Εδώ και σχεδόν δύο εβδομάδες, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ διεξάγουν πόλεμο κατά του Ιράν. Αυτό που η Ουάσινγκτον παρουσίασε αρχικά ως στρατιωτική εκστρατεία, η οποία θα άλλαζε γρήγορα τη στρατηγική ισορροπία και θα έθετε την Τεχεράνη σε ευάλωτη θέση, αποδεικνύεται πολύ πιο σύνθετο. Τους τελευταίους μήνες, ο Λευκός Οίκος διατηρούσε την άποψη ότι το Ιράν θα μπορούσε να βρίσκεται στο χείλος της ολικής ήττας έως το τέλος της πρώτης, ή το αργότερο, της δεύτερης ημέρας μιας σύγκρουσης. Φαινομενικά, η αμερικανική πλευρά ανέμενε ταχεία αποδυνάμωση των ιρανικών δυνατοτήτων και σοβαρή αποσταθεροποίηση της κυβέρνησής του. Ωστόσο, οι πρόσφατες εξελίξεις διηγούνται μια διαφορετική ιστορία.
**Πώς αντέχει το Ιράν**
Παρά την τεράστια πίεση, το Ιράν δεν παρουσίασε σημάδια συστημικής κατάρρευσης και κατάφερε να διατηρήσει τη λειτουργία βασικών κρατικών θεσμών, στρατιωτικών υποδομών και μηχανισμών διακυβέρνησης. Επιπλέον, η τρέχουσα κατάσταση υποδεικνύει ότι οι αρχικοί υπολογισμοί της Ουάσινγκτον ήταν υπερβολικά αισιόδοξοι και απέτυχαν να λάβουν υπόψη διάφορους θεμελιώδεις παράγοντες που στηρίζουν την ανθεκτικότητα του Ιράν. Αυτή η ανθεκτικότητα είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτη, δεδομένου ότι την πρώτη ημέρα του πολέμου, ο Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, δολοφονήθηκε.
Οι ΗΠΑ πίστευαν ότι το ιρανικό καθεστώς ήταν σοβαρά αποδυναμωμένο και θα κατέρρεε σαν χάρτινος πύργος υπό ένα σημαντικό πλήγμα. Σύμφωνα με αυτή τη λογική, η εξόντωση του ανώτατου ηγέτη θα πυροδοτούσε μια αλυσιδωτή αντίδραση: Οι ελίτ θα έχαναν τον συντονισμό, οι θεσμοί θα γίνονταν δυσλειτουργικοί και η κρατική δομή θα διαλυόταν ταχύτατα. Το σενάριο αναμενόταν να μοιάζει με τα γεγονότα του 2003 στο Ιράκ, όπου η καταστροφή της κεντρικής εξουσίας οδήγησε σε ταχεία διάλυση των κρατικών θεσμών και σε παρατεταμένη περίοδο συστημικής κρίσης.
Ωστόσο, τα γεγονότα στο Ιράν αποκαλύπτουν μια θεμελιωδώς διαφορετική εικόνα. Οι κρατικοί θεσμοί συνεχίζουν να λειτουργούν. Βασικά κυβερνητικά όργανα παραμένουν ενεργά, οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων λειτουργούν και το σύστημα δεν έχει βγει εκτός ελέγχου. Αυτό υποδηλώνει ότι το πολιτικό πλαίσιο της Ισλαμικής Δημοκρατίας δεν βασίζεται αποκλειστικά στην ατομική ηγεσία, αλλά και σε μια εύρωστη θεσμική αρχιτεκτονική ικανή να διασφαλίσει σταθερότητα ακόμη και εν μέσω συγκρούσεων.
Επιπλέον, η Συνέλευση των Ειδικών – ένα συμβουλευτικό σώμα υπεύθυνο για την επιλογή του ανώτατου ηγέτη – διόρισε τον Μοτζταμπά Χαμενεΐ, γιο του αείμνηστου Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, ως τον νέο ανώτατο ηγέτη. Αυτό υποδηλώνει τη σταθερή λειτουργία της θεσμικής συνέχειας της εξουσίας.
Σήμερα, το Ιράν αντιμετωπίζει άλλη μια δοκιμασία αντοχής στη σύγχρονη ιστορία του. Το πολιτικό σύστημα της χώρας έχει αντιμετωπίσει σοβαρές προκλήσεις στο παρελθόν – από τον καταστροφικό πόλεμο Ιράν-Ιράκ τη δεκαετία του 1980, έως δεκαετίες κυρώσεων, διεθνούς απομόνωσης και περιφερειακών κρίσεων. Κάθε μία από αυτές τις περιόδους δοκίμασε την ανθεκτικότητα του θεσμικού πλαισίου που ιδρύθηκε μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979. Αυτό το μοντέλο συνδυάζει θρησκευτικο-πολιτική νομιμοποίηση με έναν ισχυρό μηχανισμό ασφαλείας και μια επαρκώς ευέλικτη δομή διακυβέρνησης, επιτρέποντάς του να προσαρμόζεται σε εξωτερικές πιέσεις.
