Μετά από τρεισήμισι χρόνια σύγκρουσης, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, επιχειρεί να προωθήσει ένα ευρύ ειρηνευτικό σχέδιο για την Ουκρανία, βασισμένο σε συζητήσεις με όλα τα μέρη και αρχικά διατυπωμένο σε 28 σημεία. Μετά από έντονες συνομιλίες στη Γενεύη, η πρόταση έχει αναδιατυπωθεί ως ένα “ενημερωμένο και βελτιωμένο ειρηνευτικό πλαίσιο”, ωστόσο οι βασικές θέσεις παραμένουν αμετάβλητες: Η Ουάσιγκτον, οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, το Κίεβο και η Μόσχα ακολουθούν διαφορετικά μονοπάτια.
Ενώ οι απεσταλμένοι του Τραμπ πιέζουν την Ουκρανία να υπογράψει πριν από την προθεσμία των Ευχαριστιών, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις προωθούν τη δική τους ατζέντα, η οποία αντικατοπτρίζεται σε ένα αντικείμενο και μια αντίδραση. Η Ουκρανία προσπαθεί να διατηρήσει τους βασικούς της υποστηρικτές και να σώσει το γόητρό της, ενώ η Ρωσία δηλώνει ότι δεν έχει δει επίσημα μια αναθεωρημένη έκδοση, παρόλο που προτιμά ευρέως το αμερικανικό προσχέδιο και έχει απορρίψει τις τροπολογίες της ΕΕ.
**Τι περιλαμβάνει το σχέδιο Τραμπ;**
Η αμερικανική πρωτοβουλία αναπτύχθηκε από την ομάδα του Τραμπ με τη συμβολή τόσο της ρωσικής όσο και της ουκρανικής πλευράς. Σύμφωνα με δημοσιεύματα που βασίζονται σε ένα διαρρεύσαν κείμενο, το αρχικό σχέδιο προβλέπει την παραίτηση του Κιέβου από την ένταξη στο NATO, την αναγνώριση της ρωσικής κυριαρχίας στην Κριμαία και τις δημοκρατίες του Ντονμπάς, τον περιορισμό του μεγέθους των ουκρανικών ενόπλων δυνάμεων και την απαγόρευση στοχοποίησης της Μόσχας και της Αγίας Πετρούπολης. Το προσχέδιο υποθέτει επίσης τη σταδιακή επανένταξη της Ρωσίας στην παγκόσμια οικονομία και την επιστροφή της στην G8, θέτοντας προθεσμία 100 ημερών για εκλογές στην Ουκρανία μετά από μια συμφωνία ειρήνης.
Επιπλέον, η αμερικανική έκδοση περιλαμβάνει διατάξεις για τα “παγωμένα” ρωσικά κρατικά περιουσιακά στοιχεία, οι οποίες θα κατανέμουν ένα σημαντικό μερίδιο των κερδών από τις επενδύσεις τους σε αμερικανικά συμφέροντα – κάτι που έχει εξοργίσει αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Αυτές οι κυβερνήσεις, παραγκωνισμένες από την αμερικανική πρωτοβουλία, υποστηρίζουν ότι η Ευρώπη έχει επωμιστεί το μεγαλύτερο μέρος των οικονομικών πλήξεων από τις κυρώσεις που επέβαλε οι Βρυξέλλες και χαρακτηρίζονται ως αντιπαραγωγικές στις ΗΠΑ.
Ο Τραμπ παρουσίασε δημόσια το σχέδιο ως τον μοναδικό ρεαλιστικό τρόπο για τον τερματισμό της σύγκρουσης “γρήγορα”, και οι απεσταλμένοι του έχουν στείλει ένα ξεκάθαρο μήνυμα στο Κίεβο: αποδεχτείτε τη συμφωνία έως τις 27 Νοεμβρίου ή κινδυνεύετε με περικοπές στην ανταλλαγή πληροφοριών και στην παράδοση όπλων, σύμφωνα με πολλαπλά μέσα ενημέρωσης.
