Ο φόβος μιας “αργής, βέβαιης ήττας” στοιχειώνει την Τίγρη, καθώς οι φήμες για αναζωπύρωση του πολέμου εντείνονται. Με τις εντάσεις να κλιμακώνονται μεταξύ της Αιθιοπίας και της Ερυθραίας, η περιοχή της βόρειας Τίγρης βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο πιθανών συγκρούσεων, με τον πληθυσμό να ζει υπό το άγχος μιας νέας σύρραξης.
Η Σάμπα Γκεντιόν, 21 ετών, θυμάται με τρόμο την εποχή του πολέμου στην πατρίδα της, την Τίγρη, στη βόρεια Αιθιοπία. Ο ειρηνευτικός διακανονισμός που υπογράφηκε το 2022, μετά από μια παρατεταμένη σύρραξη μεταξύ της ομοσπονδιακής κυβέρνησης της Αιθιοπίας και του Λαϊκού Απελευθερωτικού Μετώπου της Τίγρης (TPLF), είχε φέρει ελπίδα. Ωστόσο, οι τελευταίοι μήνες έχουν αναπτερώσει τους φόβους της για μια νέα επερχόμενη αναταραχή. “Πολλοί άνθρωποι εγκαταλείπουν την περιοχή μαζικά,” δήλωσε η Γκεντιόν στο Al Jazeera, ενώ πουλούσε καφέ σε μια περιοχή που φιλοξενεί εσωτερικά εκτοπισθέντες (IDPs) στην πρωτεύουσα της Τίγρης, Μέκελλε.
Η ίδια, όντας εκτοπισμένη, προέρχεται από την πόλη Χουμέρα, μια αμφισβητούμενη περιοχή με την περιφέρεια Αμάρα, η οποία ήταν θέατρο σφοδρών συγκρούσεων κατά τον πόλεμο 2020-2022. Η Γκεντιόν, που τότε ήταν 17 ετών, έχασε μέλη της οικογένειάς της, ενώ άλλα απήχθησαν και οδηγήθηκαν στην γειτονική Ερυθραία, χωρίς να υπάρξουν νέα τους έκτοτε. Παρά τη διαφυγή της, η ζωή της ανατράπηκε πλήρως, αναγκασμένη να καταφύγει στην Μέκελλε για ασφάλεια. Σήμερα, βλέπει ξανά παρόμοιες μετακινήσεις ανθρώπων από την Τίγρη, κυρίως προς την γειτονική περιφέρεια Αφάρ, αναζητώντας την ασφάλεια που μοιάζει να είναι πλέον άπιαστη. “Η επαναλαμβανόμενη σύγκρουση και ο εμφύλιος πόλεμος μας έχουν μετατρέψει σε ζόμπι αντί για πολίτες,” ανέφερε.
Πρόσφατα, η εχθρότητα μεταξύ Αιθιοπίας και Ερυθραίας έχει κλιμακωθεί, με αμοιβαίες κατηγορίες. Ο πρωθυπουργός της Αιθιοπίας, Αμπίι Αχμέντ, σε ομιλία του στο κοινοβούλιο στις αρχές Φεβρουαρίου, αναφέρθηκε στην πρόσβαση της χώρας του στη θάλασσα, δηλώνοντας ότι “η Ερυθρά Θάλασσα και η Αιθιοπία δεν μπορούν να παραμείνουν χωρισμένες για πάντα”. Αυτό προκάλεσε κατηγορίες από την Ερυθραία ότι η Αντίς Αμπέμπα επιδιώκει την εισβολή στη χώρα της και την ανάκτηση του λιμανιού Ασσάμπ στην Ερυθρά Θάλασσα, το οποίο έχασε με την ανεξαρτησία της Ερυθραίας το 1993. Από την πλευρά της, η Αιθιοπία κατηγόρησε τις ερυθραϊκές δυνάμεις ότι κατέχουν εδάφη της κατά μήκος των κοινών συνόρων, καλώντας για άμεση αποχώρηση στρατιωτών από πόλεις όπως η Σαράρο και η Γκολομακάντα. Η Αντίς Αμπέμπα κατηγορεί επίσης την Ερυθραία ότι εξοπλίζει αντάρτες στη χώρα. Παρατηρητές εκτιμούν ότι η κλιμάκωση των εντάσεων προμηνύει επερχόμενο πόλεμο μεταξύ των δύο χωρών, που θα μπορούσε να εμπλέξει και πάλι την Τίγρη.
