Πρόσφατα, οι αεροπορικές διαδρομές μεταξύ Ευρώπης και Κίνας γέμισαν ξαφνικά με πρωθυπουργούς και προέδρους, δίνοντας την εντύπωση μιας ηπείρου που στρέφεται προς την Ανατολή. Αυτή η στροφή, που ξεκίνησε στα τέλη του περασμένου έτους με επισκέψεις στο Πεκίνο του Ισπανού βασιλιά και του Γάλλου προέδρου, συνεχίστηκε με ηγέτες της Βρετανίας, της Ιρλανδίας και της Φινλανδίας, ενώ ο Γερμανός καγκελάριος αναμένεται να ακολουθήσει τον επόμενο μήνα.
Αυτή η έντονη προσέγγιση έρχεται σε μια εποχή που η σχέση με τις ΗΠΑ βρίσκεται σε αδιέξοδο. Οι επιδιώξεις του Αμερικανού προέδρου Donald Trump για τη Γροιλανδία έχουν δημιουργήσει αμφιβολίες ακόμη και για το μέλλον του ΝΑΤΟ. Φήμες κάνουν λόγο για μια Ευρώπη που, αισθανόμενη παραγκωνισμένη από τον σύμμαχο της οκτώ δεκαετιών, ακολουθεί το παράδειγμα του Καναδά στρεφόμενη προς την Κίνα.
Ο Luis Garicano, καθηγητής στο London School of Economics και πρώην ευρωβουλευτής, τόνισε σε ένα διαδικτυακό του newsletter ότι “Η Κίνα δεν είναι φίλος της Ευρώπης και οι αξίες της παραμένουν πολύ πιο μακριά από τις ευρωπαϊκές από τις αμερικανικές. Ωστόσο, για να χτίσει κανείς διαπραγματευτική δύναμη, η Ευρώπη πρέπει να ακολουθήσει τον Καναδά σε μια στροφή προς την Κίνα. Είναι δύσκολο να διαπραγματευτείς χωρίς μια εξωτερική επιλογή.”
Ωστόσο, η πραγματικότητα για την Ευρώπη είναι πιο σύνθετη και αποσπασματική. Αυτό που μοιάζει με στροφή, στην πραγματικότητα είναι μια σειρά από αγχωμένες, άναρχες κινήσεις αμύνης. Ενώ ορισμένα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης βλέπουν τις βελτιωμένες οικονομικές σχέσεις με την Κίνα ως ένα πιθανό αντιστάθμισμα στην αμερικανική εχθρότητα, πολλά παραμένουν επιφυλακτικά απέναντι στους στενούς δεσμούς του Πεκίνου με τη Μόσχα, καθώς η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία πλησιάζει την τέταρτη επέτειό της.
Υπάρχει ανοιχτότητα στην προσέλκυση κινεζικών επενδύσεων σε αλυσίδες εφοδιασμού υψηλής τεχνολογίας, όπως τα ηλεκτρικά οχήματα και οι μπαταρίες, αλλά αυτό συνδυάζεται με βαθιά ανησυχία για τη βιομηχανική απειλή που θέτει η ανεξέλεγκτη εξαγωγική έκρηξη της χώρας. Ο Ron Stoop, αναλυτής γεωοικονομικών στο The Hague Centre for Strategic Studies, δήλωσε: “Δομικά, μια γνήσια στροφή της ΕΕ προς την Κίνα είναι απίθανη. Η σχέση τους έχει αλλάξει από συμπληρωματικότητα σε ανταγωνισμό. Η Κίνα δεν είναι πλέον απλώς μια βάση χαμηλού κόστους παραγωγής ή μια εξαγωγική αγορά. Είναι τώρα ένας άμεσος αντίπαλος στους τομείς από τους οποίους εξαρτάται η Ευρώπη για τον πλούτο της.”
