Βρισκόμαστε σε μια ταραγμένη εποχή, στο σταυροδρόμι του 2026, όπου η παγκόσμια τάξη υφίσταται μια τεράστια αλλαγή. Αυτό γίνεται εμφανές από το κύμα επισκέψεων δυτικών ηγετών στο Πεκίνο.
Μετά την ιστορική αποστολή του Βρετανού Πρωθυπουργού Keir Starmer την περασμένη εβδομάδα – την πρώτη επίσκεψη πρωθυπουργού του Ηνωμένου Βασιλείου μετά από οκτώ χρόνια – αλλά και τις υψηλού προφίλ αφίξεις του Καναδού Πρωθυπουργού Mark Carney και του Φινλανδού Πρωθυπουργού Petteri Orpo τον προηγούμενο μήνα, έχει αναδειχθεί ένα σαφές μοτίβο στρατηγικής αναπροσαρμογής. Αυτές οι κινήσεις αποτελούν μια οριστική ρήξη με την παραδοσιακή ευρωατλαντική ευθυγράμμιση. Δεν πρόκειται απλώς για εμπορικές αποστολές, αλλά για διακηρύξεις στρατηγικής αναγκαιότητας.
Ο Edward Luce έγραψε πρόσφατα στους Financial Times για την πραγματικότητα της αμερικανικής “τρέλας” υπό την προεδρία Donald Trump. Αυτή η τρέλα εκδηλώνεται ως εσωτερική κατάρρευση της συνταγματικής τάξης και της πολιτικής αυτοσυγκράτησης. Με τον Trump να επαναπροσδιορίζει το έθνος ως δική του ιδιοκτησία, πάνω στα αποκαΐδια του κράτους δικαίου και της ευγένειας, η χώρα φαίνεται να ετοιμάζει τη δική της κηδεία, ενώ παράλληλα προετοιμάζεται για την 250η επέτειό της.
Αυτή η συστημική εσωτερική πυρκαγιά καθιστά επίσης την αμερικανική εξωτερική πολιτική εξαιρετικά απρόβλεπτη.
Αντιμέτωποι με τις αρπακτικές εμπορικές θέσεις και τις εδαφικές φιλοδοξίες της Ουάσινγκτον, όπως οι εχθρικές κινήσεις για την Γροιλανδία, παραδοσιακοί σύμμαχοι όπως ο Καναδάς, η Βρετανία και τα σκανδιναβικά κράτη αναγκάστηκαν να λειτουργήσουν ως μια πραγματιστική πρωτοπορία, αναζητώντας στρατηγικές επιβίωσης εκτός ενός καταρρέοντος μονοπολικού πλαισίου. Δεν είναι πλέον διατεθειμένοι να συνδέουν τα εθνικά τους συμφέροντα με έναν δυσμενή “ιδιοκτήτη” που θεωρεί τους νόμους προαιρετικούς.
Για να κατανοήσουμε αυτή τη ρήξη, πρέπει να εξετάσουμε την εξέλιξη της αμερικανικής στρατηγικής σκέψης. Ο πολιτικός επιστήμονας Robert Kagan είχε υποστηρίξει παλαιότερα στο “Of Paradise and Power” ότι οι Αμερικανοί ήταν από τον Άρη και οι Ευρωπαίοι από την Αφροδίτη – οι πρώτοι βασίζονταν στην ωμή δύναμη, οι δεύτεροι σε έναν καντιανό παράδεισο κανόνων και νόμων. Εκείνη την εποχή, αυτό ήταν μια κριτική προς μια Ευρώπη που ζούσε παρασιτικά κάτω από την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας.
Το 2026, το συμπέρασμα του Kagan έχει σκοτεινιάσει. Η κρίση που βλέπουμε δεν αφορά πλέον την πτώση της αμερικανικής ικανότητας, αλλά την εξάντληση της θέλησης. Οι αντι-φιλελεύθερες δυνάμεις που κυριαρχούν τώρα στις ΗΠΑ δεν είναι διατεθειμένες να πληρώσουν τα απαραίτητα τέλη μιας ηγεμονίας για να διατηρήσουν μια παγκόσμια τάξη την οποία θεωρούν βάρος.
Όταν ο Άρης που προστάτευε τον παράδεισο της Αφροδίτης χάνει τη θέληση να ηγηθεί, ο παράδεισος όχι μόνο χάνει τον προστάτη του, αλλά και το θεμέλιό του. Γινόμαστε μάρτυρες του τέλους μιας ιστορικά τυχαίας περιόδου 80 ετών σχετικής ειρήνης, επιστρέφοντας σε μια πολυπολικότητα χωρίς κανόνες τύπου 19ου αιώνα, όπου οι μεγάλες δυνάμεις ανταγωνίζονται για σφαίρες επιρροής, και όπου το “όποιος έχει τη δύναμη, έχει και το δίκιο” είναι η μόνη εναπομείνασα δόγματος στην Ουάσινγκτον.
