Ο Joseph Beuys, γεννημένος το 1921, βρέθηκε σε ηλικία “ιδανική” για να πολεμήσει στο πλευρό του Χίτλερ, έχοντας μάλιστα τα τραύματα ως απόδειξη. Τα πορτρέτα του Andy Warhol, που συμπληρώνουν την παρούσα έκθεση χωρίς να αποτελούν μέρος της, αποτυπώνουν με ωμότητα το αδύνατο, ταλαιπωρημένο πρόσωπό του κάτω από το φως ενός φλας, κάτω από το καπέλο που φορούσε για να κρύψει τα εγκαύματα που υπέστη σε αεροπορικό ατύχημα κατά τη θητεία του στη Luftwaffe. Το πιο στοιχειωμένο πορτρέτο μετατρέπει τον Beuys σε ένα φασματικό αρνητικό, γεμάτο σκοτάδι και σκιά, με τα μάτια του σημαδεμένα, ένοχα, χαμένα. Αυτό συνέβαινε τη δεκαετία του 1970, όταν ο Beuys ήταν μια χαρισματική, μονομανής καλλιτεχνική επανάσταση, εμπνέοντας νέους Γερμανούς να φυτέψουν δέντρα, κάνοντας διαλέξεις για τις ροές οικολογικής και ανθρώπινης ενέργειας – και, σε συγκλονιστικές περφόρμανς, συνομιλώντας με έναν νεκρό λαγό ή περνώντας μια εβδομάδα κλεισμένος σε κλουβί με ένα κογιότ.
Το μόνο που απομένει σήμερα από αυτές τις δράσεις, διαμαρτυρίες και περφόρμανς είναι αφίσες, διατηρημένες σημειώσεις σε μαυροπίνακες και μαγευτικά βίντεο. Ωστόσο, τη στιγμή που ο Beuys εξαφανίστηκε – πέθανε το 1986 – τα συμπαγή, υλικά γλυπτά του πήραν την θέση τους. Πίστευε παθιασμένα στη ροή και την αλλαγή, προωθώντας ένα ανιμιστικό όραμα της ανθρωπότητας και του σύμπαντος. Όταν σταμάτησε να μιλάει και να δρα, η εντροπία κυρίευσε την τέχνη του, μετατρέποντάς την σε ένα στατικό, πεσμένο σύνολο νεκρών αντικειμένων. Και όσο πιο στατικό, τόσο πιο σπουδαίο.
Ποιος θα ήθελε να κάνει μπάνιο εδώ; Το γλυπτό που βρίσκεται στην καρδιά αυτής της έκθεσης, Bathtub, είναι μια τεράστια δεξαμενή από ατσάλι, τύπου steampunk, με προεξέχουσες σωληνώσεις και βαλβίδες, το εσωτερικό της τσαλακωμένο και στιγματισμένο σαν ανθρώπινη σάρκα, με ολόκληρη την γκροτέσκικη κατασκευή να ακουμπά σε ένα γιγάντιο δόντι μαμούθ. Φτιαγμένο από ένα σχέδιο που ο Beuys επεξεργαζόταν από το 1961 μέχρι σχεδόν το τέλος της ζωής του, το Bathtub είναι ένα απόκοσμο, αξέχαστο έργο, που σε βυθίζει όχι σε ζεστό νερό, αλλά στη μαύρη χολή της σύγχρονης ιστορίας, με τους σωλήνες του συνδεδεμένους με τον βούρκο των χειρότερων φρικαλεοτήτων του 20ού αιώνα.
Ποιος θα ήθελε να κάνει μπάνιο εδώ; … Badewanne (Bathtub), 1961-85, χυτό 1987, Joseph Beuys. Φωτογραφία: Guy Bell/Shutterstock
Ο Beuys σε μαγεύει και σε αηδιάζει ταυτόχρονα. Αυτή η εξαιρετική έκθεση τον γιορτάζει στην πιο Βαγκνερική του μορφή: έναν αδιαπραγμάτευτο μυθοπλάστη, που ανασταίνει αρχαία γερμανική παράδοση. Γιατί ποιος θα χρησιμοποιούσε μια τόσο επική μπανιέρα; Τη Μπρουνχίλντε, φυσικά. Η έκθεση ονομάζεται Bathtub for a Heroine, σε περίπτωση που δεν το είχαμε καταλάβει.
