Η μουσική candombe, το αφρο-ουρουγουανικό μουσικό είδος που έχει τις ρίζες του στην ιστορία των Αφρικανών σκλάβων στη χώρα, μετά από δεκαετίες περιθωριοποίησης, περιφρόνησης, ακόμα και απαγόρευσης, βιώνει πλέον την κορύφωσή του. Παρόμοια με άλλα είδη όπως το blues στις ΗΠΑ, η samba στη Βραζιλία, η rumba στην Κούβα και η plena στο Πουέρτο Ρίκο, το candombe κατάφερε να επιβιώσει, ενώ πολλά άλλα είδη έχουν ενσωματωθεί εδώ και δεκαετίες στην πολιτιστική ζωή της Αμερικής.
Μια φορά περιορισμένο στα αφρο-αμερικανικά γειτονιές της πρωτεύουσας, Μοντεβιδέο, οι ομάδες candombe έχουν πλέον εξαπλωθεί σε κάθε περιοχή της Ουρουγουάης, μιας χώρας 3,5 εκατομμυρίων ανθρώπων, εκ των οποίων το 10% αυτοπροσδιορίζεται ως αφρο-ουρουγουανικό. Μια τέτοια ομάδα, η Rueda de Candombe, συγκεντρώνει έως και 2.000 άτομα κάθε Δευτέρα για να απολαύσουν ένα ρεπερτόριο που είναι αποκλειστικά εθνικό και ριζωμένο στον αφρο-ουρουγουανικό ρυθμό.
«Πιστεύω ότι βρισκόμαστε σε ένα σημείο καμπής», δηλώνει ο Claudio Martínez, 47 ετών, ένας από τους τραγουδιστές και κρουστούς της ομάδας. Η Rueda de Candombe ξεκίνησε τις εμφανίσεις της σε ένα μπαρ πριν από περίπου ένα χρόνο, αλλά καθώς το κοινό αυξανόταν, ο δήμος τη μετέφερε στην Plaza España, μια δημόσια πλατεία. «Είναι ένας εξαιρετικά σημαντικός χώρος», αναφέρει ο Martínez.
Τον 18ο και 19ο αιώνα, οι Αφρικανοί και οι απόγονοί τους μπορούσαν να παίξουν τα τύμπανα μόνο στην μυστικότητα των σπιτιών τους ή σε λίγες εγκεκριμένες παρελάσεις. Ένας τρόπος για να αποφύγουν παράπονα γειτόνων ήταν να εξασκούνται λίγο έξω από τα τείχη της πόλης – πολύ κοντά εκεί που εμφανίζεται σήμερα η Rueda de Candombe. «Είναι τρελό, γιατί όταν κοιτάς γύρω σου, συνειδητοποιείς ότι σε αυτόν ακριβώς τον τόπο χορεύουμε, τραγουδάμε και διασκεδάζουμε μερικούς από τους εγγονούς και δισέγγονους εκείνων που μας κατήγγειλαν από μέσα από τα τείχη», λέει ο Martínez.
Η νέα δημοτικότητα του Candombe είναι τέτοια που ένας από τους σημαντικότερους τραγουδιστές της Ουρουγουάης, ο Jorge Drexler – ο πρώτος Λατινοαμερικανός καλλιτέχνης που κέρδισε Όσκαρ για καλύτερο πρωτότυπο τραγούδι το 2005 – το έχει κάνει πρωταγωνιστή του νέου του άλμπουμ, Taracá, που κυκλοφόρησε στις 12 Μαρτίου. Η Rueda de Candombe συμμετέχει σε τρία κομμάτια, και οι ρυθμοί του είδους διατρέχουν μεγάλο μέρος του άλμπουμ, συμπεριλαμβανομένου του Ante la duda, baila (Αν αμφιβάλλεις, χόρεψε), το οποίο περιγράφει πώς, το 1807, οι αρχές της Ουρουγουάης απαγόρευσαν το candombe: «Το θεωρούσαν χορό ακόλαστο και ακάθαρτο / για τον τρόπο που κινεί τους γοφούς».
Ο Drexler, 61 ετών – ο οποίος αυτοχαρακτηρίζεται λάτρης του candombe, όχι ειδικός – περιγράφει τον ρυθμό ως «ένα τρανς, ένα πνευματικό εργαλείο» και ότι, «σε έναν κόσμο όπου ο πολωτισμός χειροτερεύει, το candombe έχει την ικανότητα να χτίζει γέφυρες μεταξύ των ανθρώπων». Συνεχίζει: «Το Candombe έχει επεκταθεί τρομερά τα τελευταία χρόνια, κάτι που με κάνει πολύ χαρούμενο, γιατί μεγάλωσα σε μια χώρα όπου αντιμετωπιζόταν με βαθιά διάκριση».
