Η μακροχρόνια αντιπαλότητα μεταξύ Κίνας και Ιαπωνίας έχει βαθιές ιστορικές ρίζες, και οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών έχουν πάρει μια σημαντική αρνητική τροπή τους τελευταίους μήνες. Το παρόν άρθρο, το πρώτο σε μια σειρά τριών μερών, εξετάζει πώς και οι δύο χώρες προσπαθούν να αξιοποιήσουν τη «μαλακή δύναμη» (soft power) προς όφελός τους στην προσπάθεια διαμόρφωσης της διεθνούς κοινής γνώμης.
Η άνοδος της «μαλακής δύναμης» της Κίνας τροφοδοτείται από παγκόσμιες επιτυχίες σε τομείς που κυμαίνονται από τα βιντεοπαιχνίδια και τον κινηματογράφο μέχρι τα καταναλωτικά brands και την τεχνολογία. Παραδείγματα επιτυχίας περιλαμβάνουν το blockbuster βιντεοπαιχνίδι *Black Myth: Wukong*, εμπνευσμένο από την κινεζική μυθολογία, και το βραβευμένο sci-fi μυθιστόρημα *The Three-Body Problem*, το οποίο αργότερα μετατράπηκε σε σειρά του Netflix. Αυτή η ταχέως αναπτυσσόμενη παγκόσμια εμβέλεια έχει ωθήσει την Ιαπωνία – που εδώ και καιρό θεωρείται ηγέτιδα σε τομείς όπως τα βιντεοπαιχνίδια και τα anime – να ξεκινήσει μια πρωτοβουλία για την προώθηση του δικού της πολιτισμού.
Πρόσφατα, η εφημερίδα Yomiuri συνέκρινε την πρωτοβουλία του Υπουργείου Εξωτερικών με τις προσπάθειες της Κίνας να χρησιμοποιήσει την πολιτιστική προσέγγιση για να επεκτείνει την επιρροή της, προσθέτοντας ότι σχεδιάστηκε «για να ενισχύσει τις διπλωματικές ικανότητες αυτής της χώρας αυξάνοντας τον αριθμό των ανθρώπων που κατανοούν την Ιαπωνία». Σύμφωνα με την εφημερίδα, «καθώς η Κίνα χρησιμοποίησε την πολιτιστική διπλωματία για να υπονομεύσει τη φήμη άλλων χωρών, το υπουργείο αποφάσισε να στείλει αφηγητές με στόχο τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος που θα διευκολύνει την αποδοχή των θέσεων και των πολιτικών της Ιαπωνίας στο εξωτερικό». Το ιαπωνικό υπουργείο Εξωτερικών σχεδιάζει να διοργανώσει εκδηλώσεις σε περισσότερες από 20 χώρες μέχρι το τέλος του τρέχοντος μήνα, παρουσιάζοντας τόσο αρχαίες όσο και σύγχρονες πτυχές του ιαπωνικού πολιτισμού, από τελετές τσαγιού μέχρι manga και anime.
Αναλυτές υποστηρίζουν ότι η αυξανόμενη πολιτιστική επιρροή της Κίνας οδηγείται όλο και περισσότερο από ιδιωτικές εταιρείες και «πολιτιστικές ανταλλαγές από κάτω προς τα πάνω» που περιλαμβάνουν απλούς ανθρώπους, αντί να καθοδηγείται από τις κυβερνήσεις. Ωστόσο, προειδοποιούν επίσης ότι η διατήρηση αυτής της «μαλακής δύναμης» απαιτεί ένα περιβάλλον που ενθαρρύνει την καινοτομία, τονίζοντας ότι η χώρα θα πρέπει να στοχεύει σε βαθύτερη εμπλοκή με το διεθνές κοινό.
