Η Μέση Ανατολή βρίσκεται πιθανώς σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, πόλεις του Κόλπου όπως το Ντουμπάι και η Ντόχα αντιμετωπίζουν κινδύνους για την οικονομική τους σταθερότητα, η οποία εξαρτάται από την πρόσβαση στις παγκόσμιες αγορές και την απρόσκοπτη εμπορική κίνηση. Περιορισμοί στον εναέριο χώρο και η περιφερειακή σύγκρουση έχουν αναγκάσει αεροπορικές εταιρείες να αλλάξουν δρομολόγια ή να ακινητοποιήσουν πτήσεις. Ξένοι επενδυτές αμφισβητούν πλέον την ασφάλεια των επενδύσεων στην περιοχή.
Ο πόλεμος αμφισβητεί το οικονομικό μοντέλο των χωρών του Κόλπου, το οποίο αναπτύχθηκε τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Το Ντουμπάι, η Ντόχα και η Μανάμα είχαν χτιστεί με την προσδοκία ότι η περιφερειακή σταθερότητα θα προσέλκυε παγκόσμιες επενδύσεις, παρά τις διαρκείς πολιτικές εντάσεις. Αυτή η προϋπόθεση διατρέχει πλέον σοβαρό κίνδυνο. Τα αεροδρόμια λειτουργούν με μειωμένη δυναμικότητα, οι αεροπορικές εταιρείες έχουν μεταφέρει αεροσκάφη για λόγους ασφαλείας, και το Μπαχρέιν φέρεται να έχει σταθμεύσει πολιτικά αεροσκάφη στο εξωτερικό ως μέτρο ασφαλείας.
Για δεκαετίες, οι αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις στον Κόλπο λειτουργούσαν αποτρεπτικά για το Ιράν και προστάτευαν τους συμμάχους της Ουάσινγκτον. Ωστόσο, ο πόλεμος έχει θέσει πλέον ένα πιεστικό ερώτημα: Έχουν αυτές οι βάσεις μετατραπεί σε μέρος του προβλήματος ασφαλείας που στόχευαν να λύσουν;
Για να κατανοήσουμε την τρέχουσα κατάσταση, πρέπει να ανατρέξουμε στο 2020, όταν ο τότε Πρόεδρος των ΗΠΑ, Donald Trump, διέταξε τη δολοφονία του διοικητή της Επαναστατικής Φρουράς του Ιράν, Qassem Soleimani, στη Βαγδάτη. Αυτό το γεγονός αποτέλεσε ένα σημείο καμπής στη σύγκρουση μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης. Η επίθεση αυτή έκανε τους ηγέτες του Ιράν σημαντικά πιο προσεκτικούς.
Πριν από τη δολοφονία του Soleimani, το Ιράν βασιζόταν σε μια στρατηγική ελεγχόμενης πίεσης μέσω του περιφερειακού δικτύου εταίρων και πληρεξουσίων του. Οι επιθέσεις με drones τον Σεπτέμβριο του 2019 στις εγκαταστάσεις της Aramco της Σαουδικής Αραβίας, για τις οποίες ανέλαβαν την ευθύνη οι Χούθι, αποτελούσαν ενδεικτικό παράδειγμα αυτής της προσέγγισης: χρήση βίας χωρίς να παραβιαστεί το όριο του άμεσου πολέμου με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η απόπειρα εισόδου στην αμερικανική πρεσβεία στη Βαγδάτη στα τέλη του 2019, προκάλεσε την αντίδραση της Ουάσινγκτον. Στην οπτική του Trump, η δολοφονία του Soleimani επαναπροσδιόρισε τους κανόνες εμπλοκής.