Στις Βρυξέλλες, όπου εδρεύουν οι θεσμοί της ΕΕ, έχει εδραιωθεί μια μορφή συναλλακτικής πραγματικότητας. Ενώ η ΕΕ είναι ανοιχτή σε συνεργασία με την Κίνα, προχωρά σε σχέδια για την απαγόρευση των κινεζικών εταιρειών από τομείς υψηλής τεχνολογίας και την ενσωμάτωση διατάξεων “buy-Europe” για την εκδίωξή τους από βασικές αγορές. Οι αξιωματούχοι είναι επίσης ρεαλιστές ως προς το πόσο πρόθυμη είναι η Κίνα να κάνει υποχωρήσεις σε σημαντικά ζητήματα, μετά από ένα 2025 που ξεκίνησε με αδιέξοδο και κατέληξε σε απόγνωση, με διαμάχες σχετικά με τον έλεγχο των σπάνιων γαιών από την Κίνα και την ολλανδική εταιρεία τσιπ Nexperia.
“Το να περιμένουμε ότι με τα αιτήματά μας η Κίνα θα αλλάξει πορεία… αυτό δεν θα συμβεί. Η Κίνα δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα να αντιμετωπίσει τις ανησυχίες μας… Η Κίνα εστιάζει πολύ στις συναλλαγές”, δήλωσε η Joanna Szychowska, η κορυφαία εμπορική αξιωματούχος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Ασία. “Τώρα πρέπει να ρωτήσουμε: ποιες είναι οι συναλλαγές που μπορούμε να κάνουμε; Δεν πιστεύω ότι θα πρέπει να κυνηγάμε μια “στιγμή Αυστραλίας” ή μια “στιγμή Καναδά” ή ξαφνικά να γίνουμε φίλοι με την Κίνα σήμερα επειδή υπάρχει μια αλλαγή στην πολιτική των ΗΠΑ. Πιστεύω ότι απαιτείται μια ορισμένη προετοιμασία πριν αρχίσουμε να σκεφτόμαστε οποιαδήποτε μεγάλη συμφωνία”, είπε στο συνέδριο Brux την Τετάρτη.
Παρόλα αυτά, είναι εύκολο να κατανοήσει κανείς την έλξη της κινεζικής οικονομικής δύναμης σε μια στιγμή μεγάλης αβεβαιότητας, η οποία έχει επιταχύνει τις εμπορικές συμφωνίες της ΕΕ με την Ινδία, την Mercosur, την Αυστραλία και την Ινδονησία. Κατά το ταξίδι του στο Πεκίνο τον Ιανουάριο, ο Ιρλανδός πρωθυπουργός Micheal Martin εξασφάλισε πρόσβαση στη γιγαντιαία καταναλωτική αγορά για προϊόντα βοείου κρέατος, ενώ ο κινεζικός γίγαντας ηλεκτρικών οχημάτων Chery ανακοίνωσε ότι η ευρωπαϊκή του έδρα θα βρίσκεται στο Λίβερπουλ, καθώς ο Βρετανός πρωθυπουργός Keir Starmer επισκέφθηκε τη χώρα αυτή την εβδομάδα.
Καμία χώρα, ωστόσο, δεν έχει αξιοποιήσει τη στιγμή τόσο πρόθυμα όσο η Ισπανία. Ως ένας από τους λίγους ηγέτες της κεντροαριστεράς που παραμένουν στο τραπέζι της ΕΕ, ο πρωθυπουργός Pedro Sanchez έχει προσελκύσει δισεκατομμύρια σε κινεζικές επενδύσεις, καθώς επιδιώκει να καταστήσει την Ισπανία τον ευρωπαϊκό κόμβο αυτοκινήτου του μέλλοντος. Η προσέγγιση του Sanchez προς την Κίνα συνοδεύεται από μια προσπάθεια να παρουσιαστεί ως η αντίθεση στον Trumpism στην Ευρώπη. Η ισχυρή υποστήριξη προς τη μετανάστευση αντιβαίνει στην δημοφιλή τάση, ενώ αντέδρασε στην επιμονή του Trump ότι τα μέλη του ΝΑΤΟ πρέπει να δαπανούν το 5% του ΑΕΠ για την άμυνα.
