Στο Μπαγκλαντές, λίγες εβδομάδες πριν από τις εθνικές εκλογές της 12ης Φεβρουαρίου, οι αναλυτές εστιάζουν στην αδιάκοπη επιρροή του στρατού στην πολιτική ζωή της χώρας, παρά το γεγονός ότι η εποχή των πραξικοπημάτων και της στρατιωτικής διακυβέρνησης έχει, προς το παρόν, παρέλθει. Η γειτονιά “Kochukhet”, όπου εδρεύουν βασικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις, έχει γίνει συνώνυμο της δύναμης που ασκούν οι ένοπλες δυνάμεις στα πολιτικά δρώμενα.
Ο στρατός δεν διεκδικεί άμεσα εκλογική εξουσία, ωστόσο, η παρουσία του είναι κεντρική στον εκλογικό προεκλογικό αγώνα, λειτουργώντας ως ο κύριος εγγυητής της δημόσιας τάξης. Η αστυνομία, εξασθενημένη μετά την αναταραχή του 2024, και ο “μηχανισμός ασφαλείας” που, σύμφωνα με εκθέσεις, χρησιμοποιούνταν για τον χειραγώγηση των πολιτικών εξελίξεων κατά την προηγούμενη διακυβέρνηση, αφήνουν ένα κενό που καλύπτει ο στρατός. Επί περίπου ενάμιση χρόνο, στρατιώτες περιπολούν στους δρόμους, με εκτεταμένες αρμοδιότητες. Για τις εκλογές, αναμένεται περαιτέρω κλιμάκωση της παρουσίας τους, με πάνω από 100.000 στρατιώτες να αναμένεται να αναπτυχθούν σε εθνικό επίπεδο, ενώ προτείνονται αλλαγές που θα εντάξουν επίσημα τις ένοπλες δυνάμεις στις “υπηρεσίες επιβολής του νόμου” των εκλογών.
Το Μπαγκλαντές, μια χώρα με πάνω από 170 εκατομμύρια κατοίκους, έχει βιώσει στο παρελθόν πολιτικές μεταβάσεις που εκτροχιάστηκαν από πραξικοπήματα και στρατιωτική διακυβέρνηση, ένα παρελθόν που συνεχίζει να διαμορφώνει την αντίληψη των πολιτών. Οι αναλυτές υποστηρίζουν ότι ο στρατός, αν και όχι σε θέση άμεσης κατάληψης εξουσίας, παραμένει ένα ισχυρό κέντρο εξουσίας, ενσωματωμένο σε όλο τον κρατικό μηχανισμό, με δυνατότητα να περιορίζει τις πολιτικές επιλογές μέσω του ρόλου του στην ασφάλεια, των δικτύων πληροφοριών και της παρουσίας του εντός της κυβέρνησης.
Σύμφωνα με τον Thomas Kean, σύμβουλο της International Crisis Group, ο στρατός “στήριξε” την μεταβατική κυβέρνηση, όχι μόνο πολιτικά, αλλά και μέσω της καθημερινής ασφάλειας, λόγω της αδυναμίας της αστυνομίας. Η θεσμική αυτή επιθυμία για μια ομαλή μετάβαση σε εκλεγμένη κυβέρνηση, ώστε οι στρατιώτες να επιστρέψουν στα στρατόπεδά τους, είναι εμφανής. Υπάρχουν διάφορες εσωτερικές απόψεις, αλλά γενικά, ο στρατός επιθυμεί την ομαλή διεξαγωγή των εκλογών. Ο Kean πιστεύει ότι αν ο Αρχηγός του Στρατού, Στρατηγός Waker-uz-Zaman, ήθελε να πάρει την εξουσία, θα το είχε κάνει στις 5 Αυγούστου, μετά την κατάρρευση της πολιτικής τάξης.
Ο Asif Shahan, πολιτικός αναλυτής, επισημαίνει ότι ο στρατός γνωρίζει πως μια κατάληψη θα απειλούσε ζωτικά συμφέροντα, όπως οι συμμετοχές του Μπαγκλαντές σε αποστολές ειρήνης του ΟΗΕ, οι οποίες παρέχουν σημαντικά οικονομικά οφέλη και αναγνώριση. Ωστόσο, ο Shahan τονίζει ότι ο στρατός παραμένει “ένας σημαντικός πολιτικός παράγοντας”, με την επιρροή του να εστιάζεται λιγότερο σε άμεσες παρεμβάσεις και περισσότερο στο θεσμικό του βάρος μέσω των μηχανισμών ασφαλείας και πληροφοριών. Επίσης, αναφέρεται στην “εταιρική” παρουσία του στρατού, η οποία περιλαμβάνει τη συμμετοχή σε μεγάλα κρατικά έργα, τη δική του επιχειρηματική δραστηριότητα και την παρουσία εν ενεργεία και αποστράτων αξιωματικών σε εμπορικούς και κρατικούς φορείς.
