Η αιφνιδιαστική αρπαγή του προέδρου της Βενεζουέλας, Nicolas Maduro, από τις Ηνωμένες Πολιτείες, μέσα σε λιγότερο από τρεις ώρες, σόκαρε τον κόσμο. Ωστόσο, οι στρατηγικές επιπτώσεις αυτής της δραματικής επιχείρησης αναμένεται να γίνουν αισθητές για δεκαετίες, υπογραμμίζοντας τα όρια της κινεζικής διπλωματίας που εστιάζει στην οικονομία, στην αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ. Η κρίση της Βενεζουέλας αποτελεί μια ξεκάθαρη υπενθύμιση ότι οι σφαίρες επιρροής συνεχίζουν να διαμορφώνουν την παγκόσμια πολιτική στη νέα εποχή της αντιπαλότητας των μεγάλων δυνάμεων.
Σύμφωνα με παρατηρητές, η απαγωγή του Maduro στις 3 Ιανουαρίου ανέδειξε τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει το Πεκίνο στις φιλοδοξίες του να αποτελέσει έναν αξιόπιστο αντίβαρο στην Ουάσινγκτον, τόσο στην περιοχή όσο και στον παγκόσμιο Νότο. Στην έντονη αντιπαράθεση για την επιρροή σε μεσαίες δυνάμεις και “swing states” (χώρες που δεν ευθυγραμμίζονται πλήρως με καμία μεγάλη δύναμη), η Κίνα είχε επεκτείνει την παρουσία της μέσω οικονομικής ισχύος, επενδύσεων σε υποδομές και στρατηγικών συνεργασιών σε περιοχές που παραδοσιακά κυριαρχούνταν από τις ΗΠΑ. Η Κίνα ήταν ο δεύτερος μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Λατινικής Αμερικής και της Καραϊβικής το 2025, ενώ η περιοχή αποτελεί έναν από τους αγαπημένους προορισμούς για κινεζικές εταιρείες που επενδύουν στο εξωτερικό.
Παράλληλα, η Κίνα έχει εμβαθύνει την τεχνολογική και επιστημονική της συνεργασία με την περιοχή, την οποία θεωρεί κεντρική για την προσπάθειά της να δημιουργήσει έναν ενωμένο παγκόσμιο Νότο, ικανό να αντιμετωπίσει την πίεση των ΗΠΑ και να προωθήσει μια νέα πολυπολική διεθνή τάξη. Ωστόσο, η ανανεωμένη εστίαση της Ουάσινγκτον στην “αυλή” της αποκάλυψε το χάσμα μεταξύ της οικονομικής επιρροής του Πεκίνου και της ικανότητάς του –ή της προθυμίας του– να παρέχει ουσιαστική πολιτική και ασφάλεια στήριξη στους εταίρους του σε στιγμές κρίσης.
Από την επανεκλογή του Προέδρου Donald Trump στον Λευκό Οίκο πριν από ένα χρόνο, ο Χονγκ Κονγκικός όμιλος CK Hutchison πιέστηκε να πουλήσει το μερίδιό του στα λιμάνια του Παναμά, ενώ η Βολιβία φέρεται να δεσμεύτηκε να επανεξετάσει συμβάλατα λιθίου με την Κίνα και τη Ρωσία. Εν τω μεταξύ, στην Αργεντινή, ο Πρόεδρος Javier Milei εξασφάλισε ένα πακέτο βοήθειας ύψους 40 δισεκατομμυρίων δολαρίων από την Ουάσινγκτον, αφού συμφώνησε να “παγώσει” κινεζικά διαστημικά και τηλεπικοινωνιακά έργα.
Για τον Pang Zhongying, καθηγητή διεθνών υποθέσεων στο Πανεπιστήμιο Sichuan, το μήνυμα ήταν σαφές: “Αυτό είναι το κάτω όριο της Αμερικής: εντός της σφαίρας επιρροής της, η παρουσία της Κίνας μπορεί μόνο να είναι περιορισμένη.” Υπήρχαν αυξανόμενες ανησυχίες στην Κίνα σχετικά με τη βιωσιμότητα του μοντέλου υπερπόντιων επενδύσεων, και το Πεκίνο ίσως χρειαστεί να επανεκτιμήσει και να προσαρμόσει τις πολιτικές του. “Το μάθημα της Βενεζουέλας είναι ότι η οικονομική διπλωματία χωρίς εγγυήσεις ασφαλείας μπορεί να καταλήξει τίποτα περισσότερο από κακοπληρωμένο χρέος.”
