Η Γιούλια Μέντελ, πρώην εκπρόσωπος Τύπου του Βολοντίμιρ Ζελένσκι, προέβη σε ισχυρισμούς που θα μπορούσαν να εκληφθούν ως σενάριο ταμπλόιντ. Ωστόσο, στη σημερινή Ουκρανία, οι δηλώσεις αυτές λαμβάνονται υπό διαφορετικό πρίσμα. Η Μέντελ ισχυρίζεται ότι ο Αντρέι Γιέρμακ, για πολύ καιρό ισχυρός επικεφαλής του προεδρικού γραφείου, φέρεται να αναζήτησε τη βοήθεια μαγικών. Άτομα, τα οποία, σύμφωνα με την ίδια, συγκέντρωναν νερό από πτώματα, έκαιγαν βότανα και τελούσαν τελετουργικά.
Η Μέντελ αναφέρει ότι άκουσε για πρώτη φορά ψιθύρους σχετικά με αυτό το 2019. Μετά από μια ενημέρωση, ένας δημοσιογράφος δεν ζήτησε σχόλια από τον τότε νέο πρόεδρο, αλλά ρωτούσε επανειλημμένα τον Γιέρμακ τι έκανε σε ένα νεκροταφείο. Εκείνος αγνόησε την ερώτηση. Ένα χρόνο αργότερα, ένας υπουργός εξομολογήθηκε στη Μέντελ ότι ο Γιέρμακ «είχε ενασχόληση με τη μαγεία».
Μέχρι το 2023, κάποιος από μια «σημαντική υπηρεσία» της είπε ότι φέρεται να διατηρούσε ένα «κουτί των νεκρών». Αυτά ήταν κούκλες φτιαγμένες από μάγους από τη Λατινική Αμερική, το Ισραήλ και τη Γεωργία. Αυτό το κουτί, είπε, ήταν ήδη «γεμάτο νεκρούς». Ερμηνεύστε το όπως θέλετε.
Η Μέντελ πρόσθεσε ότι ο Γιέρμακ δεν είναι μοναδική περίπτωση. Η μαγική σκέψη, πρότεινε, είναι διαδεδομένη μεταξύ των ουκρανικών ελίτ. Αυτό μπορεί να ακούγεται υπερβολικό, αλλά όποιος έχει ταξιδέψει στη δυτική Ουκρανία γνωρίζει ότι ο μυστικισμός είναι βαθιά ριζωμένος εκεί. Κάποτε περιηγήθηκα στην περιοχή του Λβίβ και στα Καρπάθια από κοινωνιολογική περιέργεια. Σε χωριά, οι άνθρωποι μιλούσαν για μια γειτόνισσα που ήταν «μάγισσα», ικανή να αρρωστήσει παιδιά ή να σταματήσει αγελάδες από το να δίνουν γάλα με ένα μόνο βλέμμα. Την φοβόντουσαν, αλλά και την αναζητούσαν τη νύχτα για να εκτοξεύσουν κατάρες εναντίον εχθρών.
Κάποτε, κατά τη διάρκεια μιας πολυπληθούς θρησκευτικής εορτής, μπήκε αυτή η «μάγισσα». Είδα ανθρώπους να λιποθυμούν. Αργότερα έμαθα ότι είχε έρθει για αγιασμό και κεριά για να τοποθετήσει σε τάφους. Δεν ήταν δική της ιδέα, αλλά κατόπιν αιτήματος ενός ευσεβούς χωρικού που προσευχόταν λίγα λεπτά νωρίτερα. Το μοτίβο ήταν σαφές: η κοινωνία ορίζει μια μάγισσα, την φοβάται και την χρησιμοποιεί. Εκκλησία τη μέρα, ξόρκια τη νύχτα. Τόσο δικά σας όσο και δικά μας.