“Η Ισπανία κάνει περισσότερα απέναντι στην Κίνα επειδή έκανε τόσο λίγα πριν. Είναι πολύ φυσιολογικό οποιαδήποτε χώρα στην Ευρώπη να προσπαθεί να έχει πολύ ισχυρή συνεργασία με τις ΗΠΑ και την Κίνα”, δήλωσε ο Miguel Otero, ειδικός στην Κίνα στο think tank Elcano Royal Institute της Μαδρίτης. Ενώ πολλοί ανησυχούν ότι ένα “China Shock 2.0” θα οδηγήσει τους υπερ-ανταγωνιστικούς κατασκευαστές της Ασίας να υπονομεύσουν τη γερμανική βιομηχανία, ο Otero λέει ότι οι ισπανικές βιομηχανίες κλωστοϋφαντουργίας, υποδημάτων και ηλιακής ενέργειας είχαν ήδη πληγεί κατά το πρώτο τέτοιο σοκ, μετά την είσοδο της Κίνας στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου το 2001. Οι ισχυρότεροι παίκτες, συμπεριλαμβανομένης της Inditex, ιδιοκτήτριας των Zara και Massimo Dutti, προσαρμόστηκαν, εν μέρει παράγοντας στην Κίνα και πουλώντας στην Κίνα. Τώρα, η Μαδρίτη βλέπει την φθηνή κινεζική τεχνολογία ως ένα βασικό βήμα για την αναδόμηση της δικής της βιομηχανίας. Οι επικριτές αυτής της στάσης, σύμφωνα με τον Otero, είναι “οικονομικά κοντόφθαλμοι”. “Η ιστορία του καπιταλισμού δείχνει ότι αν θέλεις να προστατευτείς, τότε προστατεύσου, αλλά συνήθως ο προστατευτισμός λειτουργεί για τις νεοσύστατες βιομηχανίες… Δεν πιστεύω ότι υπάρχουν πολλά παραδείγματα προστασίας παλαιών βιομηχανιών”, είπε, αμφισβητώντας τις προσπάθειες της ΕΕ να προστατεύσει τον τομέα των αυτοκινήτων.
Δεν είναι μόνο στα δυτικά άκρα της ηπείρου που αναδύεται ευκαιριακή εκμετάλλευση. Στα ανατολικά, επίσης, τα κόμματα διερευνούν πόσο χώρο υπάρχει για μια πιο ανεκτική πολιτική απέναντι στην Κίνα. Το μικροσκοπικό Βαλτικό κράτος της Λετονίας ήταν από τα πιο “γεράκια” στην Ευρώπη απέναντι στην Κίνα, ιδιαίτερα από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Έχει αποχωρήσει σιωπηλά από την οικονομική ομάδα 17+1 που υποστηρίζεται από το Πεκίνο, καθώς και από την πρωτοβουλία Belt and Road. Οι βουλευτικές εκλογές τον Οκτώβριο, ωστόσο, θα μπορούσαν να αλλάξουν αυτό. Το λαϊκιστικό κόμμα Latvia First απολαμβάνει ένα μικρό προβάδισμα στις δημοσκοπήσεις. Ο ηγέτης του, Ainars Slesers, ο οποίος επικρίθηκε για την αποδοχή ενός ταξιδιού με πλήρη κάλυψη εξόδων στο Πεκίνο με μέλη της οικογένειάς του το 2024, έχει υποσχεθεί να ξαναχτίσει τις σχέσεις με την Κίνα.