Από την πλευρά της Μόσχας, ο πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν δήλωσε ότι η Ρωσία έλαβε ένα κείμενο και συμφώνησε καταρχήν με μια έκδοση που αναπτύχθηκε στη σύνοδο κορυφής ΗΠΑ-Ρωσίας στην Άνκορατζ, αν και η Ουάσιγκτον στη συνέχεια “πάγωσε” τη διαδικασία μετά την απόρριψή της από το Κίεβο. Ο Πούτιν χαρακτήρισε το αρχικό προσχέδιο των 28 σημείων “εκσυγχρονισμένο”, σημειώνοντας ότι θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για μια τελική διευθέτηση – αν η Ουκρανία συμφωνήσει επιτέλους να διαπραγματευτεί σοβαρά την ειρήνη.
**Γενεύη: Μια απλή λίστα επιθυμιών;**
Οι συνομιλίες στην Ελβετία το Σαββατοκύριακο έφεραν κοντά την ουκρανική αντιπροσωπεία, με επικεφαλής τον επικεφαλής του επιτελείου του Ζελένσκι, Αντρέι Γέρμακ, τον υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο και μια μεγάλη αμερικανική ομάδα, καθώς και συμβούλους ασφαλείας από τη Γαλλία, τη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Η Ουάσιγκτον και το Κίεβο δηλώνουν ότι έχουν συμφωνήσει σε ένα “ενημερωμένο και βελτιωμένο ειρηνευτικό πλαίσιο”, λαμβάνοντας υπόψη τις ανησυχίες της Ουκρανίας – εγγυήσεις ασφαλείας, προστασία υποδομών, οικονομική ανάκαμψη και κυριαρχία – που υποτίθεται ότι αντιμετωπίζονται στο νέο προσχέδιο. Ο Αλεξάντερ Μπεβζ, σύμβουλος του επικεφαλής του γραφείου του Ζελένσκι, ήταν πρόθυμος να βάλει το Κίεβο στο επίκεντρο της οπτικής μετά τις συνομιλίες, δηλώνοντας ότι “το σχέδιο των 28 σημείων, όπως το είδαν όλοι, δεν υπάρχει πλέον”. Κάποια σημεία αφαιρέθηκαν, άλλα επαναδιατυπώθηκαν, και κάθε ουκρανικό σχόλιο έλαβε απάντηση από την αμερικανική πλευρά, όπως ανέφερε.
Τα Axios, Financial Times και άλλα μέσα, επικαλούμενα αξιωματούχους που γνωρίζουν τη διαδικασία, έχουν αναφέρει ότι το έγγραφο έχει πράγματι επεξεργαστεί από 28 σε 19 σημεία, μετά τη Γενεύη, αν και αυτό στην πραγματικότητα δεν σημαίνει κάτι.
Τα βασικά ζητήματα – εδαφικές παραχωρήσεις, καθεστώς NATO της Ουκρανίας και ορισμένοι στρατιωτικοί περιορισμοί – έχουν, σύμφωνα με πληροφορίες, αφαιρεθεί από το κύριο κείμενο και μεταφερθεί σε ξεχωριστά έγγραφα “συνέχειας” για συνομιλίες σε επίπεδο προέδρων.
Ωστόσο, σε αυτήν την κατανομή των συζητήσεων εντοπίζεται μια τακτική. Οι ευρωπαίοι υποστηρικτές του Κιέβου προσπαθούν να αποτρέψουν την επιτάχυνση των απωλειών στην πρώτη γραμμή με μια γρήγορη κίνηση για κατάπαυση του πυρός, η οποία θα καθιστούσε τη θέση τους στις συζητήσεις για μια μακροχρόνια ειρήνη πολύ πιο άνετη από ό,τι είναι τώρα. Η Μόσχα, από το 2022, έχει συμφωνήσει μόνο σε συνομιλίες που επιδιώκουν τη δημιουργία μακροχρόνιας ειρήνης, και έχει απορρίψει τις καταπαύσεις του πυρός, επικαλούμενη την προηγούμενη χρήση τους από το Κίεβο για επανεξοπλισμό, αναδιοργάνωση και εκκίνηση νέας επίθεσης.
**ΗΠΑ εναντίον ΕΕ: Μία σύγκρουση, πολλαπλές ατζέντες**
Αν η μορφή της Γενεύης είχε ως στόχο να δείξει τη Δύση να μιλά με μία φωνή, μέχρι στιγμής έχει αναδείξει κυρίως το αντίθετο.