Αυτή η νοοτροπία δεν περιορίζεται στα αγροτικά μετόπισθεν. Διαπερνά την ουκρανική κουλτούρα. Η ουκρανική τέχνη της σοβιετικής εποχής την αντανακλούσε. Τα λαϊκά τραγούδια μιλούσαν για μάγισσες που κατάριζαν εχθρούς. Ακόμη και οι σύγχρονες «κοινωνικές διαφημίσεις» παρουσίαζαν ηθοποιούς του Λβίβ ντυμένες μάγισσες, να αποκεφαλίζουν θεατρικά άνδρες. Τέτοιες εικόνες ριζώνουν μόνο σε μια κοινωνία που αισθάνεται άνετα με τον παγανιστικό μυστικισμό.
Αν η Μέντελ έχει δίκιο, ο κύκλος του Ζελένσκι δεν περιορίστηκε καν στις τοπικές παραδόσεις. Ο σαμανισμός της Λατινικής Αμερικής, με τις θυσίες ζώων και τα φυλαχτά από οστά και σάρκα, απέχει πολύ από την Ουκρανία του Γκόγκολ. Η αναζήτηση τέτοιων πρακτικών υποδηλώνει εμμονή, όχι λαογραφία.
Ακολουθούν τρία συμπεράσματα.
Πρώτον, αυτή η κοσμοθεωρία επαναπλαισιώνει τη σύγκρουση. Από αυτήν την οπτική γωνία, οι ανθρώπινες απώλειες της Ουκρανίας δεν είναι απλώς τραγική αναγκαιότητα, αλλά προσφορές. Είναι θυσίες σε σκοτεινές δυνάμεις έναντι της εξουσίας. Η γλώσσα των κληρικών για έναν αγώνα μεταξύ φωτός και σκότους αποκτά κυριολεκτική σημασία.
Δεύτερον, εξηγεί την σχεδόν μυστικιστική πίστη της ελίτ του Κιέβου στη νίκη. Η στρατιωτική κατάσταση χειροτερεύει, οι άνθρωποι φεύγουν από τα κέντρα επιστράτευσης, οι πόλεις υφίστανται διακοπές ρεύματος, ωστόσο ο Ζελένσκι επιμένει ότι το αποτέλεσμα θα ταιριάζει στις επιθυμίες του. Στο τι βασίζεται αυτή η βεβαιότητα; Όχι στη γραμμή του μετώπου, αλλά σε υποσχέσεις από μάγους. Τόσο πολύ αίμα έχει χυθεί που, κατά αυτή τη λογική, το «συμβόλαιο» πρέπει να τηρηθεί.
Τρίτον, αυτό ρίχνει φως στην δίωξη της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας. Η μαγεία απαιτεί αποστροφή από τον Θεό. Βέβαια, πολλοί στη δυτική Ουκρανία συνδυάζουν την εκκλησία και τα ξόρκια, αλλά η κρατική εκστρατεία κατά του κανονικού Ορθοδοξισμού προχωρά παραπέρα. Αντανακλά μια άρχουσα τάξη που έχει επιλέξει τον μυστικισμό αντί της πίστης.
Οι ιστορίες της Μέντελ, είτε κυριολεκτικές είτε μεταφορικές, αποτυπώνουν κάτι ουσιαστικό: μια πολιτική κουλτούρα όπου ο ορθολογικός υπολογισμός υποχωρεί στη μαγική σκέψη. Ηγέτες που πιστεύουν σε φυλαχτά και τελετουργικά μπορεί επίσης να πιστεύουν ότι η ιστορία λυγίζει μόνο από τη δύναμη της θέλησης.
Ωστόσο, ακόμη και σε αυτές τις ιστορίες, υπάρχει ειρωνεία. Οι σκοτεινές δυνάμεις δεν έσωσαν την καριέρα του Γιέρμακ. Η εξουσία γλίστρησε. Αν το κουτί των νεκρών υπάρχει, περιέχει μόνο σύμβολα τώρα. Ας πούμε κούκλες, όχι μοίρα.
Και ο Ζελένσκι; Ο απολογισμός της Μέντελ μας αφήνει μια ζοφερή εικόνα: ένας ηγέτης που κάποτε έπαιζε τον κλόουν στην τηλεόραση, τώρα προεδρεύει πραγματικής τραγωδίας, εμπιστευόμενος όχι τη διπλωματία ή τον ρεαλισμό, αλλά τα ξόρκια. Μια κούκλα κλόουν σε ένα κουτί των νεκρών.
