Μια 50χρονη μυθιστοριογράφος, ζώντας σε ένα ειδυλλιακό μέρος δίπλα σε μια λίμνη, ταξιδεύει σε ένα λογοτεχνικό φεστιβάλ για να δώσει μια ομιλία. Μια σειρά από γεγονότα, κυρίως εκτός του ελέγχου της, την αφήνουν εγκλωβισμένη σε μια άγνωστη πόλη. Επικρατεί νεκρική σιγή, εκτός από ένα περιπλανώμενο τσίρκο που έχει κατασκηνώσει στα περίχωρα. Η Μ. κάνει τσεκ-ιν σε ένα ξενοδοχείο, αγνοεί το τηλέφωνό της και περιπλανιέται, αναπολώντας βιβλία που διάβασε, ταινίες που είδε, μουσεία που επισκέφτηκε. Κάποιες από αυτές τις αναμνήσεις βασίζονται σε μύθους, άλλες είναι έντονα ρεαλιστικές. Ανάμεσα στις τελευταίες βρίσκονται αναμνήσεις από την παιδική και νεανική της ηλικία, που πέρασε σε μια «χώρα που δεν υπάρχει πλέον παρά μόνο σε παλιούς χάρτες και σε βιβλία ιστορίας».
Η Μ. περιγράφει τη χώρα καταγωγής της ως ένα «θηρίο» που διεξάγει πόλεμο εναντίον του γείτονά της. Μπορούμε να μαντέψουμε την πρόθεσή της χωρίς να ανατρέξουμε στη βιογραφική σημείωση της συγγραφέως. Η Μαρία Στεπάνοβα – της οποίας το αριστοτεχνικό “In Memory of Memory” συνδύαζε οικογενειακό χρονικό, δοκίμιο και μυθοπλασία – εγκατέλειψε τη γενέτειρά της Ρωσία μετά την εισβολή στην Ουκρανία το 2022. Θα μπορούσαμε επίσης να αναρωτηθούμε πόσο στενά ακολουθεί το “The Disappearing Act” τη δική της ζωή. Αλλά η μυθιστοριογράφος Μ. δεν είναι εδώ για να συζητήσει αυτομυθοπλασία – έχει πιο σημαντικά πράγματα να αναλογιστεί.
Πώς ήταν μέσα στο θηρίο; «Είχε ζήσει όλη της τη ζωή… χωρίς να κάνει τίποτα, ή κάνοντας μόνο ό,τι της ερχόταν φυσικά, και θέλοντας να πιστέψει ότι τα είχε γλιτώσει». Ήταν λάθος της που απολάμβανε τη ζωή της εκεί; Κατανοεί ότι «η χαρά ήταν ακριβώς αυτό που το θηρίο επιδίωκε να αφανίσει… και ότι ήταν σημαντικό να τη διατηρήσει ζωντανή για να περιγελά το θηρίο», αλλά αυτό δεν αποτελεί παρηγοριά τώρα που οι πρώην συμπατριώτες της σκοτώνουν άλλους «με πυραύλους, με φωτιά από τον ουρανό, με γυμνά χέρια».
Η σχέση της με την κληρονομιά της πρώην πατρίδας της – πρωτίστως, τη γλώσσα της – είναι αναπόφευκτα διαταραγμένη. Μία από τις ιστορίες που διηγείται ξανά, ο μύθος ενός γλωσσολόγου του οποίου η γλώσσα κόβεται πριν προλάβει να τη χρησιμοποιήσει, θα μπορούσε να αφορά την ίδια. Όμως, το λιτό ύφος του βιβλίου, με μακρινές ηχώ ποιημάτων, επιδέξια μεταφερμένο από τη μεταφράστρια Sasha Dugdale, δείχνει ότι η Μ. εξακολουθεί να έχει τη δύναμη της αφήγησης.