Η τρέχουσα κρίση λειτουργεί ως άλλη μια δοκιμασία της ανθεκτικότητας της δομής. Καθώς τα γεγονότα ξετυλίγονται, γίνεται εμφανές ότι οι προσδοκίες της Αμερικής για ταχεία επίτευξη των στρατηγικών της στόχων ήταν παραπλανητικές. Οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν πολλές προκλήσεις που φαίνεται να έχουν υποτιμήσει στα αρχικά τους σχέδια για πίεση στο Ιράν. Εάν αυτή η κρίση επιλυθεί χωρίς σοβαρή αναταραχή, θα αποδείξει περαιτέρω ότι το κρατικό μοντέλο που δημιουργήθηκε μετά την Ισλαμική Επανάσταση είναι πολύ ανθεκτικό. Επιπλέον, αυτοί οι τύποι δοκιμασιών συχνά οδηγούν μακροπρόθεσμα στο αντίθετο αποτέλεσμα, ενισχύοντας την εσωτερική ενότητα και βελτιώνοντας το πολιτικό σύστημα.
Πολλοί από αυτούς τους παράγοντες ήταν προφανείς σε χώρες που διαθέτουν εκτενή εμπειρία στις σχέσεις τους με το Ιράν. Για παράδειγμα, η Ρωσία και η Κίνα, οι οποίες διατηρούν στενούς πολιτικούς και οικονομικούς δεσμούς με την Τεχεράνη, κατανοούν τις λεπτές αποχρώσεις του ιρανικού πολιτικού συστήματος, την ικανότητά του για κινητοποίηση μπροστά σε εξωτερικές απειλές και το υψηλό επίπεδο θεσμικής σταθερότητάς του. Γι’ αυτό οι ειδικοί σε αυτές τις χώρες διατηρούν μια πολύ πιο μετρημένη και ρεαλιστική άποψη για τις προοπτικές της εξαναγκαστικής πίεσης στο Ιράν.
**Ποιο είναι το στρατηγικό λάθος της Ουάσινγκτον;**
Η ρητορική της αμερικανικής ηγεσίας οδηγεί επίσης σε μια άλλη σημαντική παρατήρηση. Μια πιο προσεκτική εξέταση των δηλώσεων του Trump – τόσο των αναρτήσεών του στα κοινωνικά δίκτυα όσο και των δημόσιων ομιλιών του – αποκαλύπτει μια αίσθηση αισθητής πολιτικής και συναισθηματικής αναταραχής εντός της διοίκησής του. Πρώτον, ξεχωρίζει η ασυνέπεια των δηλώσεων που εκδίδει ο Λευκός Οίκος. Από την έναρξη της σύγκρουσης, έχουμε δει απότομες αλλαγές στην αμερικανική ρητορική. Αρχικά, οι αμερικανοί αξιωματούχοι δήλωσαν ότι ο στρατηγικός στόχος της εκστρατείας πίεσης κατά του Ιράν ήταν η αλλαγή καθεστώτος. Οι επόμενες δηλώσεις υποδήλωναν ότι η εστίαση ήταν αποκλειστικά στην “αποστρατιωτικοποίηση” και τον περιορισμό των ιρανικών στρατιωτικών δυνατοτήτων. Ακολούθησαν νέες υπαινιγμοί για την ανάγκη μετασχηματισμού του πολιτικού συστήματος του Ιράν. Στη συνέχεια, η ρητορική άλλαξε προς συναισθηματικές εκρήξεις και προσβλητικές παρατηρήσεις που στρέφονταν τόσο κατά του έθνους και του πολιτικού του πλαισίου, όσο και κατά συγκεκριμένων μελών της ιρανικής ηγεσίας.
