Στο βιβλίο “Ο Ήλιος Ανατέλλει Πάντα” του Έρνεστ Χέμινγουεϊ, ο Μάικ Κάμπελ περιέγραφε πώς χρεοκόπησε: “Σιγά σιγά, και μετά ξαφνικά”. Τις τελευταίες εβδομάδες, υπάρχει η αίσθηση ότι ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, και η διοίκησή του έχουν φτάσει στο σημείο της “ξαφνικότητας”.
Πρώτον, ο πρωθυπουργός του Καναδά, Μαρκ Κάρνεϊ, αιχμαλώτισε ένα κοινό στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ, περιγράφοντας τη “ρήξη” στην τάξη που βασίζεται σε κανόνες, μια “συμφωνία” που “δεν λειτουργεί πια”: αφήνοντας μεσαίες χώρες, όπως ο Καναδάς, χωρίς άλλη επιλογή από το να μειώσουν την εξάρτησή τους από τις Ηνωμένες Πολιτείες και να συνεργαστούν μεταξύ τους για να χτίσουν “έναν τρίτο δρόμο”.
Παρά τη μεγάλη εξάρτηση του Καναδά από τις ΗΠΑ, που αντιπροσωπεύουν περίπου τα τρία τέταρτα των εξαγωγών, ο Κάρνεϊ δήλωσε: “Όταν οι κανόνες δεν σε προστατεύουν πια, πρέπει να προστατεύσεις τον εαυτό σου”. Αν μια χώρα τόσο εκτεθειμένη στην ηγεμονική οργή του Τραμπ έχει το θάρρος και την αγανάκτηση να εκφράσει την ανάγκη για μια επιτακτική “απο-κινδύνευση”, φανταστείτε τις σκέψεις των χωρών που εκτίθενται λιγότερο.
Ο Κάρνεϊ κατέστησε σαφή τη στρατηγική “απο-κινδύνευσης”: περιέγραψε τη “ολοκληρωμένη στρατηγική συνεργασία” του Καναδά με την Ευρωπαϊκή Ένωση, και 12 άλλες εμπορικές και συμφωνίες ασφαλείας που συνήφθησαν τους τελευταίους έξι μήνες, συμπεριλαμβανομένων συμφωνιών με την Ινδία, την Αυστραλία, την Ταϊλάνδη, τις Φιλιππίνες, το Mercosur, το Κατάρ και – πιο πρόσφατα και αμφιλεγόμενα – την Κίνα.
Δεύτερον, ας δούμε τη “μητέρα όλων των εμπορικών συμφωνιών” που σφραγίστηκε αυτήν την εβδομάδα: τη συμφωνία της ΕΕ με την Ινδία. Αυτή αποσκοπεί στο να διπλασιάσει τις εξαγωγές της ΕΕ προς την Ινδία μέχρι το 2032. Ακολουθεί συμφωνίες που υπογράφηκαν πρόσφατα με το Mercosur, την Ινδονησία, το Μεξικό και την Ελβετία, όλες με σκοπό να αντισταθμίσουν την εξάρτηση της Ευρώπης από την αγορά των ΗΠΑ. Η ξαφνική ολοκλήρωση συμφωνιών με την Ινδία και το Mercosur είναι ιδιαίτερα σημαντική, μετά από δεκαετίες καθυστερήσεων.
Στη συνέχεια, ας δούμε τον Βρετανό πρωθυπουργό Κιρ Στάρμερ, ο οποίος πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της περασμένης εβδομάδας στην Κίνα – την πρώτη επίσκεψη Βρετανού ηγέτη από το 2018. Τα τελευταία χρόνια, η Βρετανία είχε λιγότερη εμπλοκή με την Κίνα από ό,τι με τη Σοβιετική Ένωση κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.
Ενώ οι σχέσεις Ηνωμένου Βασιλείου-Κίνας παραμένουν τεταμένες, η επιτακτική ανάγκη για επαναπροσέγγιση έχει γίνει ακαταμάχητη. Ο πρόεδρος της Κίνας, Σι Τζινπίνγκ, δήλωσε ότι ήταν πρόθυμος να αναπτύξει μια “μακροπρόθεσμη και σταθερή ολοκληρωμένη στρατηγική συνεργασία”. Μετά από μια δεκαετία σχέσεων σε βαθιά κατάψυξη, η θέση του Στάρμερ φάνηκε πιο διστακτική, αλλά η υποκείμενη επιτακτική ανάγκη είναι σαφής: “απο-κινδύνευση” από έναν όλο και πιο αναξιόπιστο Αμερικανό ηγέτη. Τον περασμένο Δεκέμβριο, παραδέχτηκε ότι η “δυαδική” άποψη για την Κίνα είχε επικρατήσει για υπερβολικά πολύ καιρό. Στο Πεκίνο, παραδέχτηκε “θα πρέπει να διαχειριστούμε τις διαφορές μας. Αυτό κάνεις με μια ώριμη προσέγγιση”.
Σε αντίθεση με τον Κάρνεϊ, ο οποίος κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο Καναδάς πρέπει να “απο-κινδυνεύσει” σταθερά από τις ΗΠΑ και να χτίσει μια νέα, στρατηγική συνεργασία με την Κίνα, ο Στάρμερ και οι Ευρωπαίοι γείτονές του παραμένουν φοβισμένοι από τις συνέπειες της δυσαρέσκειας του ασταθούς και εκδικητικού Αμερικανού ηγέτη, και προτιμούν να προστατευτούν. Ο Στάρμερ, ωστόσο, ταξίδεψε με μια επιχειρηματική και πολιτιστική αντιπροσωπεία άνω των 50 ατόμων, και ελπίζει σε νέες επιχειρηματικές ευκαιρίες με την Κίνα.