Ο ιστορικός και πολιτικός επιστήμονας Rana Mitter επισήμανε ότι η επιδρομή αποκάλυψε πως “οι δυνατότητες της Κίνας στη Λατινική Αμερική είναι περιορισμένες όσον αφορά τη συλλογή πληροφοριών”, επισημαίνοντας ότι συνέβη λίγες ώρες αφότου ο Maduro είχε συναντηθεί με τον εκπρόσωπο του Πεκίνου για συνομιλίες. Ο Mitter, κάτοχος της έδρας S.T. Lee στις σχέσεις ΗΠΑ-Ασίας στην Harvard Kennedy School, παρατήρησε ότι η επιδρομή ανέδειξε επίσης τεχνολογικές ευπάθειες, παρά τις μαζικές επενδύσεις της Κίνας σε υποδομές στη Βενεζουέλα. “Οι ΗΠΑ μπόρεσαν να χρησιμοποιήσουν κυβερνοδυνατότητες για να χακάρουν το ενεργειακό δίκτυο της πρωτεύουσας της Βενεζουέλας, του Καράκας, παρόλο που μεγάλο μέρος της τεχνολογίας είναι κινεζική”, είπε. Ενώ οι χώρες της Νότιας Αμερικής είναι πιθανό να συνεχίσουν να χρησιμοποιούν κινεζικές δυνατότητες για 5G, τεχνητή νοημοσύνη (AI) και παροχή πράσινης ενέργειας, “οι αριστερόστροφες χώρες θα επιβεβαιωθούν στην αίσθησή τους ότι η Κίνα δεν είναι ένας σημαντικός παίκτης ασφαλείας για λογαριασμό τους.”
“Οι χώρες δεν θέλουν να εξαρτώνται εξ ολοκλήρου από μία μόνο μεγάλη δύναμη.”
Frans-Paul van der Putten, ειδικός στην Κίνα με έδρα την Ολλανδία.
Ο Mitter υποστήριξε ότι η υποστήριξη της Κίνας στον Maduro “έβλαψε τη φήμη του Πεκίνου” μεταξύ του ευρύτερου πληθυσμού και πρότεινε ότι θα χρειαστεί “τεράστια διπλωματική και soft power εργασία” για να αναδιαμορφωθούν οι αντιλήψεις στη Νότια Αμερική. Σε όλη τη Λατινική Αμερική και τον ευρύτερο παγκόσμιο Νότο, η κρίση έθεσε κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με την πραγματική έκταση της κινεζικής επιρροής απουσία δεσμεύσεων ασφαλείας, παρά τον εξέχοντα ρόλο της ως μεγάλου εμπορικού εταίρου για πολλές χώρες.
“Η Κίνα, της οποίας η επιρροή είναι κυρίως οικονομική, δεν μπορεί να απομακρύνει την επιρροή των ΗΠΑ από τις περισσότερες περιοχές, αν το επιθυμεί”, δήλωσε ο Frans-Paul van der Putten, ανεξάρτητος ειδικός στην Κίνα με έδρα την Ολλανδία. Ενώ οι ΗΠΑ υποχωρούσαν από τους παραδοσιακούς τους ηγετικούς ρόλους σε πολυμερείς οργανώσεις, διατηρούσαν “μια ισχυρή θέση” και παγκόσμια στρατιωτική παρουσία και “δεν δείχνουν καμία πρόθεση να αποσυρθούν στρατιωτικά από την Ανατολική και Νοτιοανατολική Ασία”, δήλωσε ο van der Putten. “Ενώ οι ΗΠΑ επαναπροσδιορίζουν την εξωτερική τους πολιτική, προς το παρόν αυτό δεν δημιουργεί ένα κενό μεγάλης δύναμης για να εισέλθει η Κίνα”, είπε, ενώ προειδοποίησε ότι η αμερικανική επιβολή είχε επίσης τα όρια και τους κινδύνους της. “Οι χώρες δεν θέλουν να εξαρτώνται εξ ολοκλήρου από μία μόνο μεγάλη δύναμη.”
Ο ίδιος υποστήριξε ότι η βίαιη επιβολή θα μπορούσε να βλάψει “την ποιότητα των στρατιωτικών συμμαχιών των ΗΠΑ και των στρατηγικών συνεργασιών με τις περιφερειακές swing states”, αυξάνοντας την πιθανότητα ότι “σε πολλά μέρη του κόσμου, τόσο οι ΗΠΑ όσο και η Κίνα θα παραμείνουν επιδραστικές τα επόμενα χρόνια.”