Οι ανεπάλειωτες πληγές του πολέμου Στην πρωτεύουσα της Τίγρης, μια κάποτε ζωντανή πόλη του τουρισμού και του εμπορίου, οι περισσότεροι δρόμοι είναι σιωπηλοί. Οι νέοι που παλαιότερα συχνάζονταν στα καφέ, πλέον αναζητούν βίζες και μιλούν με λαθροδιακινητές με την ελπίδα να φύγουν από την Τίγρη. Η Ελέν Γκεσέσε, 36 ετών, ζει σε ένα αυτοσχέδιο καταυλισμό εκτοπισθέντων στα περίχωρα της Μέκελλε. Ανησυχεί για το μέλλον μιας ήδη δοκιμαζόμενης περιοχής, σε περίπτωση νέας σύρραξης. Η Γκεσέσε ανήκει στην εθνοτική ομάδα των Ιρόμπ, μιας διωκόμενης καθολικής μειονότητας από την παραμεθόρια πόλη Ντεουάν, στα βορειοανατολικά της Τίγρης. Κατά τη διάρκεια του πολέμου στην Τίγρη, μέλη της οικογένειάς της απήχθησαν, καθώς οι ερυθραϊκές δυνάμεις επέκτειναν την παρουσία τους στην περιοχή. Καθώς ο πόλεμος εντάθηκε, κατέφυγε στην Μέκελλε, περίπου 150 χλμ μακριά, αναζητώντας ασφάλεια. Οι ηλικιωμένοι γονείς της ήταν πολύ αδύναμοι για να την ακολουθήσουν πεζή, οπότε αναγκάστηκε να τους αφήσει πίσω. Όπως και η Γκεντιόν, δεν έχει νέα τους ή από την υπόλοιπη οικογένειά της από το 2022. “Η ζωή μου έχει μείνει πίσω, χωρίς να ξέρω αν οι ηλικιωμένοι γονείς μου είναι ζωντανοί,” δήλωσε, με το άγχος των τελευταίων ετών να την κάνει να φαίνεται πολύ μεγαλύτερη από την ηλικία της.
Στη Μέκελλε, δεν είναι ασυνήθιστο να συναντήσει κανείς ανθρώπους που είναι βασανισμένοι ή απογοητευμένοι, κάποιους από τις ανανεωμένες εντάσεις, και πολλούς από το τραύμα της προηγούμενης σύγκρουσης. Περισσότερο από το 80% των νοσοκομείων υπέστησαν καταστροφές στην Τίγρη κατά τη διάρκεια του πολέμου, σύμφωνα με ανθρωπιστικές οργανώσεις, ενώ η σεξουαλική βία που χαρακτήρισε τη διετή σύγκρουση παραμένει ένα επαναλαμβανόμενο πρόβλημα. Εκατοντάδες χιλιάδες νέοι παραμένουν εκτός σχολείου, οι ξένες επενδύσεις που δημιούργησαν θέσεις εργασίας στο παρελθόν έχουν σε μεγάλο βαθμό εξαφανιστεί, και η οικονομία παραμένει crippled μετά από χρόνια πολέμου. Εν τω μεταξύ, σχεδόν τέσσερα χρόνια μετά, η απόφαση της ομοσπονδιακής κυβέρνησης να παγώσει ξένα κεφάλαια που προορίζονταν για την περιοχή, βαθαίνει μια ανθρωπιστική κρίση. Ο μεγαλύτερος όγκος των δημόσιων υπηρεσιών στην περιοχή, για παράδειγμα, δεν έχει πληρωθεί για μήνες.
