Το Στενό του Ορμούζ, κρίσιμης σημασίας υδάτινη οδός που συνδέει τον Περσικό Κόλπο με τον Κόλπο του Ομάν, έχει βρεθεί στο επίκεντρο της παγκόσμιας προσοχής από την έναρξη του πολέμου μεταξύ ΗΠΑ-Ισραήλ και Ιράν τον Φεβρουάριο. Πριν από την έναρξη των εχθροπραξιών, το στενό, μέσω του οποίου μεταφέρεται το 20% των παγκόσμιων αποθεμάτων πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), παρέμενε χωρίς χρέωση και ασφαλές για τα πλοία. Η περιοχή μοιράζεται μεταξύ Ιράν και Ομάν και δεν εμπίπτει στην κατηγορία των διεθνών υδάτων.
Μετά τις αμερικανο-ισραηλινές επιθέσεις, το Ιράν αντεπιτέθηκε βομβαρδίζοντας εμπορικά πλοία «εχθρικών» κρατών στο στενό, αναγκάζοντας ουσιαστικά την παύση της διέλευσης για όλα τα πλοία, προκαλώντας συμφόρηση στη ναυτιλία και οδηγώντας σε μια από τις σοβαρότερες κρίσεις παγκόσμιας ενεργειακής διανομής.
Παρά τις απειλές του Προέδρου των ΗΠΑ, Donald Trump, να βομβαρδίσει ιρανικές εγκαταστάσεις, η Τεχεράνη αρνήθηκε να επανανοίξει το στενό για όλους τους τύπους κυκλοφορίας. Ωστόσο, την Τρίτη το βράδυ, μετά τη μεσολάβηση του Πακιστάν, κηρύχθηκε μια προσωρινή κατάπαυση του πυρός διάρκειας δύο εβδομάδων. Αυτή η εξέλιξη ακολούθησε μια πρόταση ειρήνης 10 σημείων από το Ιράν, την οποία ο Trump χαρακτήρισε «εφικτή» βάση για διαπραγματεύσεις μόνιμου τερματισμού των εχθροπραξιών.
Στο πλαίσιο της συμφωνίας, η Τεχεράνη έχει πλέον εκδώσει επίσημους όρους που θα διέπουν τον έλεγχο του Στενού του Ορμούζ στο μέλλον. Οι ΗΠΑ δεν έχουν αναγνωρίσει άμεσα τους όρους ενόψει των συνομιλιών που είναι προγραμματισμένες να ξεκινήσουν στην Ισλαμαμπάντ την Παρασκευή. Αναλυτές, ωστόσο, εκτιμούν ότι ο συνεχιζόμενος έλεγχος από το Ιράν θα είναι αντιδημοφιλής στην Ουάσινγκτον, καθώς και σε άλλες χώρες.
Κατά τη διάρκεια της κρίσης, μόνο λίγα πλοία από συγκεκριμένες χώρες που θεωρούνταν φιλικές προς το Ιράν και εκείνα που πλήρωναν τέλη είχαν εξασφαλίσει ασφαλή διέλευση. Τουλάχιστον δύο τέλη για πλοία πιστεύεται ότι καταβλήθηκαν σε κινεζικά γουάν, σε μια στρατηγική που φαινομενικά αποσκοπεί στην αποδυνάμωση του δολαρίου ΗΠΑ, αλλά και στην αποφυγή των αμερικανικών κυρώσεων. Η Κίνα, η οποία αγοράζει το 80% του ιρανικού πετρελαίου, ήδη πληρώνει την Τεχεράνη σε γουάν.
**Ποιος ελέγχει το στενό;** Την Τρίτη, ο Υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Abbas Aragchi, δήλωσε ότι το Ιράν θα χορηγήσει ασφαλή διέλευση από το στενό κατά τη διάρκεια της κατάπαυσης του πυρός, «σε συντονισμό με τις Ένοπλπλες Δυνάμεις του Ιράν και με δέουσα προσοχή στους τεχνικούς περιορισμούς».
Την Τετάρτη, το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) δημοσίευσε έναν χάρτη του στενού, ο οποίος έδειχνε μια ασφαλή διαδρομή για τα πλοία. Ο χάρτης φαίνεται να κατευθύνει τα πλοία βορειότερα, προς την ιρανική ακτή, και μακριά από την παραδοσιακή διαδρομή κοντά στην ακτή του Ομάν. Σε δήλωσή του, το IRGC ανέφερε ότι όλα τα πλοία πρέπει να χρησιμοποιούν τον νέο χάρτη για πλοήγηση, λόγω «της πιθανότητας παρουσίας διαφόρων τύπων αντιπλοϊκών ναρκών στην κύρια ζώνη κυκλοφορίας».
