Η Βρετανία, παρά τις όποιες αντιρρήσεις ορισμένων πολιτικών, υπήρξε ανέκαθεν τόπος υποδοχής μεταναστών, μια τάση που περιλαμβάνει ακόμη και την «γηγενή» της πανίδα και χλωρίδα. Πριν από περισσότερα από 10.000 χρόνια, καθώς τα παγετώδη φύλλα υποχωρούσαν, δέντρα από θερμότερες περιοχές του νότου άρχισαν να αποικίζουν ξανά αυτή τη ψυχρή βορειοδυτική άκρη της Ευρώπης: πρώτα η σημύδα, έπειτα ο φουντουκιά, η φτελιά, η δρυς και η σκλήθρα. Μέχρι που η άνοδος της στάθμης της θάλασσας κατέκλυσε τις βαλτώδεις πεδιάδες που τη συνέδεαν με την υπόλοιπη ήπειρο, η νέα βρετανική ηπειρωτική χώρα καλύφθηκε από ένα πυκνό δάσος. Σε αυτό το πρωταρχικό άγριο δάσος, ένα σκίουρος μπορούσε να πηδήξει από δέντρο σε δέντρο από τη βόρεια ως τη νότια ακτή, από την ανατολική ως τη δυτική.
Αυτή είναι η μία εκδοχή. Στο βιβλίο του «Ancient», ο ειδικός στα δάση Luke Barley παρουσιάζει μια πιο σύνθετη και συναρπαστική αφήγηση για τα δάση μας και τους ανθρώπους που έζησαν μαζί τους και τα αξιοποίησαν. Ο τίτλος παραπέμπει στο δάσος της μετα-παγετώδους εποχής και τους προδρόμους του σε θερμότερες ή παγωμένες περιόδους της βαθιάς προϊστορίας, αλλά έχει και μια πιο συγκεκριμένη σημασία. Σύμφωνα με ταξινομήσεις που καταρτίστηκαν τη δεκαετία του 1970, ένα δάσος στο Ηνωμένο Βασίλειο θεωρείται «αρχαίο» εάν υπήρχε ήδη πριν από το 1600 (στη Σκωτία, πριν από το 1750), όπως αποδεικνύεται από τους πρώτους ακριβείς χάρτες. Αυτοί οι χώροι αποτελούν τους τελευταίους συνδέσμους μας με το άγριο δάσος, τόπους όπου το αδιατάρακτο έδαφος εξακολουθεί να υποστηρίζει ένα πλούσιο και περίπλοκο οικοσύστημα που η ανθρώπινη ευφυΐα δεν μπορεί να αναδημιουργήσει.
Ο πλήρης όρος για αυτά τα επιβιώσαντα θραύσματα είναι «αρχαίο ημι-φυσικό δάσος», μια φράση που στηρίζει την αφήγηση του Barley για το πώς οι ζωές των δέντρων και των ανθρώπων της Βρετανίας έχουν συνυφανθεί από την Εποχή του Χαλκού. Ως πιστοποιημένος δασολόγος και πρώην φύλακας, γράφει για μια εξαντλητική οικειότητα με τα δέντρα – ιδρώτας, πριονίδι, η ικανότητα να βλέπεις χρήσιμες μορφές σε ακατέργαστους κορμούς και κλαδιά – που θα ήταν οικεία σε σχεδόν όλους μέχρι τη Βιομηχανική Επανάσταση. Το ξύλο στήριξε όλη την ανθρώπινη ζωή και την τεχνολογική πρόοδο: από καυσόξυλα για εστίες και φούρνους μέχρι τον ξυλάνθρακα που επέτρεψε την τήξη μετάλλων, και από την ξυλεία που παρείχε τα εργαλεία, τα έπιπλα και τα δομικά πλαίσια της Βρετανίας (οι μεγάλες μεσαιωνικές καθεδρικοί ναοί κατανάλωσαν πάνω από 1.000 ώριμες δρυς έκαστος), έως τελικά στην ανάδειξή της ως παγκόσμια ναυτική δύναμη.
