Μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα, τα ελβετικά βουνά θεωρούνταν απλώς ένα «φόντο τοπίου, μακρινό και καλύτερα να τα αφήνουμε στην ησυχία τους», όπως γράφει η Claire Thomas στο τελευταίο της βιβλίο, “On Not Climbing Mountains”. Ο φιλόσοφος Jean-Jacques Rousseau έπαιξε καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη μετατόπιση, επαναπροσδιορίζοντας τα βουνά ως «τόπο πνευματικής τροφής και πιθανής φώτισης». Από τότε, οι άνθρωποι άρχισαν να τα κατακτούν, και η αναρρίχηση συνεχίζεται αδιάκοπα.
Το “On Not Climbing Mountains” είναι ένα μυθιστόρημα, αλλά αντλεί από και αναφέρεται σε πληθώρα πραγματικών ιστορικών και λογοτεχνικών πηγών, αφηγούμενο την ιστορία με έναν παράξενα απρόσωπο τόνο. Παρακολουθούμε την Beatrice, τη μοναχική αφηγήτριά μας, καθώς ταξιδεύει με τρένο στην Ελβετία, τη γενέτειρα του πατέρα της, επιθυμώντας διαρκώς να βρίσκεται «δίπλα στο σημείο, εκτός χρόνου, κάπως απελευθερωμένη από το μετρήσιμο».
Κάθε ένα από τα κεφάλαια του βιβλίου, που θυμίζουν σύντομα στιγμιότυπα, επικεντρώνεται σε μια ιστορική προσωπικότητα – Mary Shelley, James Baldwin, Charlie Chaplin, Katherine Mansfield – της οποίας η ζωή ή το έργο συνδέεται με την Ελβετία, είτε με σαφή είτε με αμφίρροπο τρόπο. Αυτά δεν είναι συμβατικά πορτρέτα, αλλά παρουσιάζονται πλάγια και με μια υπέροχη ελαφρότητα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει για την Beatrice το έργο του Ελβετού ζωγράφου Jean-Frédéric Schnyder. Σε μια χώρα με τόσο δραματικές κορυφές, ο Schnyder επέλεξε να απεικονίσει «μικρά, ταπεινά εσωτερικά», όπως οι αίθουσες αναμονής των σιδηροδρομικών σταθμών (μία από τις οποίες κοσμεί και το εξώφυλλο του βιβλίου). Κάθε πίνακας του «φαίνεται να υποδηλώνει μια τεράστια ιστορία πίσω από τις περιορισμένες του διαστάσεις» – μια περιγραφή που θα μπορούσε να εφαρμοστεί εξίσου σε κάθε ένα από τα προσεκτικά δομημένα κεφάλαια της Thomas. Κάθε κεφάλαιο μοιάζει συνειδητά πλαισιωμένο, κάθε ιστορική λεπτομέρεια σχολαστικά επιλεγμένη. Υπάρχει η αίσθηση, καθ’ όλη τη διάρκεια, της συγγραφέως λίγο πίσω από τη σκηνή, με σφιχτό έλεγχο του υλικού της, με την ιστορία να κοχλάζει κάτω από την πεζογραφία της.
Η σημασία συγκεκριμένων εικόνων ή σκηνών δεν είναι πάντα άμεσα εμφανής: η Thomas προτάσσει επανειλημμένα μικρές λεπτομέρειες πριν αποκαλύψει τη μεγαλύτερη εικόνα. Ως αποτέλεσμα, τα θέματά της είναι συχνά αμφίσημα, και αυτό αποτελεί μέρος της απόλαυσης του βιβλίου. Φιγούρες που θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι είναι ιστορικές, για παράδειγμα, αποδεικνύονται χαρακτήρες από μια ιστορία του Graham Greene. Φράσεις από τον Nabokov – «θαυμαστός κρυσταλλικός κόσμος», «εκτυφλωτικά λευκή αρένα» – μπορεί να φαίνεται ότι περιγράφουν ένα αλπικό τοπίο, αλλά στην πραγματικότητα περιγράφουν μια πεταλούδα που παρατηρείται κάτω από μικροσκόπιο.