Είναι ασαφές εάν το Ιράν εισπράττει τέλη κατά τη διάρκεια της περιόδου κατάπαυσης του πυρός. Ωστόσο, ο Trump δήλωσε την Τρίτη ότι οι ΗΠΑ θα «βοηθήσουν στην ανακούφιση της συμφόρησης» στο στενό και ότι ο αμερικανικός στρατός θα «περιφέρεται» όσο οι διαπραγματεύσεις συνεχίζονται. Στο Truth Social, ο Trump ανάρτησε την Πέμπτη ότι το στενό θα είναι «ΑΝΟΙΧΤΟ & ΑΣΦΑΛΕΣ», προσθέτοντας ότι τα αμερικανικά στρατεύματα δεν θα αποχωρήσουν από την περιοχή και απειλώντας με επανάληψη των επιθέσεων εάν οι συνομιλίες δεν πάνε καλά.
Ο ναυτιλιακός αναλυτής C Uday Bhaskar, με έδρα το Δελχί, δήλωσε στο Al Jazeera ότι υπάρχει μεγάλη «αβεβαιότητα» σχετικά με το ποιος μπορεί να πλεύσει μέσω του στενού, και ότι μόνο μεταξύ τριών και πέντε πλοίων έχουν διέλθει από την παύση του πολέμου.
**Πώς επηρεάζει το σχέδιο 10 σημείων του Ιράν το Στενό;** Μεταξύ των κύριων απαιτήσεων της Τεχεράνης, όπως αναφέρονται στο σχέδιο 10 σημείων, είναι ο μόνιμος τερματισμός όλων των επιθέσεων από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ κατά του Ιράν και των συμμάχων του, ιδίως του Λιβάνου, η άρση όλων των κυρώσεων και η διατήρηση του ελέγχου του Ορμούζ από το Ιράν. Το σχέδιο δεν έχει δημοσιευθεί πλήρως, αλλά θεωρείται αφετηρία για τις συνομιλίες.
Τα ιρανικά μέσα ενημέρωσης αναφέρουν ότι το Ιράν εξετάζει ένα σχέδιο για την επιβολή χρέωσης έως και 2 εκατομμυρίων δολαρίων ανά πλοίο, το οποίο θα μοιράζεται με το Ομάν. Άλλες αναφορές υποδηλώνουν ότι το Ιράν θα μπορούσε να χρεώσει 1 δολάριο ανά βαρέλι πετρελαίου που μεταφέρεται. Τα έσοδα που θα συγκεντρωθούν θα χρησιμοποιηθούν για την ανοικοδόμηση της στρατιωτικής και πολιτικής υποδομής που υπέστη ζημιές από τις αμερικανο-ισραηλινές επιθέσεις, ανέφερε η Τεχεράνη.
Το Ομάν έχει απορρίψει την ιδέα. Ο Υπουργός Μεταφορών, Said Al-Maawali, δήλωσε την Τετάρτη ότι οι Ομανοί είχαν «υπογράψει όλες τις διεθνείς συμφωνίες θαλάσσιων μεταφορών» που απαγορεύουν την επιβολή τελών.
**Τι λέει το διεθνές δίκαιο για τα τέλη διέλευσης;** Οι επικριτές του ιρανικού σχεδίου επιβολής τελών υποστηρίζουν ότι παραβιάζει το διεθνές δίκαιο που διέπει την ασφαλή θαλάσσια διέλευση και δεν θα πρέπει να αποτελεί μέρος μιας τελικής συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός. Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) ορίζει ότι δεν μπορούν να επιβάλλονται τέλη σε πλοία που πλέουν μέσω διεθνών στενών ή χωρικών υδάτων. Το δίκαιο επιτρέπει στα παράκτια κράτη να εισπράττουν τέλη για υπηρεσίες που παρέχονται, όπως βοήθεια στη ναυσιπλοΐα ή χρήση λιμένων, αλλά όχι για την ίδια τη διέλευση.
Ούτε οι ΗΠΑ ούτε το Ιράν έχουν επικυρώσει τη συγκεκριμένη σύμβαση. Ωστόσο, ακόμη και αν το είχαν κάνει, θα μπορούσαν να υπάρξουν τρόποι παράκαμψης αυτού του νόμου. Ο αναλυτής Bhaskar δήλωσε στο Al Jazeera ότι εάν το Ιράν επέβαλλε τέλη για την εξουδετέρωση ναρκών και την ασφάλιση της διέλευσης, αυτό θα μπορούσε να είναι αποδεκτό βάσει των ναυτιλιακών νόμων. Δεν υπάρχει προηγούμενο στην πρόσφατη ιστορία κρατών που να φορολογούν επίσημα τη διέλευση μέσω διεθνών στενών ή υδάτινων οδών.