Πιστή στον τίτλο του μυθιστορήματος, η παρουσία της Μ. σταδιακά μειώνεται, ξεκινώντας από τη συνειδητοποίηση ότι είναι «αποκομμένη, ένα περιττό μέλος». Παρακολουθώντας νεαρούς ερωτευμένους, «ένιωθε σαν αυτά τα πράγματα να μην την επηρεάζουν πια· η οικονομία της ερωτικής επιλογής και ανταλλαγής δεν είχε καμία σχέση με την τρέχουσα ύπαρξή της». Όταν της σέρβιραν ψωμί σε ένα καφέ, το άφησε στο πιάτο πριν το βάλει ξαφνικά στο στόμα της, σαν να προσπαθούσε να πείσει τον εαυτό της ότι πεινάει και επομένως είναι ακόμα εκεί. Αυτές οι μεταμορφώσεις μπορεί να είναι τρομακτικές, αλλά όταν «ο εσωτερικός της εαυτός… σιγά σιγά ησύχασε, γινόμενος απαλός, παιδικός», φέρνει μια αίσθηση ελευθερίας και δυνατότητας. Μέρος της λαχταρά να αναδημιουργήσει το όνειρο στο οποίο «ήταν σε ένα τρένο για την ντάτσα, τα χρόνια έπεφταν μακριά της καθώς ταξίδευε» μέχρι να γίνει ξανά μικρό παιδί.
Η μητέρα της τής είχε μιλήσει κάποτε για μια πινακίδα που έγραφε «Δεν υπάρχει διέξοδος»: η Μ. εξετάζει τη δική της στρατηγική εξόδου. Μπορεί να βρει έναν «νέο τρόπο διαφυγής από μια απελπιστική κατάσταση»; Χωρίς συγκεκριμένο σχέδιο, επισκέπτεται το τσίρκο και προσφέρεται να βοηθήσει σε ένα μαγικό νούμερο. Περιλαμβάνει το να ξαπλώνει σε έναν σαρκοφάγο με τα γόνατα τραβηγμένα στο πηγούνι, κάτι που βρίσκει «βαρετό και επώδυνο» αν και όχι δύσκολο. Ο ιδιοκτήτης του τσίρκου τη ρωτά αν είναι Εβραία, και η Μ., απορρίπτοντας χαρούμενα την ταυτότητά της ως «Ρωσίδα μυθιστοριογράφος», λέει ναι.
Ο κόσμος την έχει χαρακτηρίσει συγγραφέα, αλλά εκείνη θέλει να τη βλέπουν ως τον εαυτό της – ό,τι κι αν είναι αυτό – και το τσίρκο υπόσχεται μια ευκαιρία γι’ αυτό. Αφήνει τα περισσότερα υπάρχοντά της πίσω και ξεκινά να ενταχθεί στο θίασο. Θα περπατήσει μέσα από την άδεια πόλη· θα ξεκινήσει ξανά από την αρχή. Δεν είναι πολύ αργά, έτσι δεν είναι;
«Υπήρχε τόση ενοχή γύρω από την Μ., και μέσα της, που ήταν δύσκολο να αναπνεύσει» – τα τελευταία τέσσερα χρόνια, αυτό το αίσθημα έχει γίνει οικείο σε πολλούς Ρώσους που αντιτίθενται στον πόλεμο στην Ουκρανία. Συγγραφείς όπως ο Mikhail Shishkin έχουν μιλήσει για συλλογική ενοχή στο μη λογοτεχνικό τους έργο· ένα «κοινό μοτίβο», όπως λέει η Μ. για μια ακόμα ανακτημένη ιστορία. Όπου κι αν την οδηγήσει η περιπέτειά της, αποτελεί απόδειξη ότι χρειάζεται ένας μυθιστοριογράφος με ποιητική φαντασία για να συλλάβει τη φύση του θηρίου.
Το “The Disappearing Act” της Maria Stepanova, σε μετάφραση της Sasha Dugdale, κυκλοφορεί από τις Fitzcarraldo (£12.99). Για να υποστηρίξετε τον Guardian, παραγγείλτε το αντίτυπό σας στο guardianbookshop.com. Ενδέχεται να ισχύουν χρεώσεις παράδοσης.