Ο κινεζικός πολιτισμός γνωρίζει αύξηση δημοτικότητας σε πολλά διαφορετικά είδη. Λίγο μετά την κυκλοφορία του τον Αύγουστο του 2024, το βιντεοπαιχνίδι *Black Myth: Wukong*, βασισμένο στον χαρακτήρα του Βασιλιά Μαϊμού, κατέκτησε τον κόσμο, πουλώντας πάνω από 10 εκατομμύρια αντίτυπα σε λιγότερο από τέσσερις ημέρες και πάνω από 20 εκατομμύρια τον πρώτο μήνα μετά την κυκλοφορία του. Μια άλλη παγκόσμια επιτυχία, η ταινία κινουμένων σχεδίων *Ne Zha 2*, αντλεί επίσης έμπνευση από έναν χαρακτήρα της κινεζικής μυθολογίας, ενώ η τηλεοπτική σειρά 40 επεισοδίων *Legend of Zang Hai*, ένα ιστορικό φαντασίας που βασίστηκε σε αρχαίες μορφές τέχνης όπως οι σκιές και η όπερα Kunqu, κατέκτησε την κορυφή σε πολλές ξένες λίστες κατάταξης σε πλατφόρμες streaming.
Εν τω μεταξύ, το μυθιστόρημα του Liu Cixin, *The Three-Body Problem*, έχει συγκεντρώσει ευρεία διεθνή αναγνώριση – με θαυμαστές που κυμαίνονται από τον πρώην πρόεδρο των ΗΠΑ Barack Obama μέχρι τον δημιουργό του *Game of Thrones*, George R.R. Martin. Το βιβλίο πούλησε εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως, κέρδισε πολλά βραβεία και μεταφέρθηκε στην τηλεόραση από το Netflix το 2024. Η τάση αυτή επεκτείνεται ακόμη και σε παιχνίδια όπως οι κούκλες Labubu της Pop Mart, οι οποίες έγιναν παγκόσμια τρέλα πέρυσι, δημιουργώντας μεγάλες ουρές έξω από τα καταστήματα καθώς οι θαυμαστές πάλευαν να αποκτήσουν μία.
Η Sheng Zou, ερευνήτρια διαδραστικών μέσων και καθηγήτρια στο Baptist University του Χονγκ Κονγκ, δήλωσε ότι οι ιδιωτικές εταιρείες παίζουν όλο και πιο σημαντικό ρόλο. «Όσον αφορά τη μαλακή δύναμη, αισθάνομαι ότι παραδοσιακά δίνεται πολλή προσοχή στους κρατικούς φορείς και στις πρωτοβουλίες από πάνω προς τα κάτω, αλλά μη κρατικοί φορείς – ακόμη και άτομα – και διαδικασίες πολιτιστικών ανταλλαγών από κάτω προς τα πάνω συμβαίνουν καθημερινά. Αυτές οι τελευταίες παίζουν ολοένα και πιο σημαντικούς ρόλους».
Μια ένδειξη αυτής της τάσης ήρθε στον Δείκτη Μαλακής Δύναμης 2025, που διεξάγεται ετησίως από την συμβουλευτική εταιρεία μάρκετινγκ Brand Finance, όπου η Κίνα ξεπέρασε τη Βρετανία καταλαμβάνοντας τη δεύτερη θέση πίσω από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Στον δείκτη του 2026, η Κίνα διατήρησε αυτή τη θέση, ενώ η Ιαπωνία ξεπέρασε τη Βρετανία ανεβαίνοντας στην τρίτη θέση. Η έκθεση ανέφερε ότι η Κίνα ήταν το μόνο έθνος στην πρώτη δεκάδα που αύξησε το σκορ της «μαλακής δύναμης» και είχε «μειώσει το χάσμα με τις ΗΠΑ σε λιγότερο από 1,5 μονάδες».