Τον Οκτώβριο του 2024, μια έκθεση του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών ανέφερε ότι οι Χούθι της Υεμένης, με την υποστήριξη του Ιράν, εισέπρατταν «παράνομα τέλη» από ναυτιλιακές εταιρείες για να επιτρέψουν τη διέλευση πλοίων μέσω της Ερυθράς Θάλασσας και του στενού Bab-el-Mandeb, όπου στοχοποιούσαν πλοία που συνδέονταν με το Ισραήλ κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Γάζα. Την προηγούμενη εβδομάδα, ένας ανώτατος σύμβουλος του Ανώτατου Ηγέτη, Mojtaba Khamenei, πρότεινε ότι οι Χούθι θα μπορούσαν να κλείσουν ξανά τη ναυτιλιακή διαδρομή Bab al-Mandeb, δεδομένου του πολέμου κατά του Ιράν.
**Πώς ενδέχεται να αντιδράσουν οι χώρες σε ένα τέλος διέλευσης από τον Ορμούζ;** Τα τέλη διέλευσης από το Στενό του Ορμούζ θα επηρέαζαν πιθανότατα κυρίως τις πετρελαιοπαραγωγές και αεριοπαραγωγές χώρες του Κόλπου, αλλά οι επιπτώσεις θα εξαπλωθούν και σε άλλες, όπως έχουν δείξει οι τρέχουσες διαταραχές στην προσφορά.
Οι χώρες του Κόλπου, που εξέδωσαν ανακοινώσεις καλώντας για το άνοιγμα της διέλευσης και επαινώντας την κατάπαυση του πυρός την Τετάρτη, θα αντιμετώπιζαν επίσης μια συνεχιζόμενη αβεβαιότητα, λένε αναλυτές, καθώς το Ιράν θα μπορούσε να διαταράξει ξανά τις ροές στο μέλλον. Πριν από την ανακοίνωση της κατάπαυσης του πυρός, το Μπαχρέιν είχε ήδη προτείνει ένα ψήφισμα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, καλώντας τα κράτη μέλη να συντονιστούν και να ανοίξουν από κοινού τη διέλευση με «όλα τα απαραίτητα μέσα». Το ψήφισμα αυτό υποστηρίχθηκε από το Κατάρ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, τη Σαουδική Αραβία, το Κουβέιτ και την Ιορδανία. Στις 7 Απριλίου, 11 από τα 15 μέλη του UNSC ψήφισαν υπέρ του ψηφίσματος.
Ωστόσο, η Ρωσία και η Κίνα άσκησαν βέτο στο ψήφισμα, δηλώνοντας ότι ήταν μεροληπτικό κατά του Ιράν και δεν αντιμετώπιζε τις αρχικές επιθέσεις στο Ιράν από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ.
Πέρα από την περιοχή, παρατηρητές αναφέρουν ότι είναι απίθανο οι ΗΠΑ να αποδεχθούν επ’ αόριστον τις απαιτήσεις τέλους διέλευσης από το Ιράν ως μέρος των διαπραγματεύσεων που αναμένεται να ξεκινήσουν την Παρασκευή. Ένα τέλος διέλευσης από το Στενό του Ορμούζ «δεν θα γίνει δεκτό από τον Πρόεδρο Τραμπ και τις προσδοκίες του ότι το στενό πρέπει να είναι ανοιχτό για όλους», δήλωσε ο Amin Saikal, καθηγητής στο Australian National University.
Άλλες μεγάλες δυνάμεις έχουν επίσης εκφράσει την αντίθεσή τους. Πριν από την κατάπαυση του πυρός, η Βρετανία είχε ξεκινήσει συζητήσεις με 40 άλλες χώρες για να βρεθεί ένας τρόπος επανανοίγματος του στενού.
Οι πρακτικές πραγματικότητες στο στενό μπορεί να οδηγήσουν σε διαφορετικό σενάριο, με τους πλοιοκτήτες να χάνουν εκατομμύρια κάθε μέρα που τα πλοία τους παραμένουν ακινητοποιημένα, επιθυμώντας να τα βγάλουν γρήγορα και άθικτα, λένε ειδικοί. Είναι πιο πιθανό να συμμορφωθούν με το Ιράν, τουλάχιστον προς το παρόν. «Αν ήμουν ιδιοκτήτης ενός VLCC [very large crude carrier] που ζυγίζει περίπου 300.000 τόνους, η αξία του οποίου μπορεί να είναι ένα τέταρτο του δισεκατομμυρίου δολαρίων… θα πίστευα τους Ιρανούς αν έλεγαν ότι έχουμε τοποθετήσει νάρκες», δήλωσε ο Bhaskar.