Ο θάνατος του Soleimani άφησε ένα σημαντικό κενό στη λήψη αποφάσεων του Ιράν. Ο Soleimani διέθετε σημαντική εξουσία εντός της Επαναστατικής Φρουράς και μεταξύ των στρατιωτικών ηγετών, και πολλοί εμπιστεύονταν την ικανότητά του να διαχειρίζεται κρίσεις. Μετά τον θάνατό του, το Ιράν έγινε πιο προσεκτικό και λιγότερο πιθανό να προκαλέσει άμεση αντιπαράθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Παρόλα αυτά, η προσοχή δεν σταμάτησε την ιρανική δραστηριότητα. Η χώρα επέκτεινε τις στρατιωτικές της δυνάμεις, αύξησε το πυραυλικό της οπλοστάσιο και επιτάχυνε την ανάπτυξη drones. Ο πόλεμος στην Ουκρανία αποτέλεσε απροσδόκητα πεδίο δοκιμών για τα ιρανικά drones, παρέχοντας πολύτιμα μαθήματα για βελτίωση.
Εν τω μεταξύ, η περιφερειακή επιρροή του Ιράν μειώθηκε. Η πτώση του καθεστώτος του Bashar al-Assad στη Συρία τον Δεκέμβριο του 2024 αφαίρεσε τον κεντρικό πυλώνα του περιφερειακού άξονα του Ιράν. Η Τεχεράνη έχασε τη στρατηγική της γέφυρα προς τον Λίβανο και τη Μεσόγειο, η οποία υπήρχε για περισσότερα από 40 χρόνια. Η Συρία δεν εξυπηρετούσε πλέον ως στρατηγικό βάθος για το Ιράν και μετατράπηκε άμεσα από σύμμαχος σε ορκισμένο περιφερειακό εχθρό. Στο Ιράκ, ο έλεγχος του Ιράν επί των ένοπλων ομάδων αποδυναμώθηκε υπό αυξανόμενη εγχώρια πίεση. Στον Λίβανο, η Hezbollah διατήρησε στρατιωτική ισχύ, αλλά έχασε στρατηγική ευελιξία. Στην Υεμένη, οι Χούθι παρέμειναν πλησιέστερα στα κεντρικά συμφέροντα του Ιράν.
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Τεχεράνη προσπάθησε να δείξει ότι ήταν ανοιχτή στη διπλωματία. Η συμφωνία με τη Σαουδική Αραβία, με διαμεσολάβηση της Κίνας το 2023, ήταν ένα σημαντικό βήμα, και οι σχέσεις του Ιράν με άλλες χώρες του Κόλπου και την Αίγυπτο βελτιώθηκαν σταδιακά. Το Ιράν συμμετείχε επίσης σε πολλούς γύρους πυρηνικών διαπραγματεύσεων με τις Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες μεγάλες δυνάμεις.
Στη συνέχεια, ξεκίνησε ο «γενοκτονικός πόλεμος» του Ισραήλ στη Γάζα. Αυτή η σύγκρουση άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο το Ιράν λάμβανε τις στρατηγικές του αποφάσεις. Η έντονη προσοχή μετά τον θάνατο του Soleimani άρχισε να μοιάζει με αδυναμία στους εχθρούς του Ιράν, παρόλο που ορισμένοι στην Τεχεράνη το έβλεπαν ως υπομονή για να αποφευχθεί μια μάχη υπό δυσμενείς όρους. Αρχικά, η Τεχεράνη προσπάθησε να αποτρέψει την εξάπλωση της σύγκρουσης και να αποφύγει άμεση μάχη με το Ισραήλ ή τις Ηνωμένες Πολιτείες. Όμως, κάθε φορά που το Ιράν κρατήθηκε πίσω, φαινόταν να στέλνει το λάθος μήνυμα.
Ακολούθησε ο 12ήμερος πόλεμος, στον οποίο το Ιράν υπέστη βαριές απώλειες, συμπεριλαμβανομένης της ζημίας πυρηνικών υποδομών. Από το τέλος εκείνου του πολέμου, ωστόσο, η Τεχεράνη έχει επικεντρωθεί στην ανοικοδόμηση των στρατιωτικών της ικανοτήτων, ιδιαίτερα στην παραγωγή drones.
