Ένας διακεκριμένος αρχαιολόγος αμφισβητεί την κυρίαρχη άποψη για έναν από τους παλαιότερους πολιτισμούς του κόσμου, υποστηρίζοντας ότι ο κινεζικός πολιτισμός έχει καταγεγραμμένη ιστορία που φτάνει τα 8.000 χρόνια – τρεις χιλιετίες νωρίτερα από το ευρέως αποδεκτό χρονικό όριο.
Ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε στα τέλη του περασμένου έτους στην επίσημη πύλη Chinese Social Sciences Net, πρόβαλε τον τολμηρό νέο ισχυρισμό ότι η εμφάνιση της αστρονομίας πρέπει να θεωρείται ως το σημείο εκκίνησης του κινεζικού πολιτισμού.
Ο συγγραφέας, Feng Shi, μέλος της Κινεζικής Ακαδημίας Κοινωνικών Επιστημών και ερευνητής στο Ινστιτούτο Αρχαιολογίας της, παρουσίασε αρχαιολογικά στοιχεία που καταδεικνύουν ότι οι αρχαίες κινεζικές κοινωνίες, πριν από 8.000 χρόνια, είχαν ήδη αρχίσει να κατακτούν την αστρονομική παρατήρηση και τις τεχνικές ακριβούς χρονομέτρησης για γεωργική χρήση.
Σε αντίθεση με άλλους μελετητές, ιδίως εκείνους που συνδέονται με τη μαρξιστική παράδοση και θεωρούν την εμφάνιση του κράτους ως το σημαντικότερο σημάδι πολιτισμού, ο Feng υποστήριξε ότι οι συζητήσεις για την προέλευση του πολιτισμού και του κράτους δεν ταυτίζονται.
Ο ισχυρισμός του προκάλεσε συζήτηση σχετικά με το πώς πρέπει να ορίζεται η «πολιτισμένη ζωή», με ορισμένους επικριτές να προειδοποιούν ότι τα κριτήρια προσαρμόζονται αυθαίρετα για να διευρύνουν το χρονικό πλαίσιο του κινεζικού πολιτισμού για πολιτικούς λόγους.
Το ζήτημα της ηλικίας του κινεζικού πολιτισμού και του τρόπου με τον οποίο τα διάφορα στοιχεία του διαπλέκονται, βρίσκεται στο επίκεντρο της αρχαιολογίας στη χώρα τα τελευταία χρόνια. Αυτό αντικατοπτρίζεται και σε ένα μεγάλης κλίμακας εθνικό πρόγραμμα που βρίσκεται σε εξέλιξη για πάνω από δύο δεκαετίες, το οποίο έχει επίσης χρησιμοποιηθεί για την ενίσχυση της αντίληψης του Κομμουνιστικού Κόμματος για την ιστορία.
Τέτοιες προσπάθειες έρχονται σε μια εποχή που η Κίνα επιδιώκει όλο και περισσότερο να απορρίψει αυτό που θεωρεί ως δυτικές ιστορικές αφηγήσεις, προτιμώντας τους δικούς της ορισμούς.
Σύμφωνα με τη θεωρία του Feng, οι αρχαίοι Κινέζοι έμαθαν σταδιακά να παρατηρούν ουράνια φαινόμενα και να κατανοούν τους κανόνες που διέπουν τις αστρονομικές αλλαγές, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη ενός γεωργικού ημερολογίου.
Ένα βασικό αστερισμός σε αυτό το σύστημα ήταν ο δράκος, σχηματισμένος από επτά ομάδες άστρων, καθεμία από τις οποίες αντιπροσώπευε ένα διαφορετικό μέρος του σώματός του. Όταν τα άστρα που αντιπροσώπευαν τα κέρατα εμφανίζονταν στον ανατολικό ορίζοντα, σηματοδοτούσαν την άφιξη της άνοιξης.
Για να υποστηρίξει το επιχείρημά του, ο Feng επικαλέστηκε μια ρήση από τα κινεζικά κλασικά κείμενα: «Όταν ο δράκος εμφανίζεται στα χωράφια, ο ουρανός γίνεται πολιτισμένος». Υποστήριξε ότι η έκφραση αυτή είχε τις ρίζες της στην αρχαία επιστήμη του ημερολογίου.
