Μια από τις σημαντικότερες συλλογές μεξικανικής τέχνης του 20ού αιώνα, που περιλαμβάνει αριστουργήματα των Φρίντα Κάλο και Ντιέγο Ριβέρα, βρίσκεται στο επίκεντρο σφοδρής αντιπαράθεσης, καθώς προορίζεται για εξαγωγή στην Ισπανία. Η συμφωνία με την Banco Santander έχει προκαλέσει την οργή του μεξικανικού πολιτιστικού κόσμου, ο οποίος ανησυχεί για την τύχη των πολύτιμων αυτών έργων.
Σχεδόν 400 επαγγελματίες της τέχνης έχουν υπογράψει ανοιχτή επιστολή, καλώντας την κυβέρνηση του Μεξικού να παράσχει σαφέστερες διευκρινίσεις σχετικά με τη συμφωνία και τον αντίκτυπό της στα αριστουργήματα, ειδικότερα στα έργα της Κάλο, τα οποία το μεξικανικό κράτος έχει κηρύξει “καλλιτεχνικό μνημείο”. “Είναι ένα πολύ σοβαρό ζήτημα”, δήλωσε ο Φρανσίσκο Μπερζούντσα, ιστορικός και ένας από τους οκτώ συντάκτες της επιστολής. “Η Κάλο είναι η σημαντικότερη καλλιτέχνης στην ιστορία της χώρας μας και είναι ευκολότερο να δει κανείς το έργο της εκτός Μεξικού παρά εντός του Μεξικού.”
Η διαμάχη επικεντρώνεται σε μια συλλογή 160 έργων από τη συλλογή Gelman, η οποία πλέον αναφέρεται ως συλλογή Gelman Santander. Αρχικά ανήκε στους συλλέκτες Ζακ και Νατάσα Gelman, ενώ το 2023 τα έργα – πίνακες, σχέδια και φωτογραφίες – αγοράστηκαν από την οικογένεια Ζαμπράνο του Μεξικού. Εκτός από έργα των Κάλο και Ριβέρα, η συλλογή περιλαμβάνει δημιουργίες των Ρουφίνο Ταμάγιο, Χοσέ Κλεμέντε Ορόσκο, Μαρία Ιθκιέρδο και Νταβίντ Αλφάρο Σικέιρος, καθώς και μια επιλογή μεξικανικής φωτογραφίας.
Στο πλαίσιο της συμφωνίας με την Santander, η συλλογή, η οποία εκτίθεται στο Μεξικό για πρώτη φορά μετά από σχεδόν 20 χρόνια, θα επιστρέψει στην Ισπανία το καλοκαίρι, όπου θα αποτελέσει τον ακρογωνιαίο λίθο του νέου πολιτιστικού κέντρου της τράπεζας, του Faro Santander. Κατά την ανακοίνωση της συμφωνίας τον Ιανουάριο, η Santander είχε δηλώσει ότι θα ήταν “υπεύθυνη για τη διατήρηση, την έρευνα και την έκθεση” της συλλογής. Ωστόσο, η ασάφεια της ανακοίνωσης, που δεν διευκρίνιζε πόσο καιρό θα παραμείνουν τα έργα στην Ισπανία, προκάλεσε ανησυχία.
Η ανησυχία μετατράπηκε σε αγανάκτηση όταν ο διευθυντής του Faro Santander, Ντάνιελ Βέγκα Πέρεθ δε Αρλούτσεα, δήλωσε στην εφημερίδα El País ότι η νομοθεσία που διέπει τα έργα ήταν “ευέλικτη” και ότι η συλλογή θα έχει “μόνιμη παρουσία” στο νέο πολιτιστικό κέντρο.
Μέλη της πολιτιστικής κοινότητας του Μεξικού φοβούνται ότι η συμφωνία σημαίνει πως τα έργα ενδέχεται να μην επιστρέψουν ποτέ στο Μεξικό, επισημαίνοντας ότι η ισχύουσα νομοθεσία είναι σαφής όσον αφορά αυτά τα εθνικά κειμήλια. Η Γκαμπριέλα Μοσκέδα, επιμελήτρια και μία από τους πρώτους υπογράφοντες της επιστολής, ανέφερε: “Η τρέχουσα νομοθεσία προστατεύει πολύ αυτά τα έργα, ιδίως εκείνα που έχουν χαρακτηριστεί ως εθνικά καλλιτεχνικά μνημεία. Θεωρούνται ότι έχουν σημαντική αξία για την ταυτότητα του Μεξικού και την ιστορία της μεξικανικής τέχνης.”
