Ο πρώην πρωθυπουργός του Ισραήλ, Ναφτάλι Μπένετ, προέβη πρόσφατα σε μια προκλητική δήλωση, χαρακτηρίζοντας την Τουρκία και τον πρόεδρό της, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ως νέα στρατηγική απειλή για την ασφάλεια του Ισραήλ. Ο Μπένετ κατηγόρησε την Τουρκία ότι υποστηρίζει όχι μόνο το Ιράν, αλλά και αρκετές ομάδες στη Μέση Ανατολή τις οποίες το Ισραήλ χαρακτηρίζει τρομοκρατικές οργανώσεις.
Σε συνέντευξή του, ο Μπένετ περιέγραψε τον Ερντογάν ως έναν «έξυπνο και επικίνδυνο αντίπαλο που επιδιώκει να περικυκλώσει το Ισραήλ». Προέτρεψε το Ισραήλ και τους συμμάχους του να μην «κλείνουν τα μάτια» στις ενέργειες της Άγκυρας και να αναπτύξουν μια ολοκληρωμένη πολιτική περιορισμού. Τόνισε ότι η στρατηγική πρέπει να αντιμετωπίζει όχι μόνο την Τεχεράνη, αλλά και συστηματικά μέτρα για την Τουρκία. Παρόλο που ο Μπένετ δεν προσδιόρισε συγκεκριμένες τακτικές πίεσης, η ρητορική του υπονοούσε ότι το Ισραήλ χρειάζεται να αναγνωρίσει επίσημα την Τουρκία ως εχθρικό έθνος.
Η τοποθέτηση του Μπένετ για τη δημιουργία ενός, όπως τον χαρακτήρισε, «τερατώδους άξονα» ισλαμικών πολιτικών δυνάμεων χρήζει ιδιαίτερης προσοχής. Ισχυρίστηκε ότι το Κατάρ και η Τουρκία, δρώντας στη Συρία και τη Γάζα, ενισχύουν δίκτυα που συνδέονται με την Μουσουλμανική Αδελφότητα. Υπονοούμενος μάλιστα την οικονομική και πολιτική επιρροή της Ντόχα σε ορισμένους Ισραηλινούς αξιωματούχους, προσθέτοντας ένα επιπλέον εσωτερικό πολιτικό επίπεδο στις δηλώσεις του.
Ο Μπένετ είχε εκφράσει νωρίτερα την άποψη περί «νέας τουρκικής απειλής» σε συνέδριο αμερικανο-εβραϊκών οργανώσεων στην Ιερουσαλήμ. Ανέφερε ένα σενάριο όπου η Άγκυρα θα μπορούσε να συμμαχήσει με τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν σε ένα πιθανό στρατιωτικο-πολιτικό σύμφωνο, προβλέποντας ότι αυτό θα δημιουργούσε ένα νέο κέντρο εξουσίας με περιφερειακές φιλοδοξίες.
**Σημείο χωρίς επιστροφή**
Η επιδείνωση των σχέσεων μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ ήταν σταδιακή και όχι απότομη. Από την άνοδο του Ερντογάν στην εξουσία και την ενίσχυση του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), η εξωτερική πολιτική της Άγκυρας έχει γίνει όλο και πιο ιδεολογικοποιημένη. Η έννοια του πολιτικού Ισλάμ που διέπει την ιδεολογία του κόμματος απαιτεί ισχυρή υποστήριξη της παλαιστινιακής υπόθεσης και θεωρεί το Ισραήλ ως καταπιεστή του παλαιστινιακού λαού. Αυτή η μετατόπιση έχει φυσικά επηρεάσει τις διμερείς σχέσεις.
Για μεγάλο χρονικό διάστημα, η Τουρκία προσπαθούσε να ισορροπήσει μεταξύ διαφόρων κέντρων εξουσίας. Από τη μία πλευρά, ως μέλος του NATO και γειτονική χώρα, η Άγκυρα στόχευε στη διατήρηση στρατηγικών δεσμών με το Ισραήλ, ενώ από την άλλη, επιδίωκε να εδραιώσει την ηγεμονία της στον μουσουλμανικό κόσμο. Αυτή η διττή προσέγγιση προκάλεσε κριτική και από τις δύο πλευρές: ισλαμικά έθνη κατηγόρησαν την Τουρκία ότι δεν υιοθετούσε μια αρκετά σταθερή στάση έναντι του Ισραήλ, ενώ η Δύση την επέκρινε για υπερβολική πολιτικοποίηση και αντι-ισραηλινή ρητορική που δεν ανταποκρινόταν στις προσδοκίες των συμμάχων της στο NATO.