Ο Feng παρέθεσε τον νωρίτερο δράκο που έχουν αναγνωρίσει οι αρχαιολόγοι – μια δομή μήκους σχεδόν 19 μέτρων, σχηματισμένη από σωρούς χαλικιών, που εκτιμάται ότι είναι 7.000 ή 8.000 ετών. Αυτή η δομή ανασκάφηκε στον αρχαιολογικό χώρο Chahai, ένα σημαντικό νεολιθικό αγροτικό κέντρο στην επαρχία Liaoning της βορειοανατολικής Κίνας.
Επίσης, υποστήριξε ότι ένα σύνολο πρωτόγονων θρησκευτικών ευρημάτων ηλικίας 6.500 ετών, που βρέθηκαν στον χώρο Xishuipo στην κεντρική επαρχία Henan – ψηφιδωτά φτιαγμένα με κοχύλια που απεικόνιζαν έναν δράκο, μια τίγρη και άλλα στοιχεία – αποτελεί την παλαιότερη φυσική απόδειξη χάρτη άστρων.
Ο Han Jianye, καθηγητής αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Renmin, έχει προηγουμένως υποστηρίξει ότι τα πρώτα στάδια ανάπτυξης του κινεζικού πολιτισμού μπορούν να ανιχνευθούν τουλάχιστον 8.000 χρόνια πριν, όταν είχαν ήδη αναδυθεί σχετικά προηγμένα συστήματα σκέψης και γνώσης, συμπεριλαμβανομένης της αστρονομίας, των μαθηματικών, των συμβόλων και της μουσικής.
Το 2022, δήλωσε στο περιοδικό China Newsweek ότι «τα πιο εντυπωσιακά και άμεσα στοιχεία» προέρχονταν από την Jiahu, έναν πρώιμο νεολιθικό χώρο στην Henan, όπου έχουν βρεθεί αντικείμενα που σχετίζονται στενά με την αστρονομία, τα ημερολογιακά συστήματα και τη μαντεία.
Η γνώση της αστρονομίας χρονολογείται ακόμη παλαιότερα – οι άνθρωποι άρχισαν να ενσωματώνουν αυτή την κατανόηση σε πέτρα και αρχιτεκτονική κατά την Νεολιθική εποχή για να παρακολουθούν τον χρόνο και να σημειώνουν τις εναλλαγές των εποχών.
Για παράδειγμα, χαραγματικά στοιχεία σε έναν πέτρινο στύλο 12.000 ετών, που βρέθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους νεολιθικούς χώρους παγκοσμίως – το συγκρότημα Göbekli Tepe στη νότια Τουρκία – μπορεί να αντιπροσωπεύουν το παλαιότερο γνωστό ηλιακό ημερολόγιο.
Οι σημάνσεις μπορεί επίσης να καταγράφουν ένα αστρονομικό γεγονός, όπως μια πρόσκρουση κομήτη που πυροδότησε μια κρίσιμη αλλαγή στον ανθρώπινο πολιτισμό, σύμφωνα με ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου που αποκάλυψαν τον στύλο.
Ωστόσο, αντίθετα με τη δημοφιλή πεποίθηση, η αστρονομία δεν αποτελεί ιδιαίτερα εξυψωμένη ή δυσνόητη μορφή γνώσης, σύμφωνα με έναν ανώτερο ιστορικό σε κορυφαίο κινεζικό πανεπιστήμιο.
«Η αστρονομία είναι, στην πραγματικότητα, μια πολύ φυσική μορφή παρατήρησης. Οι άνθρωποι αντλούν κατανόηση από την παρατήρηση ουράνιων φαινομένων», δήλωσε. «Η διαφορά έγκειται στο αν οι πρώιμοι πληθυσμοί σε διάφορες περιοχές κατέγραφαν αυτές τις κατανοήσεις μέσω γραφής, γλυπτικής ή άλλων μέσων».
Ο ιστορικός, ο οποίος μίλησε υπό τον όρο της ανωνυμίας, δήλωσε ότι οποιαδήποτε αξιολόγηση της ηλικίας ενός πολιτισμού πρέπει να βασίζεται σε ένα σύνολο κοινών ορισμών. Σε αυτή τη βάση, τόνισε, η χρήση της αρχαίας αστρονομικής γνώσης ως καθοριστικού δείκτη απαιτεί πολύ πιο αυστηρή τεκμηρίωση και δεν θα πρέπει να χρησιμοποιείται για την εξυπηρέτηση σύγχρονων πολιτικών σκοπών.