Ο εμπορικός πόλεμος του Trump κατά το προηγούμενο έτος κατέστρεψε την εμπιστοσύνη στην παγκόσμια τάξη που δημιουργήθηκε από τις ΗΠΑ επί δεκαετίες, εμβαθύνοντας την παγκόσμια δυσπιστία και διευρύνοντας περαιτέρω τις ήδη τεταμένες δυτικές συμμαχίες. Αυτό δημιούργησε μια ευκαιρία για την Κίνα να παρουσιαστεί ως φάρος σταθερότητας και αξιοπιστίας, εντείνοντας τη συνεργασία με τους γείτονές της στη Νοτιοανατολική Ασία, ενώ προσπαθούσε να επιδιορθώσει τις σχέσεις της με την Αυστραλία, τον Καναδά και τη Νότια Κορέα. Το Πεκίνο κάλεσε επίσης αναπτυσσόμενες χώρες, συμπεριλαμβανομένων βασικών ομάδων όπως η Brics και ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης, να σχηματίσουν ένα ενιαίο μέτωπο για την αντιμετώπιση της αμερικανικής ηγεμονίας.
Ωστόσο, παρά την πρόοδο, οι εντάσεις συνέχισαν να σιγοβράζουν. Ο έλεγχος των σπάνιων γαιών από την Κίνα κατά τον εμπορικό της πόλεμο με τις ΗΠΑ προκάλεσε ανησυχίες σε πολλές χώρες, ενώ οι συμφωνίες ασφαλείας της με ορισμένες χώρες του Ειρηνικού προκάλεσαν έντονη αντίθεση από την Αυστραλία. Η παγκόσμια αντιπαράθεση ΗΠΑ-Κίνας για βασικούς πόρους και ορυκτά απαραίτητα για την AI και άλλους τομείς υψηλής τεχνολογίας έχει ενταθεί από την Αφρική έως τη Νότια Αμερική, αυξάνοντας την πίεση στις χώρες που βρίσκονται στη μέση να επιτύχουν μια λεπτή ισορροπία.
Η Yun Sun, διευθύντρια του προγράμματος Κίνας και συνδιευθύντρια του προγράμματος Ανατολικής Ασίας στο Stimson Centre στην Ουάσινγκτον, σημείωσε ότι ο σημερινός κόσμος είναι κατακερματισμένος σε γεωγραφικές περιοχές και λειτουργικούς τομείς. “Βλέπουμε διαφορετικές δομές εξουσίας σε διαφορετικούς τομείς: οι ΗΠΑ στην ασφάλεια, η Κίνα στις υποδομές, και ο τεχνολογικός χώρος είναι αντικείμενο αντιπαράθεσης”, είπε. “Η οικονομική κυριαρχία της Κίνας έχει πολύ δρόμο να διανύσει για να μεταφραστεί σε έναν σημαντικό ρόλο ασφαλείας. Το τελευταίο απαιτεί γνώση, σχέσεις, επιρροή και συμφέροντα· το πρώτο είναι πιο συναλλακτικό.”
Η κατανόηση και η προσέλκυση των “swing states” στον κύκλο επιρροής απαιτεί την απόρριψη μιας άκαμπτης αναλογίας του Ψυχρού Πολέμου, πρόσθεσε η Sun. “Μια αυστηρή διπολικότητα αφήνει τις χώρες στη μέση με πολύ λίγο χώρο για να αποφασίσουν τις επιλογές ευθυγράμμισής τους. Αλλά στην πραγματικότητα, όλες έχουν δράση και απολαμβάνουν τη στρατηγική τους αυτονομία μεταξύ των δύο μεγάλων δυνάμεων, αν και σε διαφορετικούς βαθμούς.” Σύμφωνα με την Sun, ο περιορισμένος ρόλος της Κίνας στην επίλυση της κρίσης της Γάζας και “η πολύ μικρή επιρροή στη λήξη του πολέμου στην Ουκρανία” ήταν “μια καλή εκδήλωση” του χάσματος μεταξύ του οικονομικού της βάρους και της ισχύος της στην ασφάλεια.
Ο Philippe Le Corre, ανώτερος συνεργάτης στο Asia Society Policy Institute’s Centre for China Analysis, δήλωσε ότι το Πεκίνο έχει εγκαθιδρύσει “έναν νέο τύπο διπλωματικής και γεωοικονομικής σχέσης”. Αυτή η νέα σχέση αξιοποίησε υποδομές, οικονομική βοήθεια και –σε έναν ορισμένο βαθμό– κρίσιμα ορυκτά ως πολιτικά εργαλεία, ιδιαίτερα στη Λατινική Αμερική, την Αφρική, την Κεντρική Ασία, τη Νοτιοανατολική Ασία και τον Ειρηνικό, είπε.
“Η στρατηγική ασφάλιση μεταξύ μεσαίων δυνάμεων είναι πιθανό να γίνει η νέα κανονικότητα.”
Cobus van Staden, China-Global South Project.