Η διαμάχη είναι ιδιαίτερα έντονη όσον αφορά τα έργα της Κάλο, τα οποία έλαβαν το καθεστώς “καλλιτεχνικού μνημείου” το 1984: το προεδρικό διάταγμα ορίζει ρητώς ότι το σύνολο του έργου της μπορεί να φύγει από το Μεξικό μόνο προσωρινά και ότι το Εθνικό Ινστιτούτο Καλών Τεχνών και Λογοτεχνίας (Inbal) της χώρας είναι υπεύθυνο για την “επαναπατρισμό” οποιωνδήποτε έργων που βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές στο εξωτερικό.
Καλλιτέχνες, επιμελητές και άλλοι από τον πολιτιστικό χώρο του Μεξικού δηλώνουν ότι με τη συμφωνία Santander, το Inbal, το οποίο κατέχει μόλις τέσσερα από τα περίπου 150 έργα της Κάλο, έχει κάνει ακριβώς το αντίθετο. Ο Μπερζούντσα δήλωσε: “Αυτό το διάταγμα θεσπίστηκε ειδικά για να ‘κλειδώσει’ τις ιδιωτικές συλλογές. Για να διασφαλιστεί ότι δεν θα φύγουν από τη χώρα ή δεν θα διασκορπιστούν. Γι’ αυτό και τις υπερασπιζόμαστε τόσο σθεναρά.”
Σε απάντηση της κατακραυγής, η πρόεδρος του Μεξικού, Κλαούντια Σέινμπαουμ, δήλωσε: “Επιθυμία μας είναι [η συλλογή] να παραμείνει στο Μεξικό.” Η υπουργός Πολιτισμού, Κλαούντια Κουριέλ δε Ικάσα, δήλωσε: “Η συλλογή είναι μεξικανική· δεν πουλήθηκε – φεύγει μόνο προσωρινά.” Επίσης, ανέφερε ότι τα έργα θα επιστρέψουν στο Μεξικό το 2028.
Η Santander εξέδωσε ανακοίνωση τονίζοντας ότι η συμφωνία “δεν συνεπάγεται, υπό οποιεσδήποτε συνθήκες, ούτε την απόκτηση της συλλογής ούτε τη μόνιμη απομάκρυνσή της από το Μεξικό” και ότι τα έργα “θα επιστρέψουν στο Μεξικό στο τέλος της περιόδου προσωρινής εξαγωγής”.
Ωστόσο, οι πολιτιστικοί παράγοντες στο Μεξικό παραμένουν εξαγριωμένοι. Ισχυρίζονται ότι η συμφωνία που υπογράφηκε μεταξύ του Inbal και της Santander είναι ασαφής και υπερβολικά ευνοϊκή για την ισπανική τράπεζα. Το συμβόλαιο μεταξύ των δύο ιδρυμάτων, όπως είδε η εφημερίδα The Guardian, αναφέρει ότι παρόλο που η εξαγωγή είναι “προσωρινή”, το Faro Santander θα έχει την ευθύνη της συλλογής “σε οποιαδήποτε στιγμή” μεταξύ Ιουνίου 2026 και 30 Σεπτεμβρίου 2030, “περίοδος που μπορεί να παραταθεί με αμοιβαία συμφωνία μέσω της παράτασης του παρόντος συμβολαίου”.
Ο Μπερζούντσα κατέληξε λέγοντας: “Αν τα έργα δεν επέστρεφαν, ένα θεμελιώδες μέρος του σώματος του έργου αυτής της καλλιτέχνιδας – και της ιστορίας της – θα χανόταν. Είναι, τελικά, η σημαντικότερη Μεξικανή καλλιτέχνης στην ιστορία. Αυτά τα έργα είναι θεμελιώδη για την αφήγηση της ιστορίας της, και είναι θεμελιώδη για την κατανόηση της ταυτότητάς μας ως Μεξικανοί.”