Τέτοιες ανησυχίες έχουν εκφραστεί και από άλλους ειδικούς. Τον Δεκέμβριο, μια ανώνυμη επιστολή, γραμμένη από κάποιον που αυτοπροσδιοριζόταν ως «λόγιος που εργάζεται στον δημόσιο τομέα», απεστάλη στην Κινεζική Ακαδημία Κοινωνικών Επιστημών, προειδοποιώντας ότι η σοβαρή αρχαιολογική έρευνα κινδυνεύει να παρασυρθεί σε ένα «παραλογιστικό εθνικιστικό πολιτιστικό καρναβάλι».
Ενώ αναγνώριζε τα ακαδημαϊκά προσόντα του Feng, ο συγγραφέας υποστήριξε ότι το έργο του είχε προκαλέσει ακούσιες επιπτώσεις, καθιστάμενο «καύσιμο για τον ακραίο εθνικισμό». Ο συγγραφέας αναφερόταν κυρίως στο αυξανόμενο κύμα ιδεών και θεωριών συνωμοσίας στην Κίνα που αμφισβητούν την δυτική κλασική ιστορία, υποστηρίζοντας σε ορισμένες περιπτώσεις ότι πολλά μνημεία και λογοτεχνικά έργα ήταν φάρσες.
Ωστόσο, ο Tang Jigen, ειδικός στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς στο Southern University of Science and Technology στη Shenzhen, δήλωσε ότι ο Feng δεν προσπαθούσε να διεκδικήσει την υπεροχή του κινεζικού πολιτισμού. «Ο όρος ‘πολιτισμός’ προέρχεται από τη Δύση για να δηλώσει ένα νέο στάδιο στην ανθρώπινη κοινωνική ανάπτυξη, ενώ η έννοια του Feng αντικατοπτρίζει αρχαίες κινεζικές αντιλήψεις», εξήγησε ο Tang, προσθέτοντας ότι δεν πίστευε πως ο Feng επιδίωξε σκόπιμα να επεκτείνει την ιστορία του κινεζικού πολιτισμού στα 8.000 χρόνια. «Η πραγματική ιστορία της γέννησης του κινεζικού πολιτισμού πρέπει να θεμελιωθεί στην έρευνα της δικής μας έννοιας του ‘πολιτισμού’, μόνο τότε μπορούμε να ισχυριστούμε ότι αναζητούμε την αλήθεια από τα γεγονότα».
Ο Jia Min, ανώτερος ερευνητής στο Shanghai Development Research Foundation, δήλωσε ότι δεν πίστευε ότι τα επιχειρήματα του Feng αποσκοπούσαν στην ενίσχυση της «πολιτιστικής αυτοπεποίθησης» της Κίνας, αλλά αντανακλούσαν μια «διαφορετική κατανόηση του πώς εκδηλώνεται ο πολιτισμός». Ο Jia πρόσθεσε ότι οι δυτικές παραδόσεις τείνουν να δίνουν έμφαση στα ιδρύματα και τα υλικά χαρακτηριστικά, ενώ η Κίνα δίνει μεγαλύτερη βαρύτητα στις ηθικές, τελετουργικές και ιδεολογικές διαστάσεις.
Οι Κινέζοι ερευνητές κάποτε αποδέχονταν κοινώς την ιδέα ότι ένας πολιτισμός μπορεί να οριστεί από τρία στοιχεία: γραπτή γλώσσα, μεταλλουργία και αστικοποίηση. Αυτό το γνωστό, αν και απλουστευμένο, μοντέλο προέρχεται από τον επιδραστικό αρχαιολόγο των αρχών του 20ού αιώνα, V. Gordon Childe.
Ωστόσο, παρόλο που ο Childe επηρεάστηκε έντονα από μαρξιστικές θεωρίες, τέτοιες αντιλήψεις περί πολιτισμού αμφισβητούνται πλέον όλο και περισσότερο παγκοσμίως ως υπερβολικά δυτικόκεντρες. «Μια κοινωνία με πόλεις, μέταλλο και γραφή είναι σαφώς ένας πολιτισμός… αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι μια κοινωνία χωρίς κάποια από αυτά τα χαρακτηριστικά δεν είναι», δήλωσε ο Matt Riggsby, μεταπτυχιακός φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης, σε σχόλιό του στο Quora. Περιέγραψε αυτό το πλαίσιο ως «ευρωκεντρικό, ή τουλάχιστον μεροληπτικό προς την Ευρώπη και την Εγγύς Ανατολή». Ο Riggsby πρόσθεσε: «Ο τρόπος που οι αρχαιολόγοι και οι ιστορικοί μιλούν για τον πολιτισμό σήμερα δεν είναι τόσο σε όρους συγκεκριμένων τεχνολογιών όσο σε όρους κοινωνικών δομών».