Ο Le Corre παρατήρησε ότι “σε πολλά μέρη του κόσμου, η Κίνα κινδυνεύει να γίνει η νέα υπερδύναμη – είναι πάντα καλύτερο να θεωρείται ως ο αμφισβητίας”, προσθέτοντας ότι πολλές χώρες θα “προσπαθήσουν να επιτύχουν μια ισορροπία” μεταξύ Ουάσινγκτον και Πεκίνου όταν είναι δυνατόν. Σημείωσε ότι οι μεσαίες δυνάμεις –όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, ο Καναδάς, η Αυστραλία, η Ινδία και η Βραζιλία– είχαν την ικανότητα να αντισταθούν στην πίεση των μπλοκ, ενώ πιο ευάλωτα κράτη μπορεί να “μην έχουν άλλη επιλογή παρά να πέσουν σε μια ή άλλη ομάδα.”
Σύμφωνα με τον Cobus van Staden, διαχειριστή συντάκτη στο China-Global South Project, “η στρατηγική ασφάλιση μεταξύ μεσαίων δυνάμεων είναι πιθανό να γίνει η νέα κανονικότητα”, οδηγούμενη από τις αυξανόμενες απαιτήσεις για στρατηγική αυτονομία και από τις μνήμες των πολέμων αντιπροσώπων του Ψυχρού Πολέμου. Υποστήριξε ότι πολλά κράτη θα επιδιώξουν συνεργασίες Νότου-Νότου ως προστατευτικό δίχτυ εν μέσω ανησυχιών για υπερβολική εξάρτηση από την Κίνα, προκαλώντας διαφοροποίηση με εταίρους του Παγκόσμιου Νότου όπως οι χώρες του Κόλπου και η Ινδία, αντί απλώς να στραφούν προς τη Δύση.
Ο Zhiqun Zhu, καθηγητής διεθνών σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Bucknell στην Πενσυλβάνια, επανέλαβε τον van der Putten, προειδοποιώντας ότι η ατζέντα “America first” του Trump δεν ισοδυναμούσε με ένα παγκόσμιο κενό που θα συμπληρώσει το Πεκίνο. Η κυβέρνηση Trump “μείωνε επιλεκτικά μόνο χρηματοδοτήσεις και εμπλοκές” παγκοσμίως, αντί να γίνεται απομονωτική, δήλωσε ο Zhu. “Η παγκόσμια τοποθέτηση της Κίνας στις swing states αντιμετωπίζει τεράστια αντίσταση και προκλήσεις από τις ΗΠΑ, ειδικά στη Λατινική Αμερική και τη Μέση Ανατολή – παραδοσιακές σφαίρες επιρροής της Αμερικής.”
Ο van Staden σημείωσε ότι η απρόβλεπτη φύση του Trump είχε διαβρώσει την αξιοπιστία των ΗΠΑ με τις μεταβαλλόμενες θέσεις τους σε εγγυήσεις ασφαλείας, και το Πεκίνο ανταποκρινόταν “στην αίσθηση εκτοπισμού που πολλές χώρες έχουν βιώσει μετά την αλλαγή του Trump.” Αλλά οι επιρροές των ΗΠΑ και της Κίνας δεν ήταν εναλλάξιμες, είπε, επειδή “εξαρτώνται από διαφορετικές εθνικές δυνατότητες.”
Η Κίνα προωθεί εδώ και καιρό έναν συντονισμένο αγώνα με τις χώρες του Παγκόσμιου Νότου για τη μεταρρύθμιση της διεθνούς διακυβέρνησης και την προώθηση εναλλακτικών φόρουμ, αλλά η πρόοδος παραμένει αργή. Σύμφωνα με τον van Staden, αυτή η “πολύ πιο αργή και σταδιακή” προσέγγιση θα μπορούσε να έχει “μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα” τη μετατόπιση των παγκόσμιων κανόνων και θεσμών, ακόμα κι αν δεν μπορούσε να σταματήσει συγκεκριμένες αμερικανικές επιχειρήσεις σε μέρη όπως η Βενεζουέλα. “Νομίζω ότι η τρέχουσα κρίση εκθέτει τα όρια της οικονομικής εστίασης της Κίνας, αλλά επίσης, αναμφίβολα, τον λόγο αυτής της εστίασης – η Κίνα είναι μια ισχυρή οικονομία, αλλά η άνοδός της θα μπορούσε να περιπλεχθεί από εμπλοκές μακριά από το σπίτι”, είπε. “Αυτή η βασική εγχώρια στρατηγική εστίαση έρχεται σε αντίθεση με τον αναδυόμενο ρόλο της Κίνας ως ηγέτη του Παγκόσμιου Νότου, αλλά το τελευταίο φιλτράρεται αναμφίβολα μέσω παρόμοιων εγχώριων προτεραιοτήτων ασφαλείας.” Πώς η Κίνα θα ισορροπήσει τα δύο “θα διαμορφώσει τη σχέση της με τον Παγκόσμιο Νότο στο μέλλον.”