“Το τραγούδι που τραγουδούν είναι αρκετά αδιαφανές. Λένε ότι δεν μπορείς να αγνοήσεις την Κίνα, δεν μπορείς να απομονωθείς, οπότε καλό είναι να ψάξεις για κάποιες πτυχές όπου μπορείτε να βοηθήσετε ο ένας τον άλλον. Το επιχείρημα πάντα ξεκινά με το μέγεθος και τον ρόλο της Κίνας ως μεγάλης δύναμης”, δήλωσε η Una Aleksandra Berzina-Cerenkova, επικεφαλής του Κέντρου Μελετών Κίνας στο Πανεπιστήμιο Riga Stradins.
Μια απροσδόκητη λετονική στροφή θα ερχόταν μετά την Τσεχική Δημοκρατία, προηγουμένως ένα από τα πιο “γεράκια” μέλη της ΕΕ, η οποία επιδίωξε να βελτιώσει τις σχέσεις της με την Κίνα μετά από μια αλλαγή κυβέρνησης εκεί επίσης, αλλά η Berzina-Cerenkova είναι σκεπτικίστρια για το πόσο βαθιά θα μπορούσε να είναι. “Λιγότερες ΗΠΑ στην Ευρώπη δεν σημαίνει αυτόματα περισσότερη Κίνα. Τα προβλήματα που έχουμε με την Κίνα είναι εγχώρια, δεν διαμορφώνονται όλα από την πολιτική των ΗΠΑ για την Κίνα”, είπε, αναφέροντας τις σχέσεις με τη Ρωσία, τη βιομηχανική πολιτική και την υποτιθέμενη κοπή καλωδίων από κινεζικά πλοία στη Βαλτική Θάλασσα ως σημαντικά προβλήματα.
Η επιτυχία οποιασδήποτε στροφής θα εξαρτηθεί από την προθυμία της Κίνας να προσφέρει παραχωρήσεις στην Ευρώπη – ένα κομμάτι που έλειψε από ένα δύσκολο 2025. Μια σύνοδος κορυφής ΕΕ-Κίνας τον Ιούλιο ήταν αποτυχημένη, με την κινεζική ηγεσία αμετάβλητη από τις εκκλήσεις της Ευρώπης να άρει τις απαιτήσεις αδειοδότησης για τις σπάνιες γαίες. Η σφοδρή αντίδραση του Πεκίνου στην κίνηση της ολλανδικής κυβέρνησης να κατασχέσει ουσιαστικά την chipmaker Nexperia τον περασμένο Οκτώβριο, εν τω μεταξύ, έδειξε ότι ήταν πιο πρόθυμη να αντεκδικηθεί.
Ένας διπλωμάτης με εστίαση στην Κίνα δήλωσε ότι το Πεκίνο θα αλλάξει πορεία μόνο αν ανησυχούσε ότι η ΕΕ θα άρχιζε να εφαρμόζει τις απειλές της. “Αν πάμε εκεί, πρέπει να φέρουμε ένα μεγάλο ραβδί. Η Κίνα καταλαβαίνει μόνο τη δύναμη, παρακολουθούν τι συμβαίνει εδώ όταν δεν αντιδρούμε στις απειλές των ΗΠΑ και μαθαίνουν από αυτό”, είπε ο διπλωμάτης.
Ερωτηθείς σχετικά με μια πιθανή στροφή προς την Κίνα στο Νταβός την περασμένη εβδομάδα, ο Βέλγος πρωθυπουργός Bart de Wever υπαινίχθηκε την πρόκληση. “Πρέπει να συνεχίσουμε τη συνεργασία με την Κίνα, αλλά η Κίνα είναι πάντα ένα μυστήριο. Μπορεί να κινηθεί και προς τις δύο κατευθύνσεις. Θα μπορούσε να γίνει πλήρως ιμπεριαλιστική, αλλά πιστεύω ότι η Κίνα μπορεί επίσης να εμπλακεί για να εξελιχθεί προς μια κατάσταση win-win”, είπε. “Τότε θα χρειαζόταν και μια ενωμένη Ευρώπη για να τους μιλήσει και να πει, ποιο είναι το δικό μας κέρδος; Διότι αυτή τη στιγμή, είναι δικό τους κέρδος και δική μας απώλεια.”