Το Κομμουνιστικό Κόμμα θεωρεί την ιστορία ως ένα σημαντικό μέσο διαφύλαξης της νομιμότητάς του και έχει χρησιμοποιήσει αρχαιολογικές ανακαλύψεις για να ενισχύσει το ιστορικό καθεστώς της Κίνας ως παγκόσμιας δύναμης και να στηρίξει τις θέσεις του σε γεωπολιτικά ζητήματα.
Το εθνικό Πρόγραμμα Εντοπισμού των Αρχών του Κινεζικού Πολιτισμού βρίσκεται σε εξέλιξη από το 2002. Η πέμπτη φάση του, που ξεκίνησε το 2020, περιλαμβάνει πάνω από 500 ερευνητές από 29 ιδρύματα σε όλη τη χώρα.
Ο Κινέζος πρόεδρος Xi Jinping έχει επανειλημμένα τονίσει τη σημασία του προγράμματος και τον ρόλο της αρχαιολογίας στην εμβάθυνση της κατανόησης του κινεζικού πολιτισμού, δηλώνοντας ότι «θα παράσχει ισχυρή υποστήριξη στις προσπάθειες για την ανάδειξη των καλύτερων στοιχείων της παραδοσιακής κινεζικής κουλτούρας και την ενίσχυση της πολιτιστικής αυτοπεποίθησης».
Σε ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε στο διαδίκτυο τον Ιούλιο του 2022 από την Qiushi, το κορυφαίο θεωρητικό περιοδικό του κόμματος, ο Wang Wei, επικεφαλής του προγράμματος, συνόψισε τα βασικά ευρήματα και τις επιπτώσεις του. Έγραψε ότι το πρόγραμμα έχει θέσει τα δικά κριτήρια της Κίνας για τον ορισμό του πολιτισμού, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης της παραγωγικότητας, της αύξησης του πληθυσμού, της εμφάνισης πόλεων, της κοινωνικής διαφοροποίησης και της εμφάνισης της βασιλείας και του κράτους.
Σύμφωνα με αυτό το πλαίσιο, το πρόγραμμα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η Κίνα έχει 10.000 χρόνια πολιτιστικής ιστορίας και πάνω από 5.000 χρόνια πολιτισμού, με τον τελευταίο να αντιπροσωπεύεται καλύτερα από τη Liangzhu, μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO στην ανατολική επαρχία Zhejiang της ανατολικής Κίνας.
Σύμφωνα με τον Wang, η αρχαία πόλη στο κάτω δέλτα του ποταμού Yangtze ήταν η μεγαλύτερη μητρόπολη στον κόσμο εκείνη την εποχή, καλύπτοντας έκταση έως και 6,3 τετραγωνικά χιλιόμετρα.
Στον χώρο έχουν βρεθεί μεγάλος αριθμός χειροτεχνημάτων, συμπεριλαμβανομένων εξαιρετικών νεφρίτη, κεραμικών και λακέρ, υποδεικνύοντας την εμφάνιση τεχνιτών οικογενειών με εξειδικευμένες δεξιότητες και καταμερισμό εργασίας. Η ανασκαφή πολυάριθμων ταφικών αγαθών υψηλής κοινωνικής θέσης μαρτυρούσε επίσης την ύπαρξη κοινωνικής ιεραρχίας και ταξικής διαφοροποίησης, έγραψε ο Wang.
Ο ορισμός του πολιτισμού δεν υπήρξε ποτέ στατικός, και αυτή η συζήτηση στην Κίνα είναι απίθανο να τερματιστεί σύντομα. Ο Feng δεν ήταν ο πρώτος που πρότεινε μια μακρύτερη χρονική περίοδο για τον κινεζικό πολιτισμό από το όριο των 5.000 ετών, με άλλους ιστορικούς και αρχαιολόγους να τον χρονολογούν μεταξύ 6.000 και 10.000 ετών.
Σε ένα άρθρο του 2009, η αείμνηστη Αμερικανίδα ιστορικός Cynthia Stokes Brown υποστήριξε ότι από τότε που η λέξη «πολιτισμός» εμφανίστηκε για πρώτη φορά σε γαλλικό βιβλίο στα μέσα του 18ου αιώνα, είχε συνδεθεί στενά με την αίσθηση ανωτερότητας της Δύσης. «Εξετάζοντας το παρελθόν με όσο το δυνατόν πιο ουδέτερο και απαλλαγμένο από αξίες τρόπο, μπορούμε να δούμε το παρελθόν όπως πραγματικά ήταν», έγραψε.