Ο Shahan υποστηρίζει ότι η προηγούμενη κυβέρνηση της Sheikh Hasina “τους έδωσε ένα μερίδιο από την πίτα”, δημιουργώντας μια “κουλτούρα διαφθοράς”. Αυτό μπορεί να μεταφραστεί σε ανεπίσημες πιέσεις προς την επόμενη κυβέρνηση για διατήρηση των προνομίων και ανησυχίες εντός του στρατού για πιθανή μείωση των εγκαταστάσεων και των προνομίων που έχουν αποκτηθεί. Όσον αφορά τις εκλογές, η πιθανότητα στρατιωτικής προσπάθειας για άμεσο έλεγχο θεωρείται “πολύ χαμηλή”, εκτός εάν υπάρξει τόσο σοβαρή αναταραχή που η κοινή γνώμη να ζητήσει την παρέμβαση του στρατού ως “τη μόνη πηγή σταθερότητας”.
Ο Rajib Hossain, πρώην αξιωματικός του στρατού, πιστεύει ακράδαντα ότι ο στρατός θα αποφύγει την κομματική εμπλοκή για δικούς του λόγους, διατηρώντας ουδέτερο ρόλο. Ωστόσο, η πίεση στον θεσμό είναι έντονη από το 2024, με μια εσωτερική κατανόηση ότι η αποτυχία δράσης με ουδετερότητα θα μπορούσε να οδηγήσει σε απώλεια της δημόσιας εμπιστοσύνης. Ο Mustafa Kamal Rusho, αποστρατευμένος ταξίαρχος, δηλώνει ότι ο στρατός δεν έχει “καμία σαφή πρόθεση” να επηρεάσει την πολιτική, αν και “παραμένει μια κρίσιμη βάση εξουσίας”. Η επιρροή αυτή ήταν εμφανής κατά την εξέγερση του 2024, όταν η στάση του στρατού θεωρήθηκε αποφασιστική. Η άρνηση του στρατού να επιβάλει πλήρως τις διαταγές απαγόρευσης κυκλοφορίας της Hasina και η απόφασή του να μην πυροβολήσει πολίτες, επέτρεψαν την φυγή της Hasina στην Ινδία και την ανακοίνωση για σχηματισμό μεταβατικής κυβέρνησης. Ο Waker-uz-Zaman, σε συνέντευξή του, τόνισε ότι οι δυνάμεις του δεν πυροβολούν πολίτες και ότι ο στρατός δεν πρέπει να εμπλέκεται στην πολιτική.
Η ιστορία του Μπαγκλαντές, ωστόσο, παρουσιάζει διαφορετικές πτυχές. Μετά τη δολοφονία του Sheikh Mujibur Rahman το 1975, η χώρα εισήλθε σε μια περίοδο πραξικοπημάτων και στρατιωτικής διακυβέρνησης. Η Bangladesh Nationalist Party (BNP), που ιδρύθηκε από τον στρατηγό-πρώην ηγέτη Ziaur Rahman, αποτελεί έναν βασικό διεκδικητή στις τρέχουσες εκλογές. Το 1982, ο τότε Αρχηγός Στρατού Hussain Muhammad Ershad κατέλαβε την εξουσία, κυβερνώντας για μεγάλο μέρος της δεκαετίας του 1980. Κινήματα υπέρ της δημοκρατίας, με επικεφαλής τις συζύγους του Ziaur Rahman και του Mujibur Rahman, τον ανέτρεψαν. Από τότε, η επιρροή του στρατού έγινε “πιο έμμεση”. Ωστόσο, το 2007, ο στρατός “στήριξε πλήρως” μια υπηρεσιακή κυβέρνηση που σχηματίστηκε για να αντικαταστήσει την προηγούμενη administration, μετά από κατάρρευση της εκλογικής διαδικασίας και κλιμάκωση πολιτικής βίας. Η International Crisis Group χαρακτήρισε αυτή την κυβέρνηση ως “με επικεφαλής τεχνοκράτες αλλά ελεγχόμενη από τον στρατό”. Μόνο μετά το 2009, όταν η Hasina επέστρεψε στην εξουσία, ο στρατός έγινε “υποτελής στο πολιτικό καθεστώς”.
Παρά τις δηλώσεις ότι ο στρατός δεν επιθυμεί την εξουσία, έχει συχνά παρεκκλίνει προς την πολιτική αρένα. Μια χαρακτηριστική στιγμή ήταν η δήλωση του Στρατηγού Zaman τον Σεπτέμβριο του 2024, ότι θα στήριζε την μεταβατική κυβέρνηση του Yunus, αναφέροντας παράλληλα μια χρονική περίοδο για εκλογές εντός 18 μηνών. Αυτή η παρέμβαση, κρίθηκε από τους επικριτές ως πρωτοφανής για εν ενεργεία αρχηγό στρατού.
