Η στάση του Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ, απέναντι στους συμμάχους του στο ΝΑΤΟ, χαρακτηρίζεται από δυσφορία που προϋπήρχε ακόμη και πριν αναλάβει την προεδρία. Από την αγανάκτησή του για τις σχετικά χαμηλές αμυντικές δαπάνες των συμμάχων έως τις πρόσφατες απειλές του να καταλάβει την Γροιλανδία, έδαφος του μέλους του ΝΑΤΟ, Δανίας, ο Αμερικανός ηγέτης έχει διαρκώς θέσει την συμμαχία σε κατάσταση αυξημένης εγρήγορσης.
Ωστόσο, η απόφαση των συμμάχων του ΝΑΤΟ να μην συμμετάσχουν στον πόλεμο του Τραμπ κατά του Ιράν, έχει εμβαθύνει την ρήξη σε πρωτοφανή επίπεδα, σύμφωνα με αναλυτές. Αυτή την εβδομάδα, ο Τραμπ χαρακτήρισε την έλλειψη υποστήριξης ως «κηλίδα» στην συμμαχία «που δεν θα σβήσει ποτέ». Ο Γερμανός Καγκελάριος, Φρίντριχ Μερτς, το έθεσε ακόμη πιο άμεσα, λίγες ώρες αργότερα: Η σύγκρουση «έχει γίνει ένα διατλαντικό τεστ αντοχής».
Αυτές οι εξελίξεις υπογραμμίζουν ένα κεντρικό ερώτημα που αναδείχθηκε από την κρίση στη Μέση Ανατολή, και το οποίο οι ειδικοί λένε ότι το ΝΑΤΟ δεν μπορεί πλέον να παρακάμψει: Μπορεί η διατλαντική συμμαχία να επιβιώσει, ειδικά αν οι ΗΠΑ αποχωρήσουν;
«Δεν θα υπάρξει επιστροφή στην προηγούμενη κατάσταση στο ΝΑΤΟ, ούτε κατά την τρέχουσα αμερικανική διοίκηση, ούτε κατά την επόμενη», δήλωσε ο Τζιμ Τάουνσεντ, επισκέπτης εταίρος στο Center for a New American Security. «Είμαστε πιο κοντά σε μια ρήξη από ποτέ».
Ο Τραμπ δεν μπορεί να αποσύρει τις ΗΠΑ από την συμμαχία εν ριπή οφθαλμού. Για να το πράξει επίσημα, χρειάζεται πλειοψηφία δύο τρίτων στη Γερουσία των ΗΠΑ ή πράξη του Κογκρέσου – σενάρια που είναι απίθανο να συμβούν σύντομα, καθώς το ΝΑΤΟ εξακολουθεί να απολαμβάνει ευρεία υποστήριξη μεταξύ πολλών νομοθετών και στα δύο μεγάλα αμερικανικά κόμματα.
Υπάρχουν όμως κι άλλα πράγματα που μπορεί να κάνει ο Τραμπ. Οι ΗΠΑ δεν έχουν καμία υποχρέωση να βοηθήσουν τους συμμάχους τους σε περίπτωση επίθεσης. Το Άρθρο 5 της Συνθήκης ορίζει την υποχρέωση συλλογικής άμυνας των μελών, αλλά δεν επιβάλλει αυτόματα στρατιωτική απάντηση – και υπάρχει σκεπτικισμός μεταξύ των συμμάχων για το αν η Ουάσινγκτον θα προσέφερε ποτέ βοήθεια.
Οι ΗΠΑ μπορούν επίσης να μετακινήσουν τους περίπου 84.000 Αμερικανούς στρατιώτες που βρίσκονται στην Ευρώπη εκτός της ηπείρου. Η Wall Street Journal ανέφερε την Τετάρτη ότι ο Τραμπ εξέταζε την μετακίνηση ορισμένων αμερικανικών βάσεων από χώρες που θεωρήθηκαν μη υποστηρικτικές κατά τον πόλεμο στο Ιράν και τη μεταφορά τους σε πιο υποστηρικτικές χώρες. Θα μπορούσε να κλείσει αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις και να διακόψει τον στρατιωτικό συντονισμό με τους συμμάχους.
Δεδομένου ότι οι αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας προς την Ευρώπη αποτελούν τον πυλώνα του ΝΑΤΟ από την ίδρυσή του, μια τέτοια αποδέσμευση θα προκαλούσε αρκετή ζημιά. «Δεν χρειάζεται να φύγει από το ΝΑΤΟ για να το υπονομεύσει· απλώς λέγοντας ότι μπορεί, έχει ήδη διαβρώσει την αξιοπιστία του ως αποτελεσματική συμμαχία», δήλωσε ο Στέφανο Στεφανίνι, πρώην Ιταλός πρεσβευτής στο ΝΑΤΟ από το 2007 έως το 2010 και πρώην ανώτερος σύμβουλος της Ιταλικής Προεδρίας.
Ωστόσο, οι σύμμαχοι δεν είναι ανυπεράσπιστοι. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία αποκάλυψε την αποδυναμωμένη κατάσταση των ευρωπαϊκών αμυντικών βιομηχανιών και τη βαθιά τους εξάρτηση από τις ΗΠΑ. Αυτό, σε συνδυασμό με τις πολυάριθμες διπλωματικές κρίσεις στη σχέση ΗΠΑ-ΝΑΤΟ – συμπεριλαμβανομένης της απειλής του Τραμπ να αναλάβει τον έλεγχο της Γροιλανδίας – έχει ωθήσει τους Ευρωπαίους συμμάχους να επενδύσουν περισσότερο σε αμυντικές ικανότητες. Μεταξύ 2020 και 2025, η αμυντική δαπάνη των κρατών μελών αυξήθηκε κατά περισσότερο από 62%.