Η πιο αμφίσημη παρουσία, ωστόσο, είναι η ίδια η Beatrice, η οποία κάνει την παρουσία της αισθητή μόνο διαλειμματικά· δεν μαθαίνουμε καν το όνομά της παρά στα μισά του βιβλίου. Ένα απόσπασμα που περιγράφει δείγματα από τη συλλογή πεταλούδων του Nabokov σε ένα μουσείο στη Γενεύη, για παράδειγμα, μετατοπίζεται ξαφνικά σε πρώτο πρόσωπο για μια μόνο γραμμή: «Παρατήρησα το όνομά του στις ετικέτες της έκθεσης που επισκέφτηκα.» Ο λόγος για την αποστασιοποίησή της αποκαλύπτεται τελικά ως θλίψη για την απώλεια των γονιών της. Η πληθώρα υλικού σχετικού με την Ελβετία είναι μια προσπάθεια απόσπασης της προσοχής, αν και «γίνεται όλο και πιο σαφές ότι τέτοια απόσπαση είναι αδύνατη». Σε μία από τις λίγες σκηνές του παρόντος, λαμβάνει επίσκεψη από έναν φίλο του πατέρα της, αλλά όταν εκείνος φεύγει, νιώθει «άδεια για άλλη μια φορά… φοβισμένη ότι τα βιβλία, οι ιστορίες, η τέχνη, οι εμμονές πλέον δεν λειτουργούν».
Όπως και τα δύο προηγούμενα μυθιστορήματα της Thomas, αυτό είναι ένα βιβλίο που ενδιαφέρεται για την αντοχή της τέχνης. Ωστόσο, στιλιστικά αντιπροσωπεύει μια φιλόδοξη απόκλιση. Ενώ το “The Performance” είχε γρήγορη ροή, αυτό ήταν ένα πολύ πιο αργό και επίπονο ανάγνωσμα. Το “The Performance” είχε χαρακτήρα και ήταν συχνά ξεκαρδιστικό. Το “On Not Climbing Mountains” είναι ένα πολύ πιο λεπτό έργο, που συσσωρεύει νόημα μέσω συνειρμών, παρεκκλίσεων και απήχησης. Κάποια στιγμή, η Thomas αναφέρεται στον W.G. Sebald, και οι θαυμαστές του σίγουρα θα αναγνωρίσουν την επιρροή του εδώ: ο μελαγχολικός τόνος, ο μοναχικός, στοχαστικός αφηγητής, το θόλωμα γεγονότων και φαντασίας, η διακειμενικότητα, η βαθιά ενασχόληση με τη μνήμη.
Δεν θεωρώ τον εαυτό μου τον τύπο αναγνώστη που χρειάζεται πολλά να συμβούν σε ένα βιβλίο – κι όμως, βρέθηκα να προσκολλώμαι στην πολύ περιορισμένη δράση και να επιθυμώ περισσότερα. Φυσικά, η συναισθηματική απόσυρση της Beatrice είναι σύμφωνη με την κατάστασή της και απολύτως σκόπιμη από την πλευρά της Thomas. Ωστόσο, ένιωσα απογοήτευση που οποιαδήποτε πρόσβαση στην εσωτερικότητά της ήταν τόσο φευγαλέα. Ένας διαφορετικός τύπος αναγνώστη – ίσως πιο υπομονετικός – μπορεί να βρει το “On Not Climbing Mountains” πιο ικανοποιητικό από εμένα. Τελικά, βρήκα αυτό ένα εντυπωσιακά περίπλοκο έργο, αλλά λίγο πολύ λοξό για να απορροφήσει πλήρως την προσοχή μου.