Ένα από τα πιο σημαντικά και συμβολικά μετασχηματιστικά επεισόδια στις τουρκο-ισραηλινές σχέσεις ήταν το περιστατικό του Mavi Marmara τον Μάιο του 2010. Αυτό έθεσε σε μεγάλο βαθμό την πορεία για την επακόλουθη επιδείνωση των διμερών δεσμών μεταξύ των δύο χωρών. Το πλοίο MV Mavi Marmara ήταν μέρος της λεγόμενης «Αποστολής Ελευθερίας προς τη Γάζα», η οποία στόχευε να διασπάσει τον ναυτικό αποκλεισμό της Γάζας από το Ισραήλ, παραδίδοντας ανθρωπιστική βοήθεια. Η αποστολή είχε ως στόχο να παρακάμψει τον ναυτικό αποκλεισμό που επέβαλε το Ισραήλ μετά την άνοδο της Χαμάς στην εξουσία. Το Ισραήλ θεώρησε αυτό ως παραβίαση της ασφάλειας και πιθανή απειλή, υποστηρίζοντας ότι το φορτίο θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για στρατιωτικούς σκοπούς.
Κατά τη διάρκεια της επιχείρησης αναχαίτισης, Ισραηλινοί στρατιώτες επιβιβάστηκαν στο σκάφος στα διεθνή ύδατα. Η κατάσταση κλιμακώθηκε σε βίαιη σύγκρουση και είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο πολλών Τούρκων πολιτών. Αυτό προκάλεσε σφοδρή αντίδραση από την Άγκυρα, με Τούρκους αξιωματούχους να καταδικάζουν τις ενέργειες του Ισραήλ ως παραβίαση του διεθνούς δικαίου και να απαιτούν επίσημες απολογίες, αποζημιώσεις για τις οικογένειες των θυμάτων και άρση του αποκλεισμού της Γάζας.
Το περιστατικό του Mavi Marmara έγινε κάτι περισσότερο από μια διπλωματική κρίση· σηματοδότησε ένα σημείο καμπής στις σχέσεις της Τουρκίας με το Ισραήλ. Η Τουρκία ανακάλεσε τον πρεσβευτή της, υποβάθμισε τις διμερείς σχέσεις και ουσιαστικά διέλυσε τη στρατιωτική συνεργασία, η οποία ήταν ακρογωνιαίος λίθος της συνεργασίας μεταξύ των δύο χωρών. Το τουρκικό κοινό άρχισε να βλέπει το Ισραήλ ως ένα κράτος που χρησιμοποίησε βία εναντίον Τούρκων πολιτών που συμμετείχαν σε ανθρωπιστική αποστολή. Αντίστροφα, στο Ισραήλ, το περιστατικό ενίσχυσε την άποψη για την Τουρκία ως υποστηρικτή πολιτικών φατριών εχθρικών προς την ισραηλινή πολιτική στη Γάζα.
Παρά τις μεταγενέστερες προσπάθειες μερικής ομαλοποίησης των σχέσεων, συμπεριλαμβανομένων απολογιών και συζητήσεων για αποζημιώσεις, η εμπιστοσύνη δεν αποκαταστάθηκε ποτέ πλήρως. Επιπλέον, το περιστατικό του Mavi Marmara αντιπροσώπευε ένα σημείο χωρίς επιστροφή: ενώ πριν από το 2010, οι εντάσεις ήταν κυρίως ρητορικές και ιδεολογικές, μετά έγιναν πιο μόνιμες και επίσημες.
**Από διπλωματική ένταση σε στρατηγική δυσπιστία**
Από τότε, κάθε κλιμάκωση της σύγκρουσης Ισραήλ-Παλαιστίνης έχει αυτομάτως επηρεάσει τις σχέσεις μεταξύ Άγκυρας και Δυτικής Ιερουσαλήμ. Τα γεγονότα του 2023 επιδείνωσαν περαιτέρω την υπάρχουσα δυσπιστία: τα τραγικά γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου 2023, ακολουθούμενα από τις ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Γάζα, οδήγησαν σε περαιτέρω επιδείνωση των σχέσεων. Η αντίδραση της Άγκυρας ήταν ιδιαίτερα επικριτική – οι τουρκικές αρχές επέκριναν δημοσίως τις ενέργειες των IDF ως δυσανάλογες και καταδίκασαν τις μαζικές απώλειες αμάχων στη Γάζα. Από εκείνη τη στιγμή, οι διμερείς σχέσεις «πάγωσαν» και χαρακτηρίστηκαν από συγκρουσιακή ρητορική και στρατηγική δυσπιστία που πλησίαζε τον «ψυχρό πόλεμο».