Το ξύλο ήταν πλούτος, και η φροντίδα και η αξιοποίηση αυτού του πόρου απαιτούσαν βαθιά δεξιότητες που συσσωρεύονταν επί γενιές. Το «Ancient» είναι πλούσιο στο πλέον ξεχασμένο λεξιλόγιο της ξυλουργικής – treen, coupe, cant, hagg – καθώς και πιο οικείους όρους όπως το coppicing (κλάδεμα κορμών για ταχεία αναγέννηση πολλαπλών, ευκολότερων στη χρήση κλαδιών). Όπως επισημαίνει ο Barley, ο μύθος του άθικτου «φυσικού» δάσους είναι ακριβώς αυτό: τα περισσότερα δέντρα εξελίχθηκαν σε μια εποχή «όταν τα εύκρατα δάση θα βοσκονταν, σπάζονταν και ταλαιπωρούνταν από μεγάλα ζώα: σούπερ-ελέφαντες, σούπερ-ρινοκέρος και σούπερ-άλογα». Μέσω πρακτικών όπως το coppicing, οι άνθρωποι παίζουν τον ρόλο των γιγάντιων πλασμάτων της προϊστορίας, δημιουργώντας τον χώρο και το φως που χρειάζεται ένα ποικιλόμορφο δασικό οικοσύστημα για να ευδοκιμήσει.
Ωστόσο, από τον 18ο αιώνα και μετά, ακολούθησαν η βιομηχανοποίηση, οι περιφράξεις και η άνοδος των ορυκτών καυσίμων, κόβοντας αυτούς τους παλιούς οικείους δεσμούς. Τα κοινά δικαιώματα στα δάση που προστατεύονταν στην Αγγλία, την Ουαλία και την Ιρλανδία από τον Χάρτη των Δασών του 1217 – όπως το pannage (δικαίωμα βόσκησης χοίρων) και τα estovers (δικαίωμα κοπής ξύλου για καύσιμη ύλη) – χάθηκαν. Και καθώς ο ρυθμός της αλλαγής επιταχύνθηκε, ακολούθησε και η καταστροφή των δασών. Μεταξύ του τέλους του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και της δεκαετίας του 1980, γράφει ο Barley, «σχεδόν ο μισός αρχαίος δρυμός της Βρετανίας εκκαθαρίστηκε ή φυτεύτηκε εκ νέου με εμπορικές καλλιέργειες δέντρων», τις περισσότερες φορές σκοτεινές, άγονες φυτείες κωνοφόρων. Σήμερα, τα αρχαία δάση αποτελούν μόνο το 2,5% της έκτασης της Βρετανίας.
Αυτή η ιστορία εκμετάλλευσης, ιδιωτικοποίησης και αποδυνάμωσης συμβαδίζει με την εντατικοποίηση της κλιματικής και περιβαλλοντικής κρίσης. Το 2023, ερευνητές διαπίστωσαν ότι το Ηνωμένο Βασίλειο είναι μία από τις χώρες με τη μεγαλύτερη αποψίλωση της φύσης στον κόσμο. Ως μέρος της προσπάθειας για μηδενικές εκπομπές, η κυβέρνηση έχει πλέον νομικά δεσμευτικό στόχο την επίτευξη 16,5% κάλυψης δασών στην Αγγλία έως το 2050. Το «Ancient» μας εξηγεί γιατί αυτοί οι αριθμοί έχουν σημασία – και γιατί η προστασία των δέντρων που αντιμετωπίσαμε τόσο απρόσεκτα δεν είναι ιδεαλιστική πολυτέλεια. Όπως οι πρόγονοί μας γνώριζαν πολύ καλύτερα από εμάς, δεν μπορούμε να επιβιώσουμε χωρίς αυτά.
Το βιβλίο «Ancient: Reviving the Woods That Made Britain» του Luke Barley κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Profile (25 λίρες).