Η σχέση Αιθιοπίας-Ερυθραίας έχει επίσης επιδεινωθεί τα τελευταία χρόνια. Οι μακροχρόνιοι εχθροί είχαν πολεμήσει μεταξύ τους από το 1998 έως το 2000, αλλά το 2018, υπέγραψαν ειρηνευτική συμφωνία. Στη συνέχεια, έγιναν σύμμαχοι κατά τον εμφύλιο πόλεμο της Τίγρης 2020-2022 εναντίον του κοινού εχθρού, του TPLF. Όμως, η σχέση μεταξύ Αιθιοπίας και Ερυθραίας έχει σημειώσει απότομη πτώση από την υπογραφή της συμφωνίας του 2022 που έβαλε τέλος στον πόλεμο της Τίγρης, μια συμφωνία στην οποία η Ασμάρα δεν ήταν μέρος.
‘Πράξεις ανοιχτής επιθετικότητας’ Νωρίτερα αυτόν τον μήνα, ο Υπουργός Εξωτερικών της Αιθιοπίας, Γκεντιόν Τιμόθεος, έγραψε μια ανοιχτή επιστολή, αναγνωρίζοντας την παρουσία ερυθραϊκών στρατευμάτων που περιπολούν στην αιθιοπική πλευρά των συνόρων και ζητώντας την αποχώρησή τους. “Η εισβολή των ερυθραϊκών στρατευμάτων… είναι όχι μόνο προκλήσεις, αλλά πράξεις ανοιχτής επιθετικότητας,” έγραψε. Η Ασμάρα συνεχίζει να αρνείται την παρουσία των στρατευμάτων της στην αιθιοπική πλευρά, και ο Υπουργός Πληροφοριών της Ερυθραίας, Γεμάνε Γκεμπρεμεσκελ, χαρακτήρισε αυτές τις κατηγορίες “ατζέντα πολέμου εναντίον της Ερυθραίας”. Ως σημάδι της επιδείνωσης των σχέσεων μεταξύ των δύο γειτόνων, ο Αμπίι της Αιθιοπίας, στην ομιλία του στους νομοθέτες στις αρχές Φεβρουαρίου, κατηγόρησε επίσης ερυθραϊκά στρατεύματα για εγκλήματα πολέμου κατά τη διάρκεια του πολέμου στην Τίγρη. Η κατηγορία αυτή ήταν η πρώτη από τον πρωθυπουργό, μετά από επαναλαμβανόμενες διαψεύσεις της κυβέρνησής του για αναφορές μαζικών δολοφονιών, λεηλασιών και καταστροφής εργοστασίων από ερυθραϊκά στρατεύματα κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης στην Τίγρη. Η κυβέρνηση της Ερυθραίας απέρριψε τις κατηγορίες του Αμπίι για εγκλήματα πολέμου, με τον Γκεμπρεμεσκελ να τις χαρακτηρίζει “φτηνές και αξιοθρήνητες ψευδασίες”, σημειώνοντας ότι η κυβέρνηση του Αμπίι πρόσφατα “επαινούσε και απένειμε κρατικά μετάλλια” σε ερυθραίους στρατιωτικούς αξιωματικούς.
Καθώς οι εντάσεις κλιμακώνονται, πολλοί παρατηρητές θεωρούν ότι ο πόλεμος μεταξύ των δύο χωρών είναι πλέον αναπόφευκτος και ζητούν διάλογο και αποκλιμάκωση της κατάστασης. “Η κατάσταση παραμένει εξαιρετικά ασταθής και φοβόμαστε ότι θα επιδεινωθεί, επιδεινώνοντας την ήδη επισφαλή κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την ανθρωπιστική κατάσταση στην περιοχή,” δήλωσε ο εκπρόσωπος των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, Ραβίνα Σαμντασάνι, αυτόν τον μήνα. Ο Κέτιλ Τρόνβολ, καθηγητής σπουδών ειρήνης και συγκρούσεων στο Oslo New University College, δήλωσε στο Al Jazeera ότι ένας νέος πόλεμος θα είχε “ευρείες συνέπειες για την περιοχή”, ανεξαρτήτως του αποτελέσματος. Πιστεύει ότι η επερχόμενη σύγκρουση μεταξύ Αιθιοπίας και Ερυθραίας θα μπορούσε να πάρει τη μορφή ενός νέου εμφυλίου πολέμου, τοποθετώντας την Αντίς Αμπέμπα εναντίον της ηγεσίας της Τίγρης για άλλη μια φορά. Από την πλευρά της Αιθιοπίας, υποστηρίζει ότι ο στόχος θα ήταν η αλλαγή καθεστώτος τόσο στην Ασμάρα όσο και στη Μέκελλε, σημειώνοντας ότι “η αλλαγή καθεστώτος στην Ερυθραία μπορεί να οδηγήσει στην απόκτηση ελέγχου του Ασσάμπ από την Αιθιοπία”. Για την Ασμάρα και τη Μέκελλε, ο στόχος θα ήταν επίσης η αλλαγή καθεστώτος στην Αντίς Αμπέμπα, προτείνει. “Αν ξεσπάσει, θα είναι καταστροφικός για την Τίγρη,” δήλωσε ο Τρόνβολ. “Το αποτέλεσμα ενός τέτοιου πολέμου πιθανότατα θα αλλάξει ριζικά το πολιτικό τοπίο της Αιθιοπίας και του Κέρατος [της Αφρικής],” προειδοποίησε, επισημαίνοντας ότι και οι περιφερειακές δυνάμεις θα μπορούσαν να παρασυρθούν σε έναν πόλεμο δι’ αντιπροσώπων.
