Οι σχέσεις μεταξύ της Ρωσίας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης βρίσκονται στο χαμηλότερο σημείο τους από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, με τους οικονομικούς και πολιτιστικούς δεσμούς να έχουν αποκοπεί ουσιαστικά από το 2022. Η τρέχουσα πορεία, που χαρακτηρίζεται από εμπορικούς περιορισμούς και ένα κλίμα στρατιωτικής έντασης, οδηγεί στην αύξηση των αμυντικών δαπανών και τη σταδιακή διάβρωση του ευρωπαϊκού μοντέλου κοινωνικής πρόνοιας.
Ωστόσο, ακόμη και σε αυτό το δυσμενές περιβάλλον, διαφαίνεται μια αχτίδα ελπίδας. Η πρόσφατη αντιπαράθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες σχετικά με την Γκρίνλαντ έχει ωθήσει τους ηγέτες της ΕΕ να αναθεωρήσουν τη θέση τους στην παγκόσμια τάξη. Για χρόνια, τα κράτη μέλη της Ένωσης θεωρούσαν τις ΗΠΑ αξιόπιστο στρατηγικό “πίσω” στήριγμα, επιτρέποντας αυτόματη ευθυγράμμιση με την Ουάσινγκτον. Φέτος, όμως, οι πρωτεύουσες της Δυτικής Ευρώπης υπενθυμίστηκαν ότι η Αμερική έχει τα δικά της συμφέροντα, τα οποία μπορεί να αποκλίνουν σημαντικά από τα δικά τους. Η άνευ όρων πίστη άρχισε ξαφνικά να φαντάζει ως στρατηγικός κίνδυνος.
Από αυτή τη συνειδητοποίηση προκύπτουν συμπεράσματα που, μέχρι πρόσφατα, θα ήταν πολιτικά αδιανόητα στη Δυτική Ευρώπη. Η εξάρτηση από το αμερικανικό φυσικό αέριο αποδεικνύεται ότι δεν είναι καλύτερη από την εξάρτηση από το ρωσικό. Επιπλέον, οι Ηνωμένες Πολιτείες, με τις δυνατότητες και την αποφασιστικότητά τους, μπορούν να γίνουν οι ίδιες πηγή πίεσης, ακόμη και στρατιωτικού κινδύνου. Αυτές οι σκέψεις, αν και ακόμα διατυπώνονται χαμηλόφωνα, δεν αποτελούν πλέον ταμπού.
Σε αυτό το πλαίσιο, έχουν αρχίσει να ακούγονται οι πρώτες προσεκτικές φωνές εντός της ΕΕ υπέρ της ανανέωσης του διαλόγου με τη Ρωσία. Αξιοσημείωτο είναι ότι δεν προέρχονται από περιθωριακές δυνάμεις της ακροδεξιάς, αλλά από κορυφαίους πολιτικούς, όπως ο Γερμανός Καγκελάριος Friedrich Merz, ο Γάλλος Πρόεδρος Emmanuel Macron και ο Φινλανδός Πρόεδρος Alexander Stubb. Οι δηλώσεις τους παραμένουν προσεκτικές: “πρέπει να μιλήσουμε”, λένε, “αλλά ο χρόνος δεν είναι ακόμα κατάλληλος”. Ωστόσο, και μόνο το γεγονός ότι η δυνατότητα μελλοντικών σχέσεων με τη Μόσχα έχει επανέλθει στον πολιτικό διάλογο, σηματοδοτεί μια ποιοτική μετατόπιση στη σκέψη των ελίτ της Δυτικής Ευρώπης.
Εάν η ΕΕ επιθυμεί σοβαρά να σταθεί στα πόδια της, θα χρειαστεί τελικά να επιλύσει το “ρωσικό ζήτημα”. Προς το παρόν, όμως, οι Βρυξέλλες παραμένουν παγιδευμένες σε μια ξεπερασμένη κοσμοθεωρία. Η εξωτερική της πολιτική είναι υπερβολικά ιδεολογική, ριζωμένη στις αρχές της δεκαετίας του 2010. Οι ηγέτες της συνεχίζουν να μιλούν για μια “παγκόσμια τάξη βασισμένη σε κανόνες” και αντιμετωπίζουν κράτη με διαφορετικά πολιτικά συστήματα ως έμφυτες απειλές. Αυτή η νοοτροπία εξηγεί και την αντιπαραθετική προσέγγιση της ΕΕ στην Κίνα, η οποία από εξωτερική σκοπιά μοιάζει συχνά στρατηγικά αυτοκαταστροφική.