Η πιο σημαντική αλλαγή είναι στρατηγική. Αντί να περιορίζει τη σύγκρουση εντός των συνόρων του, η Τεχεράνη φαίνεται πλέον πιο πρόθυμη να την επεκτείνει περιφερειακά. Στόχος δεν είναι μόνο η στρατιωτική αντιποίνισις, αλλά και ο μετασχηματισμός του πολέμου σε μια ευρύτερη περιφερειακή κρίση που θα μπορούσε να διαταράξει τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας, να απειλήσει θαλάσσιες διαδρομές και να αποσταθεροποιήσει τις διεθνείς αεροπορικές μεταφορές. Με λίγα λόγια, το Ιράν φαίνεται αποφασισμένο να ανακτήσει την εικόνα του ως την ενοχλητική δύναμη της περιοχής, αντί ενός αποδυναμωμένου παίκτη.
Αυτή η μετατόπιση έχει περιπλέξει τους στρατηγικούς υπολογισμούς της Ουάσινγκτον. Ο Trump υπολόγιζε ότι η συνεχής στρατιωτική πίεση θα μπορούσε να οδηγήσει το ιρανικό καθεστώς σε εσωτερική κατάρρευση ή στην αποδοχή αυστηρότερων όρων από τις ΗΠΑ. Ωστόσο, τα γεγονότα εξελίχθηκαν διαφορετικά. Αντί για μαζικές διαδηλώσεις, η εγχώρια οργή στο Ιράν έχει στραφεί προς μια αίσθηση υπαρξιακής απειλής, ειδικά μετά τις προτάσεις του Trump ότι ο πόλεμος θα μπορούσε να αλλάξει τα σύνορα του Ιράν. Η δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη Ali Khamenei κατά τη διάρκεια του πολέμου, ακολουθούμενη από την ανάδειξη του γιου του ως διαδόχου υπό συνθήκες πολέμου, έδωσε επίσης απροσδόκητη ώθηση στην πολιτική επιβίωση του καθεστώτος.
Στο πεδίο της μάχης, ο πόλεμος έχει αρχίσει να επεκτείνεται σε πολλαπλά μέτωπα. Η είσοδος της Hezbollah στη σύγκρουση άνοιξε ένα νέο μέτωπο κατά μήκος των βόρειων συνόρων του Ισραήλ, το πλησιέστερο άμεσο σημείο αντιπαράθεσης μεταξύ Ιράν και Ισραήλ. Αναφορές για συντονισμένες επιθέσεις μεταξύ των δυνάμεων της Hezbollah και των ιρανικών δυνάμεων, μαζί με αυξανόμενες συγκρούσεις μεταξύ μαχητών της Hezbollah και ισραηλινών στρατευμάτων, υποδηλώνουν ότι αυτό το μέτωπο θα μπορούσε να γίνει η κεντρική αρένα του πολέμου. Επί του παρόντος, το μέτωπο της Υεμένης παραμένει σχετικά περιορισμένο, ενώ οι ιρακινές παρατάξεις επικεντρώνονται σε περιορισμένες επιθέσεις και άλλες περιφερειακές δυναμικές. Εάν αυτά τα μέτωπα ενεργοποιηθούν πλήρως, ο πόλεμος θα μπορούσε να επεκταθεί στην Ερυθρά Θάλασσα και δυνητικά να απειλήσει τη Διώρυγα του Σουέζ, μία από τις πιο κρίσιμες εμπορικές οδούς του κόσμου.
