Ενώ τα βραβεία Όσκαρ έχουν τα πολυαναμενόμενα φαβορί τους, μια ταινία από τη Βραζιλία κερδίζει τις εντυπώσεις με την ιδιαίτερη αισθητική και το βαθύ της περιεχόμενο. Η ταινία, που διατηρείται στο μυαλό, αφορά την αγάπη, την πατρότητα, την τυραννία και την αντίσταση, καθώς και την αποδοχή του παρελθόντος. Πρόκειται για ένα αριστούργημα σκηνοθετικής έμπνευσης, που συνδυάζει την κινηματογραφική μαεστρία με μια πρωτότυπη αφηγηματική προσέγγιση.
Ο τίτλος της ταινίας είναι “Ο Μυστικός Πράκτορας” (The Secret Agent) και οι παραγωγοί της, το ζεύγος Emilie Lesclaux και Kleber Mendonça Filho, θα άξιζαν να κερδίσουν το Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας. Ο σκηνοθέτης Mendonça Filho έχει δημιουργήσει ένα φιλμ με αβίαστο στιλ, όπου η πρώτη σκηνή από μόνη της, με την ανατριχιαστική μαύρη κωμωδία της, αποτελεί ένα είδος αριστουργήματος. Η ταινία θυμίζει ένα μείγμα από “Ο Επιβάτης” του Antonioni, έργα των Leone και Peckinpah, αλλά και pulp θρίλερ του Elmore Leonard, διατηρώντας παράλληλα μια μυθιστορηματική, επεισοδιακή ποιότητα. Με διάρκεια 2 ώρες και 40 λεπτά, πρόκειται για ένα “μεγάλο θαύμα”.
Η ιστορία εκτυλίσσεται στην πόλη Recife της Βραζιλίας, κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας της δεκαετίας του ’70. Ο Wagner Moura υποδύεται τον Armando, έναν χήρο και καθηγητή μηχανικής, ο οποίος, αν και δεν είναι ξεκάθαρα αντιφρονών ή αριστερός, γίνεται εχθρός του κράτους. Ενώ προσπαθεί να αποφύγει τη σύλληψη με το κίτρινο VW Beetle του – ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο που ο σκηνοθέτης χρησιμοποιεί με πονηριά – έρχεται αντιμέτωπος με τον Ghirotti (Luciano Chirolli), έναν επιχειρηματία με κυβερνητικές διασυνδέσεις, ρατσιστικές απόψεις, μισογυνιστικές τάσεις και εκδικητικότητα μαφιόζου. Η σύγκρουση προκύπτει όταν ο Armando διαμαρτύρεται έντονα για τα σχέδια του Ghirotti να κλείσει το πανεπιστημιακό τμήμα και να οικειοποιηθεί την έρευνά του για δικούς του διεφθαρμένους σκοπούς, καθώς και για τις προσβλητικές του αναφορές στην εκλιπούσα σύζυγό του, Fatima (Alice Carvalho). Ο Mendonça υπαινίσσεται ότι η κρυμμένη οργή του Armando για τον τρόπο που ο Ghirotti προσέβαλε τη γυναίκα του, τροφοδοτείται και από ενοχές για πιθανές δικές του απιστίες.
Για να αντιμετωπίσει τον Armando, ο Ghirotti προσλαμβάνει δύο γκροτέσκους δολοφόνους, τον Bobbi (Gabriel Leone) και τον Augusto (Roney Villela), έναντι 60.000 cruzeiros, μια δουλειά που εκείνοι άμεσα αναθέτουν στον τοπικό εγκληματία Vilmar (Kaiony Venâncio) για 4.000 cruzeiros. Στο μεταξύ, ο Armando αναγκάζεται να κρυφτεί, χρησιμοποιώντας ψεύτικο όνομα σε ένα ασφαλές σπίτι που ανήκει σε ένα κίνημα αντίστασης και λειτουργεί υπό την επίβλεψη μιας ευγενικής, ηλικιωμένης πρώην κομμουνίστριας, της Dona Sebastiana – μια υπέροχη ερμηνεία από την Tânia Maria, συνεργάτιδα του σκηνοθέτη χωρίς επαγγελματική ιδιότητα. Το μόνο που επιθυμεί είναι να δει τον γιο του, ο οποίος πλέον φροντίζεται από τους ηλικιωμένους πεθελικά του. Ο πεθελός του είναι προβολέας στον τοπικό κινηματογράφο, όπου προβάλλεται ένα τρέιλερ για την ταινία “The Man From Acapulco”, μια περιπέτεια με πρωταγωνιστή τον Jean-Paul Belmondo, γνωστό ως “τον μυστικό πράκτορα”.
Όλα αυτά συμβαίνουν στην πόλη που βρίσκεται εν μέσω του ετήσιου καρναβαλιού της, του οποίου ο βακχικό χάος χρησιμοποιείται ως κάλυψη από τον αποτρόπαιο τοπικό αρχηγό της αστυνομίας, Euclides Cavalcanti (Robério Diógenes) – αναμφίβολα ένας από τους σπουδαιότερους ιδρωμένους κακούς του κινηματογράφου – για να θανατώσει ή να εξαφανίσει τουλάχιστον 100 άτομα. Ο Euclides λατρεύει να κάνει ανεπιθύμητες επισκέψεις στον Γερμανό ράφτη Hans (μια τελική, υπέροχη ερμηνεία από τον Udo Kier) – ο αστυνομικός είναι ενθουσιασμένος επειδή πιστεύει ότι είναι φυγάς Ναζί και δεν αντιλαμβάνεται ότι ο Hans είναι επιζών του Ολοκαυτώματος.