Η έκθεση έδειξε ότι ο τουρισμός έπαιζε ολοένα και σημαντικότερο ρόλο σε αυτό, λόγω της «αυξανόμενης ελκυστικότητας των κινεζικών πόλεων, της πολιτιστικής κληρονομιάς και των ευκαιριών αναψυχής, με τη βοήθεια προγραμμάτων διευκόλυνσης έκδοσης βίζας και επαφών μεταξύ των λαών». Σε μια προσπάθεια τόνωσης του τουρισμού, το Πεκίνο έχει σταθερά επεκτείνει τον αριθμό των χωρών των οποίων οι πολίτες μπορούν να επισκεφθούν χωρίς βίζα για έως και 30 ημέρες μετά το τέλος των αυστηρών ελέγχων Covid-19 το 2023. Πέρυσι, πάνω από 30 εκατομμύρια αλλοδαποί εισήλθαν στην Κίνα χωρίς βίζα, μια αύξηση σχεδόν 50% σε σχέση με το προηγούμενο έτος, σύμφωνα με την Εθνική Διοίκηση Μετανάστευσης.
Η Κίνα εργάζεται επίσης για την προώθηση της κληρονομιάς και του πολιτισμού της στις νέες γενιές μέσω της τεχνολογίας, και έχει επενδύσει βαριά στην ψηφιοποίηση μουσείων για να ζωντανέψει την αρχαία ιστορία της. Η έκθεση ανέφερε επίσης: «Πολιτιστικά φαινόμενα όπως τα Labubu, που απέκτησαν παγκόσμια δημοτικότητα το 2025, μαζί με την ισχυρή αναγνώριση για μάρκες όπως η Huawei και το TikTok, και οι αυξανόμενες εξαγωγές ηλεκτρικών οχημάτων, ενισχύουν περαιτέρω την εμβέλεια της Κίνας».
Η Zou επισήμανε επίσης την πρόσφατη τάση του «Chinamaxxing» μεταξύ νεαρών Αμερικανών που υιοθετούν κινεζικές πρακτικές ευεξίας και επιλογές τρόπου ζωής, λέγοντας ότι «οι θετικές επιπτώσεις για την οικοδόμηση της «μαλακής δύναμης» της Κίνας δεν πρέπει να απορρίπτονται βιαστικά». Μια άλλη σχετική τάση είναι αυτή του «γίνομαι Κινέζος/η», όπου ξένοι χρήστες του διαδικτύου μοιράζονται δημοφιλή memes και βίντεο με τους εαυτούς τους να υιοθετούν κινεζικές συνήθειες τρόπου ζωής, όπως η κατανάλωση ζεστού νερού ή η χρήση παραδοσιακής κινεζικής ιατρικής. Και οι δύο τάσεις μπορεί να έχουν τις ρίζες τους στην ξαφνική αύξηση της δημοτικότητας της κινεζικής πλατφόρμας κοινωνικής δικτύωσης RedNote μεταξύ των Αμερικανών χρηστών πέρυσι, μετά την ψήφιση από τις ΗΠΑ νομοθεσίας – η οποία δεν εφαρμόστηκε ποτέ μετά την επιστροφή του Donald Trump στην εξουσία – για την απαγόρευση του TikTok.
Η Zou επεσήμανε επίσης τον ρόλο των Αμερικανών YouTubers στη διάδοση θετικών εικόνων της Κίνας, συμπεριλαμβανομένης της Aleese Lightyear, μιας δασκάλας της οποίας τα βίντεο για τη ζωή στο Chengdu προβλήθηκαν στο CNBC και «πυροδότησαν συζητήσεις στο αμερικανικό κοινό σχετικά με την ταχέως μεταβαλλόμενη Κίνα». Η Zou δήλωσε ότι οι γεωπολιτικές καταστάσεις, συμπεριλαμβανομένων των απογοητεύσεων από τον αυταρχισμό του Trump, θα μπορούσαν να είναι ένας παράγοντας, «αλλά το πιο σημαντικό, η πολιτιστική και τεχνολογική πρόοδος που έχει σημειώσει η Κίνα είναι βέβαιο ότι θα γίνει αντιληπτή από ανθρώπους σε όλο τον κόσμο».
