Η στρατιωτική κυβέρνηση της Μπουρκίνα Φάσο προέβη σε μια σειρά από δραστικά μέτρα, με κορυφαίο την επίσημη διάλυση όλων των πολιτικών κομμάτων και την κατάσχεση του συνόλου των περιουσιακών τους στοιχείων. Η απόφαση αυτή, η οποία τέθηκε σε ισχύ με σχετικό διάταγμα την Πέμπτη, έρχεται μετά από χρόνια αναστολής λειτουργίας τους και θεωρείται από αναλυτές ως ένα σοβαρό πλήγμα για τη δημοκρατία στη χώρα της Δυτικής Αφρικής.
Η κυβέρνηση, υπό την ηγεσία του Λοχαγού Ibrahim Traore, ακύρωσε νόμους που ρύθμιζαν τη σύσταση και τη λειτουργία των πολιτικών κομμάτων, επικαλούμενη την παράλειψή τους να συμμορφωθούν με τις σχετικές οδηγίες. Η Μπουρκίνα Φάσο, μια χώρα που παλεύει με την βία από ένοπλες ομάδες που συνδέονται με το ISIL (ISIS) και την al-Qaeda, βρίσκεται αντιμέτωπη με μια αυξανόμενη τάση πραξικοπημάτων σε πολλές χώρες της Δυτικής και Κεντρικής Αφρικής τα τελευταία χρόνια.
Ο Traore, ο οποίος ανέλαβε την εξουσία τον Σεπτέμβριο του 2022, οκτώ μήνες μετά από ένα προηγούμενο στρατιωτικό πραξικόπημα που ανέτρεψε τον εκλεγμένο Πρόεδρο Roch Marc Kabore, έχει δημιουργήσει ένα ισχυρό, σχεδόν λατρευτικό, διαδικτυακό κοινό, κυρίως ανάμεσα στους παναφρικανιστές, πολλοί εκ των οποίων τον παρομοιάζουν με τον αείμνηστο επαναστάτη ηγέτη Thomas Sankara. Οι αντι-αποικιακές και αντι-ιμπεριαλιστικές του δηλώσεις, συχνά παρουσιαζόμενες σε υψηλής ευκρίνειας, βίντεο που δημιουργούνται με τεχνητή νοημοσύνη, του έχουν προσφέρει ευρεία δημοτικότητα στο διαδίκτυο.
Ωστόσο, η απόφαση για την απαγόρευση των πολιτικών κομμάτων δεν είναι συμβατή με τις δημοκρατικές αρχές, όπως δήλωσε η αναλύτρια Beverly Ochieng από την εταιρεία πληροφοριών Control Risks. “Η στρατιωτική κυβέρνηση θα παραμείνει εξαιρετικά ισχυρή, ειδικά μετά από ένα πρόσφατο διάταγμα που τοποθετεί τον Traore σε εποπτικό ρόλο στη δικαιοσύνη,” ανέφερε η Ochieng, αναφερόμενη σε μια συνταγματική αλλαγή του Δεκεμβρίου 2023 που έθεσε τα δικαστήρια απευθείας υπό τον έλεγχο της κυβέρνησης. “Στο εξής, θα υπάρχει πολύ περιορισμένη διάκριση εξουσιών ή αυτονομία στον πολιτικό και κοινοτικό χώρο,” πρόσθεσε, εκτιμώντας ότι η στρατιωτική κυβέρνηση είναι πιθανό να παρατείνει την παραμονή της στην εξουσία.
Γιατί διαλύθηκαν τα πολιτικά κόμματα; Η κυβέρνηση της Μπουρκίνα Φάσο ισχυρίζεται ότι τα υφιστάμενα πολιτικά κόμματα δεν συμμορφώνονταν με τους κώδικες που τα καθορίζουν. Σε τηλεοπτική δήλωση μετά από συνεδρίαση του Υπουργικού Συμβουλίου την Πέμπτη, ο Υπουργός Εσωτερικών Emile Zerbo δήλωσε ότι η απόφαση αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας για “ανασυγκρότηση του κράτους” μετά από καταγγελίες για εκτεταμένες καταχρήσεις και δυσλειτουργίες στο πολυκομματικό σύστημα της χώρας. Μια κυβερνητική ανασκόπηση, σύμφωνα με τον Zerbo, διαπίστωσε ότι ο πολλαπλασιασμός των πολιτικών κομμάτων είχε υποδαυλίσει διαιρέσεις και αποδυναμώσει την κοινωνική συνοχή. “Η κυβέρνηση πιστεύει ότι η έξαρση των πολιτικών κομμάτων έχει οδηγήσει σε ακρότητες, ενισχύοντας τις διαιρέσεις μεταξύ των πολιτών και αποδυναμώνοντας τον κοινωνικό ιστό,” δήλωσε ο Zerbo, χωρίς να δώσει λεπτομέρειες για τις φερόμενες καταχρήσεις των πολιτικών κομμάτων.