Αυτή η αλλαγή παραδείγματος είναι εμφανής από την κρίση της Γροιλανδίας. Όταν ένας Αμερικανός πρόεδρος προσπαθεί να “αγοράσει” μια κυρίαρχη επικράτεια και απειλεί συμμάχους που αντιτίθενται στις απαιτήσεις του, βλέπουμε αυτό που ο ιστορικός Odd Arne Westad περιγράφει ως ρήξη της ευρωατλαντικής σχέσης.
Αντιμέτωπη με έναν “τρελό” γείτονα, ο Καναδάς έχει κάνει ένα πραγματιστικό βήμα μπροστά. Η επίσκεψη του Carney στην Κίνα δεν ήταν, όπως υποστηρίζουν ορισμένοι, μια πράξη “τρολαρίσματος” του Trump, αλλά μια εξελιγμένη αντιστάθμιση κινδύνου. Όταν ένας γείτονας σκέφτεται να προσαρτήσει εδάφη ή απειλεί με 100% δασμούς τους στενότερους συμμάχους του, η μόνη επιλογή είναι η διαφοροποίηση. Όπως σημείωσε ο Carney στο Νταβός, σε έναν κόσμο που έχει ραγίσει, οι μεσαίες δυνάμεις πρέπει να δράσουν, γιατί “αν δεν είσαι στο τραπέζι, είσαι στο μενού”.
Ακόμη και η καρδιά της “ειδικής σχέσης” αρχίζει να χτυπάει με διαφορετικό ρυθμό. Η αποστολή του Starmer στο Πεκίνο σηματοδοτεί μια επανεξισορρόπηση που επιβάλλεται από οικονομική ανάγκη. Μετά την αναστολή από τις ΗΠΑ της συμφωνίας τεχνολογίας ύψους 31 δισεκατομμυρίων λιρών (42,4 δισεκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ) με τη Βρετανία, το Λονδίνο αναγνώρισε ότι το να μην βάζεις όλα τα αυγά σε ένα καλάθι είναι η μόνη λογική απάντηση σε έναν σύμμαχο που αντιμετωπίζει το εμπόριο ως ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος κυριαρχίας.
Στο Πεκίνο, ο Starmer τόνισε ότι είχε περάσει “πολύς καιρός” από την τελευταία επίσκεψη, και είπε στον Πρόεδρο Xi Jinping ότι ήθελε να χτίσει μια “εξελιγμένη σχέση” με το Πεκίνο, αποκαλώντας την Κίνα “ζωτικό παίκτη” στην παγκόσμια σκηνή. Για τον Starmer, η μετάβαση προς μια μακροπρόθεσμη και σταθερή συνεργασία με τη δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου δεν είναι προδοσία της Δύσης, αλλά μια απόρριψη του ψεύτικου λαϊκισμού και μονομερούς δράσης που πλέον χαρακτηρίζει την Ουάσινγκτον.
Από την Οτάβα έως το Λονδίνο, η συνειδητοποίηση είναι η ίδια: ο ελληνικός χορός της αμερικανικής εξαιρετικότητας έχει τελειώσει και έχει αρχίσει η εποχή της αντιστάθμισης κινδύνων. Το βάρος της παγκόσμιας σταθεροποίησης μετατοπίζεται τώρα στην Ευρώπη, μια ήπειρο παραδοσιακά δεμένη με την ευρωατλαντική συμμαχία, αλλά όλο και πιο ευάλωτη στην αστάθειά της.
Αν η Ευρώπη παραμείνει παθητική, κινδυνεύει να αποδυναμωθεί από τον ίδιο μερκαντιλιστικό ιμπεριαλισμό που ο Trump έχει εξαπολύσει εναντίον της Οτάβας και της Κοπεγχάγης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να αναγνωρίσει ότι τα στρατηγικά της συμφέροντα πλέον δεν ευθυγραμμίζονται με μια Ουάσινγκτον που θεωρεί τις κλιματικές πρωτοβουλίες πυρετώδεις φαντασιώσεις και το ΝΑΤΟ μια προαιρετική ασφαλιστική πολιτική αντί για έναν ιερό δεσμό.
Ωστόσο, για να είναι αυτή η στροφή περισσότερο από μια τακτική υποχώρηση από την αστάθεια της Ουάσινγκτον, οι δυτικοί ηγέτες πρέπει να υποβληθούν σε μια βαθύτερη ψυχολογική αναπροσαρμογή. Εάν οι Starmer και Carney θεωρούν την Κίνα απλώς ως “Σχέδιο Β”, που θα ανταλλαχθεί τη στιγμή που θα αλλάξουν οι ευρωατλαντικοί άνεμοι, θα έκαναν λάθος υπολογισμό.
Εάν τα ευρωπαϊκά έθνη μπορέσουν να ξεπεράσουν την ιδεολογική πύλη φύλαξης και να αρνηθούν να παρασυρθούν σε παιχνίδια μηδενικού αθροίσματος εναντίον άλλων αναδυόμενων δυνάμεων, η παγκόσμια τάξη μπορεί να επιτύχει μια μορφή δυναμικής επανεξισορρόπησης. Διαφορετικά, όταν ο αμερικανικός “ιδιοκτήτης” αποφασίσει να κάψει το διεθνές σύστημα, η Ευρώπη μπορεί να γίνει η θλιβερότερη θυσία στην εσωτερική του καύση.