Το Πεκίνο φαίνεται επίσης να έχει αναγνωρίσει τις δυνατότητες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για την αναδιαμόρφωση της εθνικής του εικόνας στην παγκόσμια σκηνή. Η επέκταση της διεθνούς επιρροής τέτοιων πλατφορμών συμπεριλήφθηκε ως στρατηγικός στόχος στο τρέχον πενταετές σχέδιο, το οποίο θα ισχύει έως το 2030. Ο Shaoyu Yuan, ειδικός στη «μαλακή δύναμη» στο New York University, δήλωσε ότι η μεγαλύτερη αλλαγή ήταν ότι το Πεκίνο δεν βασίζεται πλέον στη διαχείριση της επίσημης εικόνας. «Τώρα διαθέτει παγκοσμίως ορατά πολιτιστικά προϊόντα που οι άνθρωποι επιλέγουν μόνοι τους, από blockbuster παιχνίδια μέχρι συλλεκτικά brands και περιεχόμενο lifestyle από δημιουργούς».
Σύμφωνα με τον Yuan, το Πεκίνο έχει μεταβεί από μια προσέγγιση οικοδόμησης εικόνας από πάνω προς τα κάτω στην ενίσχυση των πολιτιστικών βιομηχανιών και της αφήγησης. Είπε ότι η παγκόσμια κουλτούρα διαμορφώνεται όλο και περισσότερο από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ήταν «πιο κατακερματισμένη και λιγότερο ελεγχόμενη από λίγους δυτικούς «gatekeepers». Αυτό δημιουργεί περισσότερο χώρο για τα κινεζικά πολιτιστικά προϊόντα να ταξιδέψουν με τα δικά τους προσόντα». Πρόσθεσε: «Η άνοδος της Κίνας στην πολιτιστική επιρροή προέρχεται από ένα ισχυρότερο εγχώριο οικοσύστημα περιεχομένου που συναντά ένα παγκόσμιο περιβάλλον που είναι πιο ανοιχτό στην μη-δυτική πολιτιστική δύναμη από ό,τι στο παρελθόν».
Ωστόσο, υπάρχουν και πολλές προκλήσεις που η Κίνα θα πρέπει να έχει κατά νου για να διατηρήσει τη «μαλακή δύναμή» της παγκοσμίως. Η Zou δήλωσε ότι ο στόχος της Κίνας να μετατοπίσει την έμφαση στην καινοτομία και στα προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας χρειάζεται «ενισχυμένη προστασία πνευματικών δικαιωμάτων, παροχή κινήτρων για πρωτότυπα σχέδια, αυστηρότερο ποιοτικό έλεγχο και περισσότερο χώρο για καλλιτεχνικές εξερευνήσεις και πολιτιστικές παραγωγές».
Ο Yuan δήλωσε ότι η κύρια πρόκληση της «μαλακής δύναμης» της Κίνας είναι να μετατρέψει την αυξανόμενη παγκόσμια προβολή σε διαρκή εμπιστοσύνη, καθώς το κοινό μπορεί να απολαμβάνει κινεζικά πολιτιστικά προϊόντα, ενώ εξακολουθεί να ανησυχεί για την λογοκρισία και την κρατική επιρροή. Το Πεκίνο θα πρέπει επίσης να σκεφτεί την οικοδόμηση μιας ανθεκτικής παγκόσμιας εικόνας, πρόσθεσε. «Μια τάση όπως το «γίνομαι Κινέζος/η» ή το «Chinamaxxing» μπορεί να κάνει τις κινεζικές πρακτικές ευεξίας και την καθημερινή αισθητική να φαίνονται οικείες, αλλά εάν αυτή η εξοικείωση δεν εξελιχθεί ποτέ σε βαθύτερη εμπλοκή μέσω ταξιδιών, εκπαίδευσης, εκμάθησης γλωσσών, αφήγησης μεγάλου εύρους και διαρκών ανταλλαγών, το αποτέλεσμα παραμένει επιφανειακό».