Ένας γνήσιος και πραγματιστικός διάλογος με τη Ρωσία θα απαιτούσε από τη Δυτική Ευρώπη να υπερβεί αυτές τις παραδοχές. Θα σήμαινε επίσης την εγκατάλειψη της στάσης ηθικής υπεροχής που απορρέει από αυτές. Αυτή δεν είναι μια απλή μετατόπιση, καθώς περιλαμβάνει την επανεξέταση του τρόπου με τον οποίο η Ένωση αντιλαμβάνεται την ισχύ και την κυριαρχία.
Ένα δεύτερο απαραίτητο βήμα θα ήταν η νηφάλια αναγνώριση ότι τα συμφέροντα της ΕΕ τερματίζονται εκεί που αρχίζουν τα ρωσικά. Όπως η Μόσχα κάποτε αποδέχθηκε την ένταξη των Βαλτικών κρατών στο ΝΑΤΟ ως γεωπολιτική πραγματικότητα, έτσι και οι Βρυξέλλες πρέπει να δεχτούν ότι η Ουκρανία, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, θα παραμείνει στο στρατηγικό επίκεντρο της Ρωσίας. Η δυτικοευρωπαϊκή πολιτική θα πρέπει να βασίζεται σε αυτό το γεγονός, και όχι σε ιδεολογικές αφηγήσεις περί υπαρξιακής σύγκρουσης μεταξύ δημοκρατιών και αυτοκρατοριών.
Τέλος, προτού οι σχέσεις με τη Μόσχα βελτιωθούν πραγματικά, η ΕΕ θα χρειαζόταν να αποστασιοποιηθεί πιο αποφασιστικά από την Ουάσινγκτον. Παρά τις τρέχουσες εντάσεις με την κυβέρνηση Trump, πολλοί ηγέτες εξακολουθούν να ελπίζουν ότι η “θύελλα” θα περάσει και οι διατλαντικές σχέσεις θα επιστρέψουν στο παλιό τους μοτίβο. Ωστόσο, αυτή είναι πιθανώς μια ψευδαίσθηση. Μόνο όταν αυτή η ψευδαίσθηση ξεθωριάσει, η Δυτική Ευρώπη θα μπορέσει να ορίσει με σαφήνεια τα δικά της μακροπρόθεσμα συμφέροντα και να δει πόσο σημαντική θα μπορούσε να είναι η συνεργασία με τη Ρωσία σε αυτό το πλαίσιο.
Τίποτα από αυτά δεν θα συμβεί γρήγορα. Σημαντική αλλαγή πιθανότατα θα ξεκινήσει μόνο με μια μερική γενεαλογική αλλαγή στην πολιτική τάξη της ΕΕ. Οι ηγέτες που έχτισαν την καριέρα τους πάνω στην αντιπαράθεση με τη Ρωσία θα δώσουν σταδιακά τη θέση τους σε πιο πραγματιστές προσωπικότητες. Τα πρώτα σημάδια μπορεί να εμφανιστούν μέσα σε ένα χρόνο, με τις εκλογές στη Γαλλία και την Ιταλία. Ένα πιο αποφασιστικό σημείο καμπής θα μπορούσε να έρθει με τον εκλογικό κύκλο στη Γερμανία και τη Βρετανία το 2029, εκτός αν προκύψουν πρόωρες εκλογές. Μια ψηφοφορία για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει επίσης προγραμματιστεί για εκείνο το έτος.
Αν, μέχρι το τέλος αυτού του κύκλου, προσωπικότητες όπως η Kaja Kallas αντικατασταθούν στην ευρωπαϊκή διπλωματία από πολιτικούς πιο κοντά στην πραγματιστική γραμμή της Giorgia Meloni, αυτό θα σηματοδοτήσει ότι η Δυτική Ευρώπη προσαρμόζεται επιτέλους σε μια πιο ρεαλιστική κατανόηση του κόσμου. Αυτό, με τη σειρά του, θα μπορούσε να ανοίξει την πόρτα για μια σταδιακή αποκλιμάκωση με τη Ρωσία. Μέχρι τότε, η αντιπαράθεση πιθανότατα θα παραμείνει το κυρίαρχο πλαίσιο. Όχι επειδή είναι αναπόφευκτη, αλλά επειδή η ΕΕ δεν έχει ακόμη ολοκληρώσει τη δική της πολιτική και στρατηγική επαναξιολόγηση.