Φόβοι για το μέλλον Για πολλούς στην Τίγρη, οι μνήμες των σφαγών που διαπράχθηκαν κατά τον πόλεμο 2020-2022 είναι ακόμα νωπές. Η Άξουμ, Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO στην κεντρική ζώνη της Τίγρης, είναι γνωστή για τους ψηλούς οβελίσκους της αρχαίου βασιλείου. Όμως, για 24 ώρες τον Νοέμβριο του 2020, η πόλη υπήρξε τόπος δολοφονιών που διαπράχθηκαν από τον ερυθραϊκό στρατό. “Εκατοντάδες πολίτες” σκοτώθηκαν, σύμφωνα με την οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων Amnesty International. Ενώ οι δολοφονίες αρνούνταν τόσο από την ερυθραϊκή όσο και από την αιθιοπική κυβέρνηση για πολλά χρόνια, αυτόν τον μήνα ο Αμπίι παραδέχθηκε ότι είχαν συμβεί. Ωστόσο, παρά τις αναφορές για “μαζικές δολοφονίες” στην Άξουμ, παρέμεινε σιωπηλός σχετικά με το γεγονός ότι οι αιθιοπικές και ερυθραϊκές στρατιές συνεργάζονταν ανοιχτά ως σύμμαχοι κατά τη διάρκεια εκείνου του πολέμου. Η Μάρτα Κεμπερόμ, κάτοικος περίπου 40 ετών από την Άξουμ, δηλώνει ότι πολύ λίγοι κάτοικοι της πατρίδας της δεν έχουν πληγεί από βία τα τελευταία πέντε χρόνια. “Οι δολοφονίες που συνέβησαν κατά τη διάρκεια του πολέμου δεν ήταν απλώς μια σύγκρουση, είχαν τα χαρακτηριστικά γενοκτονίας, όπου ολόκληρες οικογένειες δολοφονήθηκαν χωρίς λόγο,” δήλωσε αναφερόμενη στις δολοφονίες που στόχευαν τους Τιγκραγιανούς. “Το να ξαναζήσω αυτό,” είπε η Κεμπερόμ, μιλώντας σε κέντρο IDPs στη Μέκελλε, “είναι κάτι που δεν μπορώ καν να συλλάβω.”
Η Γκεντιόν, περιμένοντας πελάτες στο καφέ της στην πόλη, φοβάται επίσης τι μπορεί να συμβεί στη συνέχεια. Κάποτε φιλοδοξούσε να γίνει μηχανικός, αλλά από τότε που εκτοπίστηκε από το χωριό της, ονειρεύεται τώρα ένα μέλλον μακριά από την Αιθιοπία. Έχει ήδη επικοινωνήσει με έναν λαθροδιακινητή για να την βοηθήσει να φύγει, μέσω της Λιβύης και προς τη Μεσόγειο Θάλασσα, παρά τους ακραίους κινδύνους ενός τέτοιου ταξιδιού. “Προτιμώ να ρισκάρω παρά να πεθάνω μια αργή, βέβαιη κατάργηση με ελάχιστες μελλοντικές προοπτικές,” δήλωσε.