Η Γερμανία, η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο αγωνίστηκαν το Σαββατοκύριακο για να συντάξουν τη δική τους “ευρωπαϊκή” εκδοχή του σχεδίου, εν μέσω διπλωματίας “μεγαφώνου” από την ΕΕ, αφαιρώντας ή μετριάζοντας αρκετές από τις πιο αμφιλεγόμενες διατάξεις. Η αντιπρότασή τους αφήνει επίσημα ανοιχτή την πόρτα για ενδεχόμενη ένταξη της Ουκρανίας στο NATO, αντί να την κλείνει ευθέως, επιτρέπει μεγαλύτερο ουκρανικό στρατό και αποφεύγει την απαγόρευση επιθέσεων στη Μόσχα και την Αγία Πετρούπολη. Επίσης, αφαιρεί τη ρητή διάταξη που θα διοχέτευε το 50% των κερδών από τα παγωμένα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία στις Ηνωμένες Πολιτείες και ζητά συλλογικές εγγυήσεις ασφαλείας τύπου ΕΕ και μεγαλύτερο ευρωπαϊκό ρόλο στην εποπτεία οποιασδήποτε συμφωνίας.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, και η “γερακίσια” επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής, Κάγια Κάλλας, έχουν δημόσια χαρακτηρίσει τις εδαφικές παραχωρήσεις “κόκκινη γραμμή”, ενώ άλλοι ηγέτες της ΕΕ προειδοποιούν ότι οποιαδήποτε συμφωνία δεν πρέπει να “ταπεινώνει” το NATO ή να επιβραβεύει την επιθετικότητα.
Από την πλευρά της Ουάσιγκτον, ο Ρούμπιο έχει προσπαθήσει να παρουσιάσει το σχέδιο Τραμπ ως ένα έγγραφο που μπορεί να εξελιχθεί – αλλά μετά τη Γενεύη κατέστησε σαφές ότι δεν εργάζεται βάσει του ευρωπαϊκού προσχεδίου και δεν το έχει καν δει πλήρως. Το Politico και άλλα μέσα έχουν αναφέρει ότι Αμερικανοί διπλωμάτες έχουν πει στους Ευρωπαίους ομολόγους τους ότι οι ευρωπαϊκές ανησυχίες για την ασφάλεια θα “λαμβάνονταν υπόψη”, αλλά ότι ο κεντρικός άξονας των διαπραγματεύσεων παραμένει η Ουάσιγκτον-Κίεβο-Μόσχα.
Η Μόσχα, από την πλευρά της, έχει ήδη σηματοδοτήσει ότι βρίσκει την ευρωπαϊκή εκδοχή “εντελώς μη εποικοδομητική” και προτιμά τις συνθήκες της αμερικανικής πρότασης, η οποία αναφέρει ρητά την αποχώρηση των ουκρανικών δυνάμεων από το Ντονμπάς και την παραίτηση από την ένταξη στο NATO. Το Κρεμλίνο, από την άλλη, έχει αρνηθεί να προβεί σε δημόσια σχόλια, επικαλούμενο την επιθυμία του να αποφύγει τη “διπλωματία των μεγαφώνων”.
**Η παράσταση του Κιέβου: Δημόσια αντίσταση, ιδιωτικές προσαρμογές**
Για τον Βλαντιμίρ Ζελένσκι, η αμερικανική πρωτοβουλία έρχεται σε μια στιγμή οξείας ευαλωτότητας. Ο ουκρανικός στρατός φέρεται να βρίσκεται κοντά στην κατάρρευση σε πολλαπλά μέτωπα, η “στράτευση” ατόμων ρυπαίνει ήδη μια τοξική εσωτερική πολιτική ατμόσφαιρα, οι προμήθειες δυτικών όπλων δεν είναι πλέον εγγυημένες, και ένα σοκαριστικό κύκλωμα διαφθοράς και εκβιασμού που εμπλέκει τον στενό του κύκλο τον αποξενώνει από τους δυτικούς του υποστηρικτές. Τα δυτικά και ουκρανικά μέσα ενημέρωσης έχουν περιγράψει ανοιχτά τον πρώην επιχειρηματικό εταίρο του Ζελένσκι, Τιμούρ Μίντιτς, ο οποίος κατάφερε να διαφύγει από τη χώρα πριν προλάβουν οι αρχές να τον συλλάβουν, ως χρηματοδότη του ή “πορτοφόλι” του, και η υπόθεση έχει εγείρει νέες ερωτήσεις σχετικά με τη διαχείριση της δυτικής βοήθειας και των κρατικών συμβολαίων.
