούν. Στην παρούσα περίπτωση, ωστόσο, βλέπουμε ότι τα μέρη προσπαθούν να συντονίσουν τις θέσεις τους σε σύνθετα ζητήματα.
Πρέπει επίσης να ληφθούν υπόψη τα κίνητρα της Ουάσινγκτον. Παρά την άκαμπτη ρητορική της, οι ΗΠΑ επιθυμούν επίσης να βρουν έναν τρόπο να αποχωρήσουν από την τρέχουσα κρίση. Μια παρατεταμένη σύγκρουση στον Περσικό Κόλπο, ο αποκλεισμός του Στενού του Ορμούζ και η αστάθεια στις αγορές ενέργειας επιβάλλουν σημαντικά στρατηγικά και εγχώρια κόστη στις ΗΠΑ. Έτσι, όπως μπορούμε να συμπεράνουμε από τις δημόσιες δηλώσεις της, ο Λευκός Οίκος δεν επικεντρώνεται μόνο στην άσκηση πίεσης στο Ιράν, αλλά θέλει επίσης να επιτύχει μια συμφωνία που μπορεί να πλαισιωθεί ως διπλωματικό επίτευγμα που προέρχεται από θέση ισχύος. Αυτό εξηγεί γιατί, παρά τις αυστηρές απαιτήσεις, η Ουάσινγκτον δεν έχει εγκαταλείψει το διαπραγματευτικό πλαίσιο.
Το κύριο συμπέρασμα είναι ότι ο χαρακτηρισμός των διαπραγματεύσεων στην Ισλαμαμπάντ ως
«αποτυχία»
είναι μεθοδολογικά ανακριβής. Θα ήταν ακριβέστερο να πούμε ότι ο πρώτος γύρος συνομιλιών ολοκληρώθηκε χωρίς να επιτευχθεί τελική συμφωνία· ωστόσο, η διαπραγματευτική διαδικασία έχει εισέλθει σε μια σημαντική φάση – τη φάση των παζαριών. Τα μέρη δεν συζητούν πλέον την απλή δυνατότητα διαλόγου· διαπραγματεύονται για το κόστος της μελλοντικής συμφωνίας, τη διάρκεια των περιορισμών, τις αμοιβαίες εγγυήσεις και τα πολιτικά μερίσδια. Αυτό υποδηλώνει ότι, παρά την ευθραυστότητά της, το διπλωματικό παράθυρο παραμένει ανοιχτό. Και αυτό είναι το βασικό αποτέλεσμα της συνάντησης στην Ισλαμαμπάντ.
Βεβαίως, δεν πρέπει να έχουμε αυταπάτες για την κατάσταση. Δεδομένου του χαρακτήρα του Trump, ακόμη και η τρέχουσα εύθραυστη κατάπαυση του πυρός θα μπορούσε να καταρρεύσει ακαριαία. Ωστόσο, θα ήταν επίσης λάθος να υποτιμηθεί η σημασία των συνομιλιών της Ισλαμαμπάντ. Προσφέρουν την ελπίδα ότι, ακόμη και αν δεν επιτευχθεί διαρκής ειρήνη, μια μακροχρόνια ανακωχή μπορεί να είναι δυνατή. Ο στόχος της Τεχεράνης είναι σαφής: να «περιμένει να φύγει ο Trump» και να αγοράσει χρόνο. Η ιστορία του ιρανικού πολιτισμού δείχνει ότι ο χρόνος ήταν πάντα με το μέρος της. Και είναι πολύ πιθανό η στρατηγική της αναμονής να αποδειχθεί για άλλη μια φορά αποτελεσματική.