Για να περιπλέξει περαιτέρω τα πράγματα, η πόλη βρίσκεται επίσης σε κατάσταση πυρετού παρόμοιου με αυτόν του “Συγκρούσμου”: η κλασική ταινία του Spielberg έχει κάνει τους πάντες μανιώδεις με τους καρχαρίες, οπότε όλοι είναι καθηλωμένοι στις ειδήσεις ότι βρέθηκε ένας καρχαρίας με ανθρώπινο πόδι στο στομάχι του – προς μεγάλη δυσφορία του Euclides. Το πόδι προφανώς ανήκει σε ένα από τα πτώματα που έχει πετάξει στη θάλασσα. Αυτός ο καρχαρίας βρίσκεται στα όνειρα όλων – φέρνει στη φασιστική Βραζιλία την επιστροφή του απωθημένου: την αλήθεια για όσα συμβαίνουν. Όσον αφορά τον Armando, ενώ προσπαθεί να βρει ένα διαβατήριο για τον εαυτό του και τον γιο του για να φύγουν από τη Βραζιλία, εργάζεται στο τμήμα ταυτοτήτων της κυβέρνησης και προσπαθεί, με συγκινητική καταπιεσμένη θλίψη, να βρει επίσημα έγγραφα για τη δική του εκλιπούσα μητέρα.
Η αρχική σκηνή είναι αξιομνημόνευτη! Μια τεράστια, ηλιόλουστη πεδιάδα με ένα μοναχικό βενζινάδικο όπου σταματά ο Armando και έκπληκτος βλέπει ένα πτώμα να κείτεται στη χωμάτινη ρεματιά έξω, με ένα κομμάτι χαρτόνι να το καλύπτει. Ο υπάλληλος του πρατηρίου εξηγεί ότι είναι το πτώμα ενός κλέφτη, τριών ημερών, που σκοτώθηκε από τον υπάλληλό του, ο οποίος τώρα έχει εξαφανιστεί. Η αστυνομία έχει κληθεί, αλλά φυσικά δεν έχει φτάσει. Τίποτα δεν αποτελεί χαμηλότερη προτεραιότητα. Όμως, εκείνη τη στιγμή, καταφθάνουν δύο αστυνομικοί: διεφθαρμένοι και ημι-ικανοί, όπως κάθε άλλη αυθεντία, δεν κάνουν τίποτα άλλο παρά να παρενοχλούν τον Armando και να ζητούν δωροδοκίες. Η σκηνή είναι ξεκαρδιστική αλλά και ανατρεπτική, και επανεμφανίζεται στα όνειρα του Armando. (Και στα δικά μου.)
Όταν ξεκινά η τελική, εντυπωσιακή σκηνή δράσης, η κορύφωσή της είναι ακόμη πιο συγκλονιστική και μελαγχολική καθώς συμβαίνει εκτός κάδρας, από την οπτική γωνία των ιστορικών ερευνητών του σήμερα, που προσπαθούν να ανασυνθέσουν αυτά τα γεγονότα μέσω εφημερίδων και συνεντεύξεων σε κασέτες που κατέγραψε το κίνημα εκείνη την εποχή.
Ο “Μυστικός Πράκτορας” είναι σχεδόν εξ ολοκλήρου μη-πολιτικός. Ουσιαστικά, ο μόνος χαρακτήρας με την πείσμα να εκφράσει σοσιαλιστική άποψη είναι η επιβλητική Dona Sebastiana. Κατά τα άλλα, η διαφωνία του εκφράζεται μέσω της ατμόσφαιρας, της ρητορικής και της στάσης. Η ηγέτιδα της αντίστασης Elza (Maria Fernanda Cândido) διασκεδάζει με το σχόλιο του Armando ότι η ψεύτικη ταυτότητά του είναι σαν ένα πρόγραμμα προστασίας μαρτύρων στις ΗΠΑ. Η Elza απαντά: “Εκεί, αυτό γίνεται με πολλά λεφτά και από την κυβέρνησή τους. Εδώ, είναι λίγο αυτοσχέδιο, βραζιλιάνικου στυλ – και για να σε προστατεύσει από τη Βραζιλία!”
Κατά κάποιον τρόπο, αυτό περιγράφει τη διαδικασία της ίδιας της ταινίας: λίγο αυτοσχέδια, στην επιφάνεια τουλάχιστον. Η ταινία περιπλανιέται και ξαναγυρίζει, εισάγοντας ζωντανούς δευτερεύοντες χαρακτήρες σχεδόν χωρίς άλλο λόγο παρά μόνο για να τους παρουσιάσει για λίγο. Ζει όλη η ανθρώπινη ζωή εδώ, και η ερμηνεία του Wagner Moura έχει ευφυΐα και δύναμη.