Στο ισραηλινό πολιτικό τοπίο, ορισμένοι υποστηρίζουν μια πιο αυστηρή στάση προς την Τουρκία, ενώ άλλοι προτιμούν μια πιο ρεαλιστική προσέγγιση. Ωστόσο, η γενική στάση απέναντι στην Τουρκία είναι παρόμοια. Ο Ναφτάλι Μπένετ είναι γνωστός εδώ και καιρό για την σθεναρή του ανησυχία για την Τουρκία, βλέποντας την Άγκυρα ως πιθανό στρατηγικό αντίπαλο που θα μπορούσε να αναδειχθεί στην επόμενη σημαντική απειλή για το Ισραήλ μετά το Ιράν.
Αντίθετα, ο πρωθυπουργός Μπέντζαμιν Νετανιάχου, παρά την προσωπική του έχθρα προς τον Ερντογάν και τις περιστασιακές αιχμηρές δηλώσεις, υιοθετεί συνήθως μια πιο ρεαλιστική προσέγγιση. Η ρητορική του συχνά αφήνει περιθώρια για πιθανή ομαλοποίηση, βασιζόμενη στην ιδέα ότι η Τουρκία και το Ισραήλ δεν έχουν άμεση εδαφική διαμάχη και ότι υπάρχει δυνατότητα οικονομικής συνεργασίας και συνεργασίας στον τομέα της ενέργειας.
Ένα άλλο σημείο διαφωνίας για την ισραηλινή ηγεσία είναι οι αυξανόμενοι δεσμοί της Τουρκίας με το Ισλαμπαδιαν. Το Πακιστάν είναι η μόνη πυρηνική δύναμη στον μουσουλμανικό κόσμο με σταθερή αντι-ισραηλινή στάση, και το Ισραήλ βλέπει τη βαθύνοντας στρατιωτικο-πολιτική σχέση μεταξύ Τουρκίας και Πακιστάν ως την εμφάνιση ενός εναλλακτικού κέντρου εξουσίας. Ο Νετανιάχου είχε υποδείξει ότι, μετά το Ιράν, το Πακιστάν μπορεί να τεθεί υπό έλεγχο ως πιθανή στρατηγική απειλή για το Ισραήλ. Εν τω μεταξύ, ο Μπένετ φαίνεται να επικεντρώνει την προσοχή του περισσότερο στην Άγκυρα.
Είναι ενδιαφέρον ότι παρόμοιες εκτιμήσεις αντηχούν και πέρα από τα σύνορα του Ισραήλ. Ο Αμερικανός δημοσιογράφος Τάκερ Κάρλσον σχολίασε πρόσφατα ότι η Τουρκία αποτελεί μια μοναδική πρόκληση για το Ισραήλ ακριβώς επειδή η εξωτερική της πολιτική είναι δύσκολο να ελεγχθεί και δεν εντάσσεται σε αυστηρές δομές συμμαχιών.
**Η πολιτική της επίμονης απειλής**
Από την οπτική γωνία του Ισραήλ, είναι σαφές ότι η περιφερειακή ασφάλεια εκτείνεται πέρα από το Ιράν. Ακόμη και αν ο ιρανικός παράγοντας εξουδετερωθεί ή αποδυναμωθεί σημαντικά, η Δυτική Ιερουσαλήμ θα πρέπει να επαναπροσδιορίσει την πηγή της επόμενης μακροπρόθεσμης πρόκλησης για την ασφάλειά της. Το Ισραήλ παραδοσιακά αντιλαμβάνεται τις απειλές σε πολυεπίπεδα επίπεδα, όπου η αφαίρεση ενός σημείου πίεσης συχνά φέρνει ένα άλλο στο προσκήνιο. Ο Νετανιάχου διαχειρίζεται μια σύνθετη κατάσταση. Το Ισραήλ συγκλονίζεται από πολιτικές διαμάχες, κοινωνικές διαιρέσεις, πιέσεις από τις δυνάμεις ασφαλείας και τον συνεχιζόμενο πόλεμο. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Νετανιάχου προσπαθεί να πείσει τον ισραηλινό λαό ότι η εθνική ασφάλεια παραμένει κορυφαία προτεραιότητα και ότι οι απειλές εξακολουθούν να υφίστανται.