Ενώ ο Κάρνεϊ μίλησε ρητά για την ανάγκη διαφοροποίησης μακριά από τις ΗΠΑ, άλλοι περιμένουν στη σειρά για να επισκεφθούν το Πεκίνο με σκοπό την διακριτική αντιστάθμιση. Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν επισκέφθηκε τον Δεκέμβριο, και ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς αναμένεται να επισκεφθεί τον επόμενο μήνα. Ο Ιρλανδός πρωθυπουργός Μίτσελ Μάρτιν επισκέφθηκε την πρώτη εβδομάδα του Ιανουαρίου και ο Φινλανδός πρωθυπουργός Πέτερι Όρπο ήταν εκεί αυτήν την εβδομάδα.
Οι ηγέτες της Κίνας πρέπει να αισθάνονται μια ειρωνική έκπληξη που οι ΗΠΑ είναι πλέον ο “αλήτης” από τον οποίο πρέπει να προστατευτούν, με την Κίνα να θεωρείται ένας σταθερός, συνεπής οικονομικός εταίρος και υπέρμαχος της πολυμερούς συνεργασίας.
Ενώ η κραυγή του Κάρνεϊ που εκφράζει την διεθνή ανησυχία φαίνεται ξαφνική, η πραγματικότητα είναι ότι η δυσαρέσκεια για τη συμπεριφορά των ΗΠΑ αυξάνεται εδώ και χρόνια, με σταθερή άνοδο της κινεζικής παρουσίας. Για παράδειγμα, ο Φρανσίσκο Ουρντίνεζ, ο οποίος επινόησε την έννοια του “οικονομικού εκτοπισμού”, διαπίστωσε ότι από τη δεκαετία του 2000, το οικονομικό βάρος της Κίνας στη Λατινική Αμερική έχει αυξηθεί 15 φορές, ενώ οι ΗΠΑ μείωσαν το βάρος τους στο μισό.
Αν ο οικονομικός εκτοπισμός των ΗΠΑ από την Κίνα είναι τόσο ισχυρός στην οικονομική “αυλή” της Αμερικής, φανταστείτε τον εκτοπισμό που συμβαίνει σε περιοχές με ισχυρότερους οικονομικούς δεσμούς με την Κίνα, όπως στη Νοτιοανατολική Ασία, την Κεντρική Ασία ή την Αφρική. Η τελευταία παγκόσμια εμπορική έκθεση της Unctad δείχνει ότι ενώ το εμπόριο Βορρά-Νότου έχει αυξηθεί έξι φορές από το 1995, το εμπόριο Νότου-Νότου έχει εκτιναχθεί σχεδόν 14 φορές.
Ενώ αυτό το ρεύμα φαίνεται ισχυρό και πιθανό να επιμείνει, είναι πρόωρο να πιστεύουμε ότι πολλές μεσαίες χώρες έχουν το θάρρος να αποκαλέσουν τα πράγματα με το όνομά τους όσον αφορά την ηγεμονία του Τραμπ. Η ακόμα τρομακτική δύναμη της Αμερικής, σε συνδυασμό με την εκδικητικότητα του Τραμπ, θα πείσει πολλούς εμπορικούς εταίρους να κινηθούν πολύ προσεκτικά σε αυτούς τους αβέβαιους καιρούς.
Επιπλέον, η απρόβλεπτη φύση του Τραμπ μπορεί να πείσει πολλούς ηγέτες να παραμείνουν στο παρασκήνιο και να ελπίζουν. Έρευνα του Bloomberg αποκαλύπτει ότι στον εμπορικό πόλεμο του Τραμπ, μόνο περίπου το ένα τέταρτο των απειλών του έχουν υλοποιηθεί και το 48% είναι υπό έρευνα ή δεν έχουν ακόμη επιβληθεί.
Όπως το θέτει ο Τζάναν Γκανές των Financial Times: “Ο Τραμπ προσφέρει [στην Ευρώπη] αρκετή στήριξη για να προκαλέσει εφησυχασμό, αλλά όχι αρκετή για να κάνει τη χώρα ασφαλή απέναντι στους εχθρούς της… Αυτές οι λάμψεις ελπίδας είναι πολύτιμες, αλλά και μια δικαιολογία για την Ευρώπη να χαλαρώσει στη μετάβασή της προς την ικανότητα να φροντίζει τον εαυτό της”.
Πρόσθεσε: “Ελλείψει της πιο ακραίας πίεσης, οι πλούσιες παλιές δημοκρατίες της Ευρώπης είναι αδρανή πράγματα. Ο λύκος πρέπει να είναι στην πόρτα”.
Το μήνυμα του Κάρνεϊ είναι ότι ο λύκος είναι πράγματι στην πόρτα, αλλά πόσοι άλλοι έχουν καταλήξει στο ίδιο συμπέρασμα; Όποια κι αν είναι η απάντηση, η πραγματικότητα είναι εδώ: η Κίνα εκτοπίζει τις ΗΠΑ σε μεγάλα μέρη του κόσμου και αυτός ο εκτοπισμός έχει προχωρήσει περισσότερο από ό,τι οι περισσότεροι συνειδητοποιούν.