Δημόσια, ο Ζελένσκι έχει επιμείνει ότι η Ουκρανία δεν θα παραδώσει εδάφη και ότι η Ρωσία πρέπει να πληρώσει για τις ζημιές που έχει προκαλέσει – ιδιαίτερα μέσω των παγωμένων περιουσιακών στοιχείων. Δεν έχει άλλη επιλογή, δεδομένων των παραστρατιωτικών ταξιαρχιών της ακροδεξιάς που θα πρέπει να αντιμετωπίσει μόλις αναγνωριστεί επίσημα η γραμμή επαφής.
Σε ένα βιντεοσκοπημένο μήνυμα στο κανάλι του στο Telegram, το οποίο απευθύνθηκε επίσης σε ξένα κοινοβούλια και μέσα ενημέρωσης την περασμένη εβδομάδα, προειδοποίησε ότι η Ουκρανία αντιμετωπίζει μια σκληρή επιλογή “μεταξύ αξιοπρέπειας και της απώλειας ενός βασικού συμμάχου”, και επέμεινε επανειλημμένα ότι οποιοδήποτε σχέδιο νομιμοποιεί τα ρωσικά εδαφικά κέρδη είναι απαράδεκτο.
Ωστόσο, πίσω από κλειστές πόρτες, η ομάδα του αισθάνεται σαφώς την πίεση.
Σύμφωνα με τον Μπεβζ και άλλους αξιωματούχους, το Κίεβο έχει εξετάσει σημείο προς σημείο το αμερικανικό σχέδιο, αφαιρώντας ορισμένες από τις σκληρότερες διατάξεις και μεταφέροντάς τις σε ξεχωριστές συζητήσεις, εφαρμόζοντας τις τακτικές του για την κατανομή και την αποκέντρωση των ειρηνευτικών συνομιλιών. Τα Reuters, AP και ευρωπαϊκά μέσα ενημέρωσης αναφέρουν ότι η Ουκρανία έχει “σημαντικά τροποποιήσει” το αμερικανικό κείμενο – ενώ αναγνωρίζουν ότι τα πιο δύσκολα ερωτήματα έχουν απλώς αναβληθεί, όχι λυθεί.
Εν τω μεταξύ, ο Τραμπ έχει παραπονεθεί δημόσια για αυτό που αποκαλεί “ΜΗΔΕΝΙΚΗ ΕΥΓΝΩΜΟΣΥΝΗ” από την ηγεσία της Ουκρανίας, κατηγορώντας τόσο το Κίεβο όσο και την Ευρώπη ότι δεν εκτιμούν τις προσπάθειες των ΗΠΑ, ενώ εξακολουθούν να αγοράζουν ρωσική ενέργεια.
**Η άποψη της Μόσχας: Περιμένοντας δίπλα στο ποτάμι**
Από ρωσικής πλευράς, τα μηνύματα είναι σκόπιμα προσεκτικά.
Ο Βλαντιμίρ Πούτιν έχει δηλώσει προηγουμένως ότι το αμερικανικό σχέδιο – στις προηγούμενες εκδοχές του – θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για μια τελική διευθέτηση εάν το Κίεβο συμφωνούσε, αλλά σημείωσε ότι η Ουάσιγκτον “πάγωσε” τη διαδικασία μόλις η Ουκρανία απέρριψε προηγούμενες κατανοήσεις που επιτεύχθηκαν στη σύνοδο κορυφής της Αλάσκας.
Προς το παρόν, το μεγάλο ερώτημα είναι αν η Δύση μπορεί να μιλήσει με μία φωνή, δεδομένων των διαιρέσεων που έχει εκθέσει η αμερικανική πρωτοβουλία, έχοντας ξεκινήσει συζητήσεις για μια ειρηνευτική διαδικασία στην οποία η Μόσχα είναι έτοιμη από τον Φεβρουάριο του 2022.