Ο Shahan επισημαίνει ότι ο Zaman “έφτασε πολύ κοντά” στο να παραβιάσει τα όρια, εξηγώντας το ως αποτέλεσμα της θεσμικής κουλτούρας του στρατού μετά τις 5 Αυγούστου. Η αβεβαιότητα για τη διάρκεια και τη νομιμότητα της μεταβατικής κυβέρνησης, καθώς και η διαχείριση της σχέσης της με τον στρατό, ώθησαν τον Zaman να μιλήσει. Αν και η ανάγκη για εκλογές για σταθερότητα είναι λογική, ο καθορισμός συγκεκριμένου χρονοδιαγράμματος “εντός 18 μηνών” ξεπερνά τον ρόλο του, φανερώνοντας μια προσπάθεια επιβολής.
Τον Μάιο του 2025, ο Zaman επανήλθε, δηλώνοντας ότι η επόμενη εθνική ψηφοφορία θα έπρεπε να διεξαχθεί έως τον Δεκέμβριο του 2025. Αυτό προκάλεσε αντιδράσεις, με έναν σύμβουλο του Yunus να γράφει στο Facebook ότι “ο στρατός δεν μπορεί να ανακατεύεται στην πολιτική” και ότι ο αρχηγός του στρατού δεν τήρησε “δικαιοδοτική ορθότητα”.
Η έντονη συζήτηση για τον ρόλο του στρατού οφείλεται επίσης στις πρόσφατες πληγές του Μπαγκλαντές. Κατά τη διάρκεια της 15ετούς διακυβέρνησης της Hasina, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατέκριναν τη χρήση του μηχανισμού ασφαλείας για πολιτικό έλεγχο. Το 2021, οι Ηνωμένες Πολιτείες επέβαλαν κυρώσεις στη Rapid Action Battalion (RAB) για εξωδικαστικές εκτελέσεις, στοχεύοντας κατά κύριο λόγο μέλη της αντιπολίτευσης, δημοσιογράφους και ακτιβιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Πολλά στελέχη του στρατού, συμπεριλαμβανομένων 15 εν ενεργεία, αντιμετωπίζουν τώρα δίκη σε πολιτικό δικαστήριο για εικαζόμενες εξαφανίσεις, δολοφονίες και βασανιστήρια κατά κράτηση. Αυτές οι διαδικασίες έχουν δημιουργήσει μια λεπτή σχέση μεταξύ πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας, καθώς οι δίκες εναντίον εν ενεργεία αξιωματικών σε πολιτικά δικαστήρια είναι σπάνιες στην ιστορία του Μπαγκλαντές.
Ο πρώην αξιωματικός Hossain υποστηρίζει ότι αυτές οι δίκες δεν δυσφημούν τον στρατό, αλλά αποτελούν μια μορφή “εξιλέωσης” για τον θεσμό. Η λογοδοσία, σύμφωνα με τον ίδιο, θα ενθαρρύνει τους νεότερους αξιωματικούς και θα μειώσει τον κίνδυνο πολιτικής εκμετάλλευσης του στρατού. Ο Rusho, αποστρατευμένος ταξίαρχος, θεωρεί ότι η πολιτικοποίηση υπό την Hasina καθοδηγήθηκε λιγότερο από τυπική διδασκαλία και περισσότερο από την εκτελεστική εξουσία επί των σταδιοδρομιών.
Ο Kean της International Crisis Group αναφέρει ότι η πραγματική δοκιμασία για το Μπαγκλαντές είναι η αποτροπή της επανένταξης του κράτους ασφαλείας στην κομματική πολιτική. Ο στρατός θα παραμείνει ένα ισχυρό ίδρυμα με επιρροή, αλλά ελπίζεται ότι το μάθημα των τελευταίων 18 μηνών είναι ότι ο στρατός πρέπει να υποστηρίζει τις πολιτικές διοικήσεις αντί να βρίσκεται στην εξουσία άμεσα, λειτουργώντας ως σταθεροποιητική δύναμη δεσμευμένη στη δημοκρατία και την πολιτική ηγεσία. Ωστόσο, η ευθύνη δεν βαραίνει μόνο τους στρατηγούς. Και οι πολιτικοί πρέπει να αντισταθούν στον πειρασμό της κατάχρησης του στρατού, ώστε οι ένοπλες δυνάμεις να παραμείνουν στα στρατόπεδά τους και οι πολιτικοί να λογοδοτούν στον λαό, όχι στους “άνδρες με τις χακί στολές”.