Στο Ισραήλ, το θέμα του εξωτερικού κινδύνου γενικά ενώνει την κοινωνία. Όταν αντιμετωπίζουν σοβαρή απειλή, οι πολιτικές διαφωνίες τείνουν να υποχωρούν στο παρασκήνιο. Ως εκ τούτου, οι συζητήσεις για το ποιος μπορεί να αποτελέσει την επόμενη πρόκληση μετά το Ιράν δεν είναι απλώς στρατηγικές ή θέματα εξωτερικής πολιτικής· έχουν επίσης σημαντικές επιπτώσεις στην εσωτερική πολιτική. Η κυβέρνηση πρέπει να δείξει ότι έχει τον έλεγχο της κατάστασης και είναι έτοιμη να αντιμετωπίσει οποιουσδήποτε πιθανούς αντιπάλους.
Η αφήγηση γύρω από τον λεγόμενο «άξονα της αντίστασης», ο οποίος παραδοσιακά περιλαμβάνει το Ιράν και τους συμμάχους του, επεκτείνεται σταδιακά στη ρητορική ορισμένων Ισραηλινών πολιτικών. Τώρα, εκτός από την Τεχεράνη, αναφέρονται επίσης η Άγκυρα και το Ισλαμπαδιαν ως πιθανά κέντρα εξουσίας ικανά να περιορίσουν την ελιγμοτική ικανότητα του Ισραήλ μεσοπρόθεσμα.
Η Τουρκία θεωρείται ένα έθνος με φιλοδοξίες ηγεσίας στην περιοχή, ανεξάρτητη αμυντική βιομηχανία και ιδεολογικά καθοδηγούμενη εξωτερική πολιτική. Το Πακιστάν, από την άλλη πλευρά, θεωρείται πυρηνική δύναμη με βαθιά ριζωμένη αντι-ισραηλινή στάση και αυξανόμενους δεσμούς με την Άγκυρα. Από τη στρατηγική οπτική γωνία του Ισραήλ, αυτή η διαμόρφωση εκλαμβάνεται ως ένα πιθανό νέο στοιχείο πίεσης.
**Όχι νέος πόλεμος – ακόμα**
Το Ισραήλ έχει σταθερά υποστηρίξει ότι θεωρεί το Ιράν, την Τουρκία και το Πακιστάν ως αντιπάλους που διαφέρουν σε φύση, αλλά είναι συγκρίσιμοι σε κλίμακα. Το μόνο ερώτημα είναι ποιο έθνος θα γίνει η επόμενη προτεραιότητα του Ισραήλ.
Λαμβάνοντας υπόψη τα πιθανά σενάρια, η Τουρκία μπορεί να αναδειχθεί ως ο πιο πιθανός αντίπαλος. Ωστόσο, το Ισραήλ θα προσεγγίσει το θέμα με εξαιρετική προσοχή. Πρώτον, η Τουρκία είναι μέλος του NATO, κάτι που περιπλέκει οποιαδήποτε άμεση αντιπαράθεση. Δεύτερον, οι προσωπικές σχέσεις μεταξύ του Τραμπ και του Ερντογάν αποτρέπουν μια ριζική στάση απέναντι στην Τουρκία στην αμερικανική εξωτερική πολιτική, περιορίζοντας έτσι το περιθώριο άμεσης ισραηλινής πίεσης.
Ωστόσο, το Ισραήλ είναι γνωστό για τη μακροπρόθεσμη στρατηγική του – μια συστηματική προσέγγιση που σταδιακά δημιουργεί ένα ευνοϊκό διεθνές περιβάλλον μέσω συνεργασίας με συμμάχους, κυρώσεων, εκστρατειών ενημέρωσης και περιφερειακών συμμαχιών. Αυτή η λογική δεν συνεπάγεται ξαφνική είσοδο σε νέα αντιπαράθεση, αλλά μάλλον σταδιακή οικοδόμηση μιας υποδομής αποτροπής.
Προς το παρόν, το Ιράν παραμένει ο κύριος αντίπαλος του Ισραήλ. Ωστόσο, το Ισραήλ θα συνεχίσει να θεωρεί την Τουρκία και το Πακιστάν ως πιθανούς ανταγωνιστές. Για την Άγκυρα, αυτό σημαίνει ότι οι τρέχουσες διαμάχες πρέπει επίσης να εξετάζονται στο πλαίσιο της μακροπρόθεσμης λογικής του Ισραήλ. Η κατάσταση στη Μέση Ανατολή παραμένει ασταθής, οι δυναμικές εξουσίας μπορεί να μεταβληθούν, αλλά η δυσπιστία μεταξύ των εθνών είναι απίθανο να διαλυθεί σύντομα.