Πώς λειτουργούσαν τα πολιτικά κόμματα στο παρελθόν; Πριν από το πραξικόπημα του 2022, που έφερε την τρέχουσα στρατιωτική ηγεσία στην εξουσία, η Μπουρκίνα Φάσο είχε πάνω από 100 εγγεγραμμένα πολιτικά κόμματα, με 15 να εκπροσωπούνται στο κοινοβούλιο μετά τις γενικές εκλογές του 2020. Το μεγαλύτερο κόμμα ήταν το κυβερνών Λαϊκό Κίνημα για την Πρόοδο (MPP) με 56 από τις 127 έδρες. Ακολουθούσαν το Κογκρέσο για τη Δημοκρατία και την Πρόοδο με 20 έδρες και το Νέο Έτος για τη Δημοκρατία με 13 έδρες.
Ωστόσο, η πολιτική ηγεσία αντιμετώπισε μήνες διαδηλώσεων, καθώς χιλιάδες πολίτες κατέβηκαν στους δρόμους για να εκφράσουν τη δυσαρέσκειά τους για την αυξανόμενη ανασφάλεια από ένοπλες ομάδες σε μεγάλες περιοχές της χώρας. Το 2022, ο Traore ανέλαβε την εξουσία, υποσχόμενος να βάλει τέλος στη βία από ένοπλες ομάδες. Επίσης, είχε δεσμευτεί στον περιφερειακό οικονομικό μπλοκ ECOWAS ότι η κυβέρνησή του θα διεξάγει εκλογές έως το 2024.
Όμως, τα πολιτικά κόμματα είχαν απαγορευτεί να πραγματοποιούν συγκεντρώσεις μετά το πραξικόπημα του 2022, και έναν μήνα πριν από την προθεσμία του 2024, η κυβέρνηση Traore ανέβαλε τις εκλογές για το 2029, μετά από μια εθνική διάσκεψη στην οποία μποϊκοτάρισαν πολλά πολιτικά κόμματα. Η Μπουρκίνα Φάσο, μαζί με το Μάλι και τον Νίγηρα, αποχώρησαν από την ECOWAS για να σχηματίσουν την Συμμαχία των Κρατών του Σαχέλ (Alliance of Sahel States – AES), μια νέα οικονομική και στρατιωτική συμμαχία τον Ιανουάριο του προηγούμενου έτους. Αποχώρησαν επίσης από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ICC). Τον Ιούλιο του 2025, η κυβέρνηση Traore διέλυσε την Ανεξάρτητη Εθνική Εκλογική Επιτροπή, επικαλούμενη υπερβολικό κόστος λειτουργίας.
Έχει επιδεινωθεί η ανασφάλεια υπό τον Traore; Η Μπουρκίνα Φάσο, μια χώρα χωρίς πρόσβαση στη θάλασσα, βρίσκεται αντιμέτωπη με διάφορες ένοπλες ομάδες που έχουν καταλάβει εδάφη στη βόρεια, νότια και δυτική χώρα, καλύπτοντας περίπου το 60% της επικράτειας, σύμφωνα με το Africa Center for Strategic Studies (ACSS). Οι πιο ενεργές ομάδες είναι η Jama’at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM), που υποστηρίζεται από την al-Qaeda, και η Islamic State Sahel Province (ISSP), που δρουν επίσης στις γειτονικές χώρες Μάλι και Νίγηρα. Οι ομάδες αυτές επιθυμούν να επιβάλλουν αυστηρούς ισλαμικούς νόμους και αντιτίθενται στον κοσμικισμό.
Μέχρι τον Δεκέμβριο του 2024, και οι τρεις χώρες της AES είχαν διακόψει τις σχέσεις τους με την πρώην αποικιακή δύναμη, Γαλλία, και στράφηκαν σε Ρώσους μαχητές για υποστήριξη στην ασφάλεια, κατηγορώντας το Παρίσι για υπερβολική ανάμιξη στις υποθέσεις τους. Συνολικά, εκδιώχθηκαν πάνω από 5.000 Γάλλοι στρατιώτες που παρείχαν προηγουμένως υποστήριξη στον αγώνα κατά των ενόπλων ομάδων. Μια μικρότερη δύναμη περίπου 2.000 Ρώσων προσωπικού ασφαλείας έχει πλέον αναπτυχθεί στις τρεις χώρες.