Το Candombe αναδύθηκε από τους πάνω από 200.000 Αφρικανούς σκλάβους που στάλθηκαν στην Ουρουγουάη κατά τη διάρκεια 250 ετών σκλαβιάς, οι περισσότεροι από την κεντρική Αφρική. Η ονομασία του πιστεύεται ότι προέρχεται από την οικογένεια γλωσσών Bantu και χρησιμοποιούνταν περίπου εκείνη την εποχή για να δηλώσει κάτι «από τους μαύρους». Η ορθογραφία του μοιάζει στενά με αυτή του candomblé, της αφρο-βραζιλιάνικης θρησκείας, αλλά παρόλο που οι συγκεντρώσεις τυμπάνων της Ουρουγουάης είχαν θρησκευτικά στοιχεία, το candombe δεν είναι πίστη. Περιστασιακά ενσωματώνει άλλα όργανα, όπως μια ακουστική κιθάρα ή ακορντεόν, αλλά ορίζεται κυρίως από τη χρήση τριών τυμπάνων: piano, chico και repique.
«Το καθένα έχει έναν διακριτό ήχο που αντιστοιχεί στην ανθρώπινη φωνή», λέει ο ερευνητής, συγγραφέας και καλλιτέχνης Tomás Olivera Chirimini. «Γι’ αυτό το candombe μπορεί να οριστεί ως ένας διάλογος μεταξύ «ανθρώπινων» φωνών». Παρά την απαγόρευση, το candombe σταδιακά κέρδισε ευρύτερη αποδοχή εντός της κοινωνίας της Ουρουγουάης, ιδιαίτερα χάρη σε καλλιτέχνες όπως ο Rubén Rada. Έλαβε προστασία σύμφωνα με εθνικό νόμο το 2006 και, το 2009, αναγνωρίστηκε από την UNESCO ως άυλη πολιτιστική κληρονομιά της ανθρωπότητας.
«Και εδώ είμαστε τώρα, το 2026, με το candombe – που γεννήθηκε σε ένα μικροσκοπικό κομμάτι του Μοντεβιδέο – να έχει εξαπλωθεί σε όλη τη χώρα», λέει ο Chirimini. Η επιτυχία του Candombe φέρνει και προκλήσεις, προσθέτει ο Chirimini: «Αλλάζει χρώμα: πάνω από το μισό από αυτό που γίνεται σήμερα γίνεται από λευκούς». Ο Diego Paredes, 41 ετών, ένας ακόμη μουσικός της Rueda de Candombe, αναφέρει ότι αυτό είναι εμφανές και κατά τη διαπραγμάτευση εκδηλώσεων ή παραστάσεων. «Ενώ κληρονομήσαμε πνευματικότητα, το swing και τη δύναμη από τους προγόνους μας, κληρονομήσαμε και φτώχεια. Έτσι, όταν εμφανίζεται ένας επιχειρηματίας, είναι σαφές ότι δεν είναι μαύρος».
Η σύνδεση του Paredes με τη μουσική «έρχεται από τη μήτρα», καθώς η μητέρα του, Chabela Ramírez, 68 ετών, είναι μία από τις κορυφαίες καλλιτέχνιδες candombe και αφρο-φεμινίστριες της χώρας. «Η Ουρουγουάη είναι μια πολύ ρατσιστική χώρα», δήλωσε η Ramírez κατά τη διάρκεια συνέντευξης στο Palermo, μια από τις πιο παραδοσιακές αφρο-ουρουγουανικές γειτονιές της πρωτεύουσας, η οποία, εν μέσω αναζωογόνησης, γίνεται όλο και πιο λευκή.
«Μερικές φορές φοβάμαι ότι αυτό που συνέβη στο τάνγκο [στην Αργεντινή] θα μπορούσε να συμβεί στο candombe», λέει η Ramírez, σημειώνοντας ότι ο εμβληματικός ρυθμός της γειτονικής χώρας έχει «μαύρες ρίζες που κανείς δεν αναφέρει». Υποστηρίζει ότι το candombe δεν μπορεί να θεωρείται μόνο ως ψυχαγωγία, όταν έχει τις ρίζες του στην αντίσταση και την πνευματικότητα. «Τα τύμπανα παίρνουν τη θέση της ανθρώπινης φωνής, επειδή δεν επιτρεπόταν το τραγούδι, ούτε οι σκλαβωμένοι άνθρωποι επιτρεπόταν να μιλούν μεταξύ τους. Το Candombe είχε, και εξακολουθεί να έχει, πολύ σημαντικό ρόλο στην επικοινωνία», λέει η Ramírez.