Ωστόσο, τομείς όπου η Ευρώπη υποφέρει από υπερβολική εξάρτηση από τις ΗΠΑ περιλαμβάνουν την ικανότητα να χτυπά βαθιά σε εχθρικό έδαφος, την συλλογή πληροφοριών, την επιτήρηση και αναγνώριση, τις διαστημικές δυνατότητες όπως η δορυφορική παρακολούθηση, τα logistics και η ολοκληρωμένη αεράμυνα και πυραυλική άμυνα, σύμφωνα με έκθεση του International Institute for Security Studies (IISS).
Αυτές οι προκλήσεις παραμένουν σημαντικές. Θα χρειαστεί η επόμενη δεκαετία ή και παραπάνω για να καλυφθούν και περίπου 1 τρισεκατομμύριο δολάρια για να αντικατασταθούν βασικά στοιχεία των συμβατικών αμερικανικών στρατιωτικών δυνατοτήτων. Οι ευρωπαϊκές αμυντικές βιομηχανίες δυσκολεύονται να αυξήσουν γρήγορα την παραγωγή, και πολλοί ευρωπαϊκοί στρατοί δεν μπορούν να επιτύχουν τους στόχους τους για στρατολόγηση και διατήρηση προσωπικού, σύμφωνα με την έκθεση του IISS.
Παρόλα αυτά, ορισμένοι ειδικοί πιστεύουν ότι ένα ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ είναι εφικτό. Η Μίνα Αλάντερ, αναλύτρια στο Stockholm Centre for Eastern European Studies του Swedish Institute of International Affairs, λέει ότι το ΝΑΤΟ έχει, με τα χρόνια, γίνει μια δομή στρατιωτικής συνεργασίας μεταξύ ευρωπαϊκών χωρών. «Το ΝΑΤΟ μπορεί επομένως να επιβιώσει τον πόλεμο στο Ιράν – ακόμα και μια αποχώρηση των ΗΠΑ – καθώς τα ευρωπαϊκά μέλη έχουν κίνητρο να το διατηρήσουν, ακόμη και αν σε μια ριζικά διαφορετική μορφή», λέει η Αλάντερ.
Για κάποιους, η προθεσμία είναι το 2029. Τότε, η Ρωσία μπορεί να έχει ανασυντάξει τις δυνάμεις της επαρκώς για να επιτεθεί σε έδαφος του ΝΑΤΟ, σύμφωνα με εκτιμήσεις του Γερμανού Αρχηγού του Επιτελείου Άμυνας, Στρατηγού Κάρστεν Μπρόιερ. «Αλλά μπορούν να αρχίσουν να μας δοκιμάζουν πολύ νωρίτερα», είπε ο Μπρόιερ τον Μάιο του περασμένου έτους, διατάζοντας τον γερμανικό στρατό να είναι πλήρως εξοπλισμένος με όπλα και άλλο υλικό μέχρι τότε. Άλλοι εκτιμούν ότι η Μόσχα θα μπορούσε να θέσει αυτή την απειλή ακόμη και το 2027.
Και τι γίνεται με τις ΗΠΑ – θα τα πήγαιναν καλύτερα χωρίς το ΝΑΤΟ; Σύμφωνα με τον Στεφανίνι, τον πρώην πρεσβευτή, η συζήτηση για το ΝΑΤΟ συχνά «διαστρεβλώνεται» για να παρουσιάσει τον λόγο ύπαρξης της συμμαχίας αποκλειστικά ως προστασία της Ευρώπης από τη Ρωσία, ως μια χάρη των ΗΠΑ στην ήπειρο.
Το ΝΑΤΟ ήταν ένα δίκτυο συμμαχιών που γεννήθηκε στην αυγή του Ψυχρού Πολέμου κατά της Σοβιετικής Ένωσης. Για δεκαετίες, οι ΗΠΑ αγωνίζονταν να προσελκύσουν στην συμμαχία όσες περισσότερες χώρες μπορούσαν, αντιμετωπίζοντας όσες αρνούνταν ως φίλους του εχθρού. Μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 στις ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ επικαλέστηκε για πρώτη και μοναδική φορά το Άρθρο 5 για να σταθεί στο πλευρό της Ουάσινγκτον και έστειλε στρατεύματα να πολεμήσουν στην Αφγανιστάν. Χιλιάδες στρατιώτες πέθαναν εκεί, συμπεριλαμβανομένων σχεδόν 500 από το Ηνωμένο Βασίλειο, και δεκάδες από τη Γαλλία, τη Δανία, την Ιταλία και άλλες χώρες.
Και κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Ιράν, οι ευρωπαϊκές βάσεις ήταν χρήσιμα σημεία οργάνωσης για τον αμερικανικό στρατό – ακόμη και αν πολλές χώρες απέδωσαν δημόσια αποστάσεις από τη σύγκρουση. «Το ΝΑΤΟ υπηρέτησε τα αμερικανικά συμφέροντα και ο Τραμπ αγνοεί άνετα αυτές τις πτυχές», δήλωσε ο Φαρινέλι, ο πρώην πρεσβευτής. «Η Ευρώπη έχει τη δική της ευθύνη μην επενδύοντας στην άμυνα και δημιουργώντας ισχυρή εξάρτηση, αλλά η σκέψη ότι το ΝΑΤΟ εξυπηρετεί μόνο τα ευρωπαϊκά στρατηγικά συμφέροντα απλά δεν είναι αληθινή».