Στην Ουάσινγκτον, αυξάνεται η ανησυχία ότι η σύγκρουση θα μπορούσε να κλιμακωθεί περαιτέρω. Μετά από μια ενημέρωση πληροφοριών, ο Αμερικανός γερουσιαστής Richard Blumenthal, των Δημοκρατικών, προειδοποίησε ότι η προσέγγιση της κυβέρνησης Trump θα μπορούσε τελικά να οδηγήσει στην ανάπτυξη χερσαίων δυνάμεων στο Ιράν. Στην Τεχεράνη, δηλώσεις από προσωπικότητες όπως ο επικεφαλής ασφαλείας Ali Larijani, υποδεικνύουν ότι το Ιράν είναι έτοιμο να κλιμακώσει περαιτέρω στη θάλασσα. Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν πλέον μέρος μιας στρατηγικής για τη μεταφορά του κόστους του πολέμου στην παγκόσμια οικονομία. Εάν η Τεχεράνη προχωρήσει σε ναρκοθέτηση ή κλείσιμο των στενών, η αντιπαράθεση θα μπορούσε γρήγορα να μετατραπεί σε παγκόσμια ενεργειακή κρίση.
Οι χώρες του Κόλπου βρίσκουν πλέον τις στρατηγικές τους παραδοχές υπό εξέταση. Χρόνια προειδοποιήσεων από περιφερειακούς διπλωμάτες για ανεξέλεγκτη κλιμάκωση έχουν μετατραπεί σε ανοιχτή ανησυχία για το αν το πλαίσιο ασφαλείας ΗΠΑ-Κόλπου εγγυάται ακόμα σταθερότητα ή εκθέτει την περιοχή σε μεγαλύτερο κίνδυνο.
Εν μέσω αυτών των εξελίξεων, κυκλοφορεί μια πιο ανησυχητική ερώτηση μεταξύ των υπευθύνων χάραξης πολιτικής και των αναλυτών: Τι θα συμβεί εάν η νέα ιρανική ηγεσία αποφασίσει ότι ο πόλεμος παρέχει μια ευκαιρία για πυρηνική έκρηξη; Δεν υπάρχει δημόσια απόδειξη ότι η Τεχεράνη έχει λάβει αυτή την απόφαση. Ωστόσο, το Ιράν διαθέτει μεγάλες ποσότητες υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου, και οι πολιτικοί περιορισμοί που κάποτε περιόριζαν τις πυρηνικές του φιλοδοξίες μπορεί να έχουν μετατοπιστεί, πρώτον λόγω της θρησκευτικής απαγόρευσης των πυρηνικών όπλων από τον πρώην ανώτατο ηγέτη μέχρι τη δολοφονία του, και δεύτερον ως αποτέλεσμα του πολέμου. Εάν το Ιράν πραγματοποιήσει την πρώτη του πυρηνική δοκιμή κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, ο πόλεμος θα εισέλθει σε μια νέα φάση, αλλάζοντας δυνητικά τόσο την περιφερειακή ισορροπία δυνάμεων όσο και τους παγκόσμιους πυρηνικούς κανόνες.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο πρόεδρος των ΗΠΑ αντιμετωπίζει τρεις δύσκολες επιλογές. Η πρώτη είναι η επέκταση του πολέμου επιδιώκοντας αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν, κάτι που εγκυμονεί κινδύνους μιας πλήρους περιφερειακής σύγκρουσης. Η δεύτερη είναι η διακήρυξη περιορισμένης στρατηγικής επιτυχίας και η προσπάθεια ανοικοδόμησης της αποτροπής. Η τρίτη είναι η συνέχιση του πολέμου στην τρέχουσα έντασή του, αποδεχόμενος το αυξανόμενο πολιτικό και οικονομικό κόστος. Κάθε μία από αυτές τις επιλογές θα άλλαζε τη Μέση Ανατολή για τα επόμενα χρόνια.
Ένα είναι σαφές: η περιοχή έχει φτάσει σε ένα σημείο καμπής. Αυτός ο πόλεμος θα μπορούσε να αλλάξει τους κανόνες της περιφερειακής τάξης, παρόλο που καμία πλευρά δεν φαίνεται να έχει ένα σαφές σχέδιο για την επόμενη μέρα.