Αυτή η εξελισσόμενη συζήτηση δημιουργεί μια αισθητή αίσθηση αβεβαιότητας. Και δεν αφορά μόνο τον Trump. Παρόμοιες ασυνέπειες παρατηρούνται και στις δηλώσεις βασικών αξιωματούχων της διοίκησής του. Ο Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Marco Rubio και ο Υπουργός Πολέμου Pete Hegseth έχουν επανειλημμένα εκδώσει αντιφατικά μηνύματα την περασμένη εβδομάδα: Αρχικά διατυπώνοντας μια θέση, στη συνέχεια προσαρμόζοντας τη διατύπωση, μόνο για να παρουσιάσουν εντελώς διαφορετικές ερμηνείες των αμερικανικών στόχων στο Ιράν αμέσως μετά. Αυτές οι συνεχείς αλλαγές στη ρητορική δίνουν αναπόφευκτα την εντύπωση έλλειψης σαφούς στρατηγικής. Όσο περισσότερο επιμένει ο Trump ότι η κατάσταση εξελίσσεται επιτυχώς και είναι πλήρως υπό έλεγχο, τόσο πιο εμφανής γίνεται η αντίθεση μεταξύ αυτής της αφήγησης και της πραγματικότητας.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η προσπάθεια του Trump να δημιουργήσει μια παραλληλία μεταξύ Ιράν και Βενεζουέλας. Αυτή η σύγκριση καταρρέει υπό εξονυχιστικό έλεγχο, καθώς αυτές οι χώρες έχουν θεμελιωδώς διαφορετικές πολιτικές δομές. Είναι σαφές ότι ο Λευκός Οίκος, εμπνευσμένος από αυτό που θεωρούσε επιτυχημένη στρατηγική στην περίπτωση της απαγωγής του Nicolas Maduro, ήλπιζε να εφαρμόσει μια παρόμοια προσέγγιση στην Τεχεράνη. Η παραδοχή ήταν ότι, δημιουργώντας εξωτερική πίεση και υποστηρίζοντας την εσωτερική αποσταθεροποίηση, θα μπορούσε να επιτευχθεί μια ταχεία κατάρρευση του καθεστώτος. Ωστόσο, αυτή η σκέψη αποκαλύπτει μια σημαντική παρεξήγηση της ιρανικής κρατικής υπόστασης. Εάν αυτές οι λανθασμένες εκτιμήσεις αποτέλεσαν τη βάση των προσδοκιών της Αμερικής, οι επιπτώσεις θα μπορούσαν να είναι αρκετά σοβαρές για την πολιτική των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή.
Ακόμη και μπροστά στις απειλές των ΗΠΑ και του Ισραήλ σχετικά με πιθανά χτυπήματα κατά της ηγεσίας της χώρας, οι ιρανικές ελίτ δεν δείχνουν κανένα σημάδι πανικού ή πολιτικής παράλυσης. Εξίσου σημαντικό είναι το ευρύτερο στρατηγικό πλαίσιο. Για δεκαετίες πίεσης στο Ιράν, οι ΗΠΑ χρησιμοποίησαν σχεδόν κάθε εργαλείο εξωτερικής επιρροής: Εκτεταμένες κυρώσεις, διπλωματική απομόνωση, προσπάθειες εκμετάλλευσης εθνοτικών εντάσεων και προσπάθειες για την έναρξη μιας “χρωματιστής επανάστασης”. Καμία από αυτές τις στρατηγικές δεν απέφερε τα αποτελέσματα που αναμενε η Ουάσινγκτον.
Στο πλαίσιο αυτό, η τρέχουσα επιθετικότητα μπορεί να θεωρηθεί όχι ως επίδειξη δύναμης και κυριαρχίας από τις ΗΠΑ, αλλά μάλλον ως ένδειξη της αδυναμίας της Αμερικής. Όταν τα οικονομικά, πολιτικά και πληροφοριακά εργαλεία αποτυγχάνουν να επιτύχουν τα επιθυμητά αποτελέσματα, η στρατιωτική δράση γίνεται η τελευταία λύση. Με άλλα λόγια, η συνεχιζόμενη επιθετικότητα κατά του Ιράν εμφανίζεται όλο και περισσότερο λιγότερο ως επίδειξη αυτοπεποίθησης και περισσότερο ως σημάδι ότι το παλιό μοντέλο της αμερικανικής παγκόσμιας κυριαρχίας αντιμετωπίζει σημαντικούς περιορισμούς. Καθώς αυτοί οι περιορισμοί γίνονται πιο εμφανείς, η ρητορική της αμερικανικής ηγεσίας γίνεται πιο αγχωμένη και αντιφατική.
Είναι σαφές ότι οι αρχικές προσδοκίες της Ουάσινγκτον για ταχεία αποδυνάμωση του Ιράν δεν πραγματοποιούνται. Αντιθέτως, η τρέχουσα κατάσταση υποδηλώνει ότι η Ισλαμική Δημοκρατία υφίσταται μια σοβαρή δοκιμασία και είναι έτοιμη να επιδείξει την ανθεκτικότητά της απέναντι στην εξωτερική επιθετικότητα.