Εν τω μεταξύ, το γλυπτό του του 1949, Lead Woman, μιμείται τις άγριες ανατομίες της Αφροδίτης της Βιλεντόρφ και άλλων παλαιολιθικών γλυπτών από τη Γερμανία, την Αυστρία και την κεντρική Ευρώπη. Μπορεί κανείς να καταλάβει γιατί ένας καλλιτέχνης που αναζητούσε τη γερμανική ανανέωση μετά το 1945, θα γύριζε το ρολόι 30.000 χρόνια πίσω. Στη λίθινη εποχή, από την οποία προέρχονται οι “Αφροδίτες” που ενέπνευσαν τον Beuys, μπορούσε να φανταστεί μια προ-παραδεισένια εθνική μυθολογία. Το μικρό του γυμνό γλυπτό με τους τεράστιους γοφούς του ενσωματώνει έναν Βαγκνερικό λατρεία μυθικών γυναικών, απελευθερωμένο από τις αμαρτίες του Βάγκνερ. Σε ονειρικές ακουαρέλες όπως το Female Figure (1954) και το Animal Woman (1949), ο Beuys λυτρώνει τις Νύμφες του Ρήνου.
Η εμμονή με την προϊστορία φτάνει σε μια κραυγαλέα κορύφωση στο έργο του 1961, Mammoth Tooth, Framed, το οποίο αποτελείται από ένα πραγματικό δόντι ενός εξαφανισμένου μαμούθ, ελεφαντόδοντου και γκρι, με ραβδώσεις και αυλακώσεις, που στηρίζει μια μικρή χάλκινη μπανιέρα. Είναι ένα μακέτο για τη γιγάντια μπανιέρα που βρίσκεται στην καρδιά της έκθεσης. Ίσως αυτό το αρχαίο δόντι ενός θηρίου που περιπλανιόταν στη Γερμανία, πριν καν υπάρξει η Γερμανία, να μπορεί να καθαρίσει την μπανιέρα και όποιον την χρησιμοποιεί.
Joseph Beuys, Mammutzahn eingefaßt (Mammoth Tooth, Framed), 1961. Φωτογραφία: Ulrich Ghezzi/© Estate of Joseph Beuys / DACS, London 2025. Με άδεια της γκαλερί Thaddaeus Ropac, Λονδίνο.
Ωστόσο, περπατώντας γύρω από το Bathtub, δεν βλέπω καμία διαφυγή από την ιστορία. Μακριά από το να είναι ένα βάλσαμο λήθης, μοιάζει με φέρετρο για Βαλκυρία, ακανόνιστο και άσχημο από τη μνήμη. Οι φρικτές σωληνώσεις που προεξέχουν από αυτό φαίνεται να βυθίζονται στον μηχανισμό μαζικών δολοφονιών, εξίσου σίγουρα όσο οι σκουριασμένες ράγες στην υπέροχη εγκατάστασή του Tramstop οδηγούν στο Άουσβιτς.
Ο Beuys είχε πάντα το ένα πόδι στον τάφο. Με τον καιρό, οι ουτοπικές του ελπίδες επισκιάζονται από τις αμέτρητες αλήθειες που βαραίνουν την τέχνη του. Αυτή η έκρηξη του έργου του είναι μια υπενθύμιση της χαρούμενης αλλά και καταραμένης δημιουργικότητας ενός καλλιτέχνη που κυριολεκτικά έσωσε την κουλτούρα της χώρας του, δίνοντάς της πρόσβαση σε μύθους που θα μπορούσαν να έχουν λογοκριθεί εσωτερικά για πάντα, θέτοντας τις ράγες για τους σημερινούς μεγάλους Γερμανούς καλλιτέχνες Georg Baselitz και Anselm Kiefer, και δείχνοντας τον δρόμο σε κάθε νεαρό καλλιτέχνη που θέλει να ανακαλύψει την ποίηση των υλικών αντικειμένων. Είναι επίσης, προσοχή, ένα μπάνιο στο οξύ της ιστορίας.
Thaddaeus Ropac Gallery, Λονδίνο, έως 21 Μαρτίου.