Ωστόσο, η βία στην Μπουρκίνα Φάσο και στην ευρύτερη περιοχή του Σαχέλ έχει επιδεινωθεί. Οι θάνατοι έχουν τριπλασιαστεί στα τρία χρόνια από την ανάληψη της εξουσίας από τον Traore, φτάνοντας τους 17.775 – κυρίως αμάχους – μέχρι τον Μάιο του περασμένου έτους, σε σύγκριση με τα τρία προηγούμενα χρόνια, όπου οι καταγεγραμμένοι θάνατοι ήταν 6.630, σύμφωνα με το ACSS. Τον Σεπτέμβριο, η Human Rights Watch κατηγόρησε την JNIM και την ISSP για σφαγές αμάχων στις βόρειες πόλεις Djibo, Gorom Gorom και άλλες, καθώς και για την εκτόπιση δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων από το 2016. Η HRW έχει επίσης κατηγορήσει τον στρατό της Μπουρκίνα Φάσο και μια συμμαχική πολιτοφυλακή, τους Εθελοντές για την Άμυνα της Πατρίδας (Volunteers for the Defense of the Homeland), για θηριωδίες κατά αμάχων που θεωρούνταν ότι συνεργάζονταν με ένοπλες ομάδες. Σε επιθέσεις στα βόρεια χωριά Nondin και Soro στις αρχές του 2024, ο στρατός σκότωσε 223 αμάχους, συμπεριλαμβανομένων 56 βρεφών και παιδιών, όπως αναφέρει έκθεση της HRW τον Απρίλιο του 2024.
Το Μάλι και ο Νίγηρας έχουν επίσης καταγράψει επιθέσεις από ένοπλες ομάδες. Η πρωτεύουσα του Μάλι, Μπαμάκο, έχει αποκλειστεί από τις προμήθειες καυσίμων από μαχητές της JNIM για μήνες. Την Τετάρτη το βράδυ, ο στρατός του Νίγηρα απέκρουσε σφοδρές επιθέσεις στο αεροδρόμιο της πρωτεύουσας, Νιαμέι. Καμία ένοπλη ομάδα δεν έχει αναλάβει ακόμη την ευθύνη.
Συρρικνώνεται ο κοινοτικός χώρος στην Μπουρκίνα Φάσο; Από την ανάληψη της εξουσίας, η κυβέρνηση στην Ουαγκαντουγκού έχει κατηγορηθεί από οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων για καταστολή της διαφωνίας και περιορισμό των ελευθεριών του τύπου και της κοινότητας. Όλες οι πολιτικές δραστηριότητες ανεστάλησαν αμέσως μετά το πραξικόπημα. Τον Απρίλιο του 2024, η κυβέρνηση έστρεψε την προσοχή της και στα μέσα ενημέρωσης, διατάζοντας τους παρόχους υπηρεσιών διαδικτύου να αναστείλουν την πρόσβαση στις ιστοσελίδες και σε άλλες ψηφιακές πλατφόρμες του BBC, της Voice of America και της HRW.
Εν τω μεταξύ, οι αρχές έχουν εξαναγκάσει δεκάδες επικριτές της κυβέρνησης σε στρατιωτική υπηρεσία και τους έχουν στείλει να πολεμήσουν εναντίον ένοπλων ομάδων. Πολλοί εξέχοντες δημοσιογράφοι και δικαστές έχουν συλληφθεί αφού εξέφρασαν την αντίθεσή τους στους ολοένα και πιο περιοριστικούς κανόνες για την ελευθερία του τύπου και της δικαιοσύνης. Ο Abdoul Gafarou Nacro, αναπληρωτής εισαγγελέας στο Ανώτατο Δικαστήριο της χώρας, ήταν ένας από τους τουλάχιστον πέντε ανώτερους δικαστικούς που στρατολογήθηκαν αναγκαστικά και στάλθηκαν να πολεμήσουν κατά ένοπλων ομάδων τον Αύγουστο του 2024, αφού εξέφρασαν την αντίθεσή τους στη στρατιωτική κυβέρνηση. Η τύχη του Nacro παραμένει άγνωστη.
Τον Απρίλιο του 2025, τρεις απαχθέντες δημοσιογράφοι εμφανίστηκαν σε βίντεο κοινωνικής δικτύωσης 10 ημέρες μετά την εξαφάνισή τους, σε ένα παράδειγμα. Και οι τρεις – Guezouma Sanogo, Boukari Ouoba, και Luc Pagbelguem – φορούσαν στρατιωτικές στολές σε μια φαινομενικά αναγκαστική στράτευση. Έκτοτε έχουν αφεθεί όλοι ελεύθεροι. Ωστόσο, αρκετοί άλλοι, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων πολιτικών της αντιπολίτευσης, παραμένουν αγνοούμενοι